Elimizde eleýli orny bar etnos

Juma, 13 qańtar 2012 7:42

Semeıdiń irgesi qashan qalanǵany týraly tarıhshylar áli bir toqtamǵa kele qoıǵan joq. Bilemiz deıtinder elimizdiń shyǵysyndaǵy bul qalanyń kemi myń jyldyq tarıhy bar desedi. Al erke Ertis boıyndaǵy úsh qalany Birinshi Petrdiń sholǵynshylary turǵyzǵan deıtin pikirge bas shulǵı­tyndardyń ýájine sensek, endi birer jyldan soń Semeıdiń irgetasy qalanǵanyna 300 jyl tolmaq.

Juma, 13 qańtar 2012 7:42

Semeıdiń irgesi qashan qalanǵany týraly tarıhshylar áli bir toqtamǵa kele qoıǵan joq. Bilemiz deıtinder elimizdiń shyǵysyndaǵy bul qalanyń kemi myń jyldyq tarıhy bar desedi. Al erke Ertis boıyndaǵy úsh qalany Birinshi Petrdiń sholǵynshylary turǵyzǵan deıtin pikirge bas shulǵı­tyndardyń ýájine sensek, endi birer jyldan soń Semeıdiń irgetasy qalanǵanyna 300 jyl tolmaq.

Ne desek te, Semeı tatarlarynyń munda kelip ornyqqanyna úsh ǵasyrdaı ýaqyt ótkeni anyq.       Tatar­s­tan­nyń belgili dıplomat-ǵalymy M.Karımovtyń Semeıdegi tatarlar etnosqa jatpaıdy, olar osy jaqtyń turǵylyqty halqy deıtini sondyqtan. Sonyń bir aıǵaǵyndaı, sonaý toqsanynshy jyldary keıbir halyq ókilderi atajurttaryna aýa kóship jatqanda, mundaǵy tatarlar jyly oryndarynan qozǵala qoı­maǵan.
Iá, tatarlardyń Semeıdiń tur­­ǵylyqty halqy ekendigin er­tedegi bilikti ǵalym­dar sózi men tarıhı derekter aıǵaqtaı túsedi. Máselen, tanymal túrkitanýshy ǵalym V.­V.Radlov Ertis tatar­larynyń bul jaqqa HV ǵasyrdan bastap Orta Azııanyń ońtústik han­dyqtary men Edil boıynan keı jaǵdaıda eriksiz, al odan ke­ıinirekte erikti túrde kelgenin aıtady. «Semeı ájeptáýir úlken qa­la eken, – deıdi ol 1862 jyly jaz­ǵan joljazbasynda. – Mun­daǵy turǵyndardyń sany 6 myńǵa jýyq. Orystardyń sany sonyń úshten birinen aspasa, qalǵandary tatarlar men qazaqtar. Qazirde Semeı Batys Sibirdiń qazaq dalasy men Batys Qytaıdyń saýda ortalyǵyna aınalǵan. Osy sharýamen negizinen jergilikti tatarlar aınalysýda».
Edil tatarlaryn Sibirdegi shekaralyq shepterge ornalastyrý HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qaı­tadan qolǵa alynǵan. Al keler ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary Qazan tatarlaryn Sibirge qonystandyrý saıasaty júzege asyryla bastaıdy. V.V.Radlov joǵa­rydaǵy jazbasynda sol shaqtaǵy Reseı ókimetiniń qyspaǵymen Semeı óńirindegi Bashkól aýylyna kelip jaıǵasqan Qazan tatarlary týraly: «Munda 60 shaqty jaqsy turǵyn úı salynǵan, sonyń bárinde tazalyq baıqalady jáne bul aýyl turǵyndary taza da uqypty kıine biledi eken», – dep jazypty.
Al I.Zavalıshın degen ǵalym 1867 jyly Máskeýde jaryq kórgen «Batys Sibir kórinisteri» atty úsh tomdyq kólemdi eńbeginde tatarlardyń ıslam dinin qatty ustanatynyn, munda olardyń 10 meshiti bar ekendigin, musylmandardyń aıt merekelerinde tatarlar men qazaqtar bar jaqsy kıimderin kıip, bir-birine qonaqqa baryp bir jyrǵap qalatyndyǵyn súısine otyryp áńgimeleıdi.
Sol shaqta, naqtylap aıtsaq,  statıstıkalyq komıtettiń 1882 jyldyń 15 naýryzynda júrgizgen birinshi halyq sanaǵynda Semeıde 12 ulttyń ókilderi turǵan eken. Sonyń 37,4 paıyzy qazaq bolsa, orystar – 35, al sol shaqta jalpy sany tórt myńnyń ústindegi tatarlar mundaǵy halyqtyń 22,8 paıyzyn qurapty. Bulardyń kóbi jaz aılarynda egin sharýashylyǵymen aınalysqan. Solaı deı turǵanmen, Semeı tatarla­rynyń kóbi kópes bolǵandyǵy, ıakı ónerkásippen aınalysyp, baqýatty turǵandyǵy da ras. Solardyń qata­rynda aǵaıyndy Mýsınder, Halıtov, Rafıkovter áýle­tin birinshi kezekte ataǵan jón. Semeıde kúni búginge deıin jumys istep turǵan qos munaraly, bir munaraly meshitter osy kópesterdiń qarjysyna salynǵan.
Rafıkovter Semeıdegi sabyn óndirisine qojalyq jasasa, Mýsınder Ertistegi ózen qatynasynyń bir bóli­gin óz qolyna alǵan. Bir sózben aıtqanda, Semeı­diń órkendep, damýyna óz úlesterin qosqan. Arada qan­sha jyl ótse de olardyń bul eńbegi búginde eskerýsiz qalyp otyrǵan joq. Aıtalyq, bertinde Semeıdegi bir kóshege aǵaıyndy Mýsınder esimi berildi. Sondaı-aq, Semeıge qatysy joq bolsa da osyndaǵy bir-bir kóshe tatar halqynyń kórnekti aqyndary Ǵabdýlla Toqaı jáne Musa Jalıl esimderimen atalady.
Ár nárseni óz jónimen ataǵan durys degenge saıatyn bolsaq, 1917 jylǵy dúnıeni dúr silkindirgen tóńkeriske deıin-aq Semeıde tatarlardyń «Iаrdem» («Járdem») atty bapahanasy bolǵan. 1912 jyly odan Shákárim qajynyń eki birdeı kitaby jaryq kórgen. Dál osy tusta tatar jastarynyń bastamasymen Semeıde «Iаrysh» atty fýtbol komandasy qurylyp, onyń quramynda halqymyzdyń bolashaq ǵulama jazýshysy Muhtar Áýezov oınaǵany búginde kópke belgili jáıt. Qazaqstan fýtbolynyń tarıhy osy kezden bastalady degen pikirge den qoısaq, bıylǵy jyly oǵan týra 100 jyl tolady eken. Al ony qalaısha, qandaı deńgeıde atap ótetinimiz óz aldyna bir áńgime. Sóz arasynda sol bala Muhtar oınaǵan «Iаrysh» fýtbol komandasynyń emblemasy osyndaǵy tatar murajaıynda saqtaýly turǵanyn aıta ketkenimiz jón.
Muhań demekshi, alǵashqy qazaq teatr óneriniń shymyldyǵy 1917 jyly Oıqudyqta sol shaqtaǵy jı­yr­madaǵy jas Muhtardyń «Eńlik – Kebegimen» ashyl­ǵany belgili. Sonyń da áseri bolar, 1934 jyly shet aımaqta eń aldymen Semeıde kásibı drama teatry qurylǵan bolatyn. Sonyń alǵashqy jetekshisi keıinde qazaq mýzyka ónerin damytýǵa úlken úles qosqan tatar halqynyń daryndy  perzenti Latıf Hamıdı bolǵan­dyǵyn da semeılikter eshqashan umytpaıdy.
Keńes dáýirinde Semeı tatarlarynan bilikti kadr­lar kóptep shyqqany jáne shyndyq. Solardyń ishinen semeılikter M.A.Baımuratova, F.Ǵ.Halıtova esim­derin kúni búginge deıin qurmetpen eske alady. Biri oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, al ekinshisi oblystyq partııa komıtetiniń úgit jáne nasıhat bóliminiń meńge­rýshisi bolyp qyzmet atqarǵan bul aıaýly jandar Semeı óńiriniń mádenıeti men óneriniń damýyna, bilim berý jáne densaýlyq saq­taý salalarynyń ny­ǵaıýyna bir kisideı úles qosqan. Muhańnyń kózi tirisinde týǵan jerinde alǵash ret atalyp ótilgen mereıtoıy – 60 jyldyǵynyń óz má­ninde uıym­dastyrylýyna osy Farıda Ǵabsadyq­qyzy úlken eńbek sińirgen edi deıdi búginde kónekóz qarııalar.
Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn deıdi halqymyz. Osy oraıda, aǵaıyndy jattyqtyrýshylar – Ilmatovtar týraly aıtpasqa bolmaıdy. Munyń úlkeni Rafqat Hasanuly erkin kúresten – 20, al onyń inisi Rom Hasanuly grek-rım kúresinen 15 sport sheberin daıarlaǵan. Sonyń biri Más­keýde ótken Olımpııa oıyn­darynyń chempıony Jaqsylyq Úshkempirov bol­ǵandy­ǵyn semeılikter búgingi kúnge deıin maqtanysh etedi.
Mine, tatar aǵaıyndar týraly sóz qozǵaǵanda osyndaı jarqyn mysaldy jalǵastyryp aıta berýge bolady. Degenmen, ony osy arada toqtata turyp, endi olardyń búgingi tynys-tirshiligine toqtalsaq deımiz. Joǵaryda mundaǵy tatar aǵaıyndar keshegi qıyn kezeń­de eshqaıda aýa kóshken joq dedik. Kerisinshe, burynǵydan da uıymdasa túsip, aýyzbirlik tanytyp jatty. Sonyń aıǵaǵyndaı, munda tatarlar­dyń oblys­tyq qoǵamdyq ortalyǵy el táýelsizdiginiń eleń-alań shaǵynda, naqtylap aıtsaq 1990 jyly M.­H.Abdýlkarımov, Ǵ.Ǵ.Ahmerov, N.B.Ǵabdýllın syndy azamat­tardyń belsendiligimen quryldy. Bul sol shaqta elimizde alǵash qurylǵan etnomádenı birles­tiktiń biri edi. Tatarlardyń búkilálemdik kon­gresiniń tóraǵasy R.Z.Zakırovtyń aıtýynsha, Semeıdegi birles­tik Qazaq­stan boıynsha tatarlar qaýymdas­tyǵynyń kóshbas­shysy bolyp tabylady.
Bul ózi bekerden-beker aıtylmaǵan sóz be deımiz. Aıtalyq, sol 1990 jyly Semeıde elimiz boıynsha alǵash ret tatarlardyń respýblıkalyq deńgeıde máde­nı merekesi ótkizildi. Oǵan búkil elimizben birge, alys, jaqyn shet elderden qurmetti qonaqtar shaqyryldy. 1992 jyly Semeıde týystas eki el basshylary Nursultan Nazarbaev pen Mıntımer Shaımıevtiń qamqorlyǵymen tatar óner mektebi quryldy.  Al keler jyly munda birlestik janynan tatar mádenıe­tiniń murajaıy ashyldy. 1998 jyly Semeıde Tatar­lardyń búkilálemdik kongresi atqarý komıtetiniń kóshpeli májilisi ótkizilip, onyń sońy halyqaralyq sabantoı merekesine jalǵasty.
Osy oraıda, birlestik qyzmetkeri Vıktorııa Kýpsovanyń bizdiń ótinishimizge oraı daıyndaǵan materıaldarynan jandy derekterdi odan ári jalǵastyrsaq esh artyqtyǵy joq dep bilemiz. Osydan jıyrma shaqty jyl buryn qurylǵan «Istálek», «Irtysh Moń­lary», «Ilham» tatar ansamblderi (jetekshisi Ǵabdýlhaq Ahýnjanov) halyq ansambli ataǵyn alyp úlgerdi. Semeıde 2000 jyldan beri «Irtysh Mońla­ry» degen atpen halyqaralyq tatar óner festıvali turaqty túrde ótkizilip keledi. Oǵan osyǵan deıin TMD elderinen, Reseı, Qytaı, Germanııa jáne Fransııa memleketterinen on myńnan astam ónerpaz qatysty. Álgi ónerpazdardyń eń jasy nebári úshte bolsa, eń kárisiniń jasy seksenniń ortasynda bolǵan­dyǵy da kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Sóz basynda sonaý erte zamannyń ózinde Semeı tatarlarynyń sany jóninen úshinshi orynda bolǵan­dyǵyn aıttyq. Búginde 11 myńnyń ústine shyǵyp otyrǵan olar sany jóninen taǵy da úshinshi orynda. Tatar aǵaıyndardyń basym bóligi burynǵysynsha osyndaǵy tatar aımaǵynda turyp jatyr. Onyń bir jaq sheti qazaq aımaǵymen shektesedi. Iаǵnı, ortada eshqandaı shekara da, tomaǵa-tuıyqtyq ta joq. Soǵan súısine otyryp, til-kózden saqtasyn deısiń!
Dáýlet  SEISENULY,
Semeı.