Keregesi keń, bosaǵasy berik

Sársenbi, 18 qańtar 2012 7:01

Elimiz  táýelsizdigin alǵan kezde jan-jaqqa jol  ashylyp, ózge ult ókilderi tarıhı otandaryna ketip jatty. Qazaq je­rin Otanym, elim, úıim degen­deri qaldy.  Shette júrgen aǵa­ıyndarymyz da atamekenge  ora­la bastady. Elge el qosylsa – qut. Qaıta oralǵan qazaqtyń endi eshqaıda ketpeıtini, óz elinde bosaǵa bekitetini anyq edi. Al, talaı jyldar  úıimen-úıi kórshiles, balalary birge oınap ósken, ózderi birge qyz­mettes bolyp bir jerde ómir súrip kele jatqan ózge ult ókilderin de ógeısitpeı, ortaq Otanǵa biriktirý egemendikti ornyqtyrýdyń taǵy bir maqsat-múddesine aınaldy.

Sársenbi, 18 qańtar 2012 7:01

Elimiz  táýelsizdigin alǵan kezde jan-jaqqa jol  ashylyp, ózge ult ókilderi tarıhı otandaryna ketip jatty. Qazaq je­rin Otanym, elim, úıim degen­deri qaldy.  Shette júrgen aǵa­ıyndarymyz da atamekenge  ora­la bastady. Elge el qosylsa – qut. Qaıta oralǵan qazaqtyń endi eshqaıda ketpeıtini, óz elinde bosaǵa bekitetini anyq edi. Al, talaı jyldar  úıimen-úıi kórshiles, balalary birge oınap ósken, ózderi birge qyz­mettes bolyp bir jerde ómir súrip kele jatqan ózge ult ókilderin de ógeısitpeı, ortaq Otanǵa biriktirý egemendikti ornyqtyrýdyń taǵy bir maqsat-múddesine aınaldy. Sóıtip, Qazaqstan dep atalatyn  jerde tynyshtyqty saqtap, ulttar dos­tyǵyn nyǵaıtý maqsaty qalyptasty. Elbasynyń ortaq múddege jumyldyrǵan tatýlyq, yntymaqtastyq, berik dostyq­ty saqtaý saıasaty, el ishinde qoldaý tapty.

Bul kúnderi Otan, táýel­sizdik, turaqtylyq, turaqty damý degen uǵymdar  árbir qazaq­standyqtyń júrek-jadynan be­rik oryn alǵan. Táýelsizdik alǵanyna jıyrma jyldaı ýaqyt ótken, Qazaqstan halqy Assambleıasy sekildi qoǵamdyq ınstıtýt qurylǵanyna 17 jyldaı bolǵan Qazaqstanda QHA-nyń  elimizdiń memleket retinde ornyǵýyna, órkendeýine,  tatý-tátti ómir súrýinde qosqan  úlesi  az emes. Elimizde  ómir súrip jatqan barlyq ult ókil­deriniń el múddesine ortaq Otan tynyshtyǵyn oılaǵan bir­aýyzdylyqtary, birlikteri qýan­tady.  Solardyń qatarynda oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy da elimizdiń táýel­sizdigin nyǵaıtýda tynyshtyqty saqtaýda Elbasynyń bir jaǵyna shyǵysyp, onyń  saıasatyn júr­gizýde belsendi qyzmet atqa­rýda. О́tken ǵasyrlarda jeri­mizge  kelip qonystanyp qalǵan orystar, ýkraındar, tatarlar, belorýstar qataryna aýyr jyl­dardyń zobalańy men taǵdyr tálkegine túsken koreıler, ne­mister, polıaktar, cheshender, ıngýshtar, qarashaılar, balqarlar,  taǵy basqalary kelip qosyldy. Kópshilik ult ókilderiniń ın­dýs­­trııalandyrý tyń ıgerý jyl­­dary  kelip, elimizdi ózim­niń Otanym dep turyp qalǵan­dary da  belgili.
Alǵashqylardyń biri bolyp, 1996 jyly oblysta  polıak­tardyń  «Polonııa «ulttyq et­no­mádenı birlestigi quryldy. Osy birlestiktiń tóraǵasy Vıtalıı Svınsıskııdiń aıtýynsha, 41-jyldary  jer aýdarylyp kelgen polıaktar qıyn kún­deri qazaq jerinen pana tapty. Osy kúni oblysta turyp jatqan myń jarymǵa jýyq polıaktyń  áke-sheshe, týysqan­dary osynda jerlengen.  О́tken zobalań kún­derdi kim umyta alsyn, «Polonııa» birlestigi ata-analarynyń qurmetine eskert­kish taqta ornatty. Sonymen qatar, Pol­shanyń Poznan, Bygdosh qala­larymen  baılanys jasaıdy. Ul-qyzdary bir­lestikte ana til­derin úırenip, salt-dás­túr­lerin  bile bastady…
Al Marııa Zemlevskaıa bolsa, ulttyq «Jańǵyrý» mektebi polıak tili bóliminiń ustazy, Polsha azamatshasy. Jyl saıyn oblys ortalyǵyndaǵy Ult­tyq jańǵyrý mektebine kelip turady. Fılolog. Sondyqtan kez kelgen ult úshin onyń  baı­lyǵy –  tiliniń mańyzy qandaı ekenin jaqsy túsinedi. «Búginde álem Qazaqstandy yntymaǵy men birligi jarasqan birtutas el dep biledi», deıdi ol.
«Elpıda» grek etnomádenı birlestiginiń tóraıymy Lıýdmıla Ifandopýlonyń aıtýynsha, birlestikte  400-ge jýyq grek bar eken. Úlkender óz bile­tinderin kishkentaılaryna úı­retedi. Grekııa elshiligimen baılanysta. «Basqa birlestik­ter­men bizdi  biriktirip, basymyzdy qosatyn nárse – ol birlik, tatýlyq», deıdi L.Ifandopýlo. Al Aqtoǵaı aýdany Harkov aýylynyń turǵyny, cheshen-ıngýsh etno-mádenı birlestiginiń múshesi Elık Alısýltanov sonaý qıyn-qystaý kezde ártúrli ult ókilderine pana bolǵan qazaq halqyna alǵys bildiredi. Ol qýǵyn-súrgin  kýágerleriniń estelikterin  kitap etip shyǵarý usynysyn jetkizdi.  Oblystyq fılıaldyń belsendi múshesi Aleksandr Vereshak ata-anam 1957 jyly Qazaqstanǵa keldi. Baıanaýyldyqtar úsh balaly áke-sheshemdi baýyryna basty. Aýylda turyp, tildi úırendik, deıdi. 2009 jyly oblystaǵy T.Shevchenko atyndaǵy ýkraın mádenıeti seriktestiginiń tóraǵasy Mıhaıl Parıpsamen birge Kıev qalasyna barǵan. Qazaq ónerine qushtar ekenin aıtady.
«Sol kezde elshiler aldynda qazaq ónerin pash etip, dombyramen án salǵanymda, jurt tań­qalysty. Olar  menen: «О́ziń – ýkraınsyń. Qazaqsha sóıleısiń. Ol jaqta sonda ultshyldyq bar ma, ózge ult ókilderine qysym­shylyq jasalmaı ma?» degen saýaldaryn qoıdy.  Al men bolsam elimizde ártúrli ult ókilderi tatý-tátti ómir súretinin, sondaı-aq ár ulttyń óziniń mádenıetin, ana tilin nasıhattaýǵa eshqandaı shekteý joq ekenin jetkizdim»,  deıdi A.Vereshak.  Al Aqsý qa­lalyq Slavıan mádenıeti orta­lyǵynyń múshesi Iýrıı Monzıkov bolsa, óziniń oblystaǵy Slavıan mádenıeti ortalyǵyndaǵy «Rýsskıe ýzory» ansamblimen kóptegen elderdi aralasa da, týǵan jeri – Ertis óńirin, Pavlodardy saǵynyp, oralǵansha asyq bolatynyn aıtady. Al, Ahmet Dzeıtov bolsa, Ekibastuz qa­la­synyń «Vaınah» cheshen-ıngýsh etno­mádenı birlestiginiń múshesi.  Oblysta cheshen-ıngýsh ultynyń  4 myń ókili ómir súrýde. Ul­ty­myz­dyń tarıhyn, salt-dás­túr­leri men tilin qurmet tutýǵa,  sondaı-aq qazaq mádenıetine qur­metpen qaraýǵa tárbıeleý maq­satynda cheshen-ıngýshtar bir­lestik aıasyna birikti, deıdi ol. Mysaly, «Vozrojdenıe» nemis­ter qoǵamynyń múshesi Ivan Kohtyń aıtýynsha, sońǵy bes jyl ishinde elimizge kóptegen bu­rynǵy otandastarymyz – nemis­ter qaıta oralǵan kórinedi. «Bul – bizdiń otandastarymyzdyń keler urpaqtyń  bolashaǵyn eli­mizben baılanystyryp  otyrǵan­dyǵy­nyń dáleli. Biz  osy jerde ómir súrip, qalaǵan isimizben aınalysa alamyz.  Germanııamen  baı­lanysymyzdy úzbeı, máde­nıe­timizdi damytýdamyz. Byltyr Ekibastuz qalasynda turatyn nemister otbasynda Vılen, Genrıh, Elen degen úshem dúnıege keldi», deıdi I.Koh. Roman Pak, Qazaqstan koreıleri qaýymdas­tyǵy oblys­tyq fılıalynyń belsendi mú­shesi. Ol tórt jyldan astam ýaqyttan beri jastar qa­natynyń jetekshisi qyzmetin at­qarady. Koreılerdiń rýhanı má­denıetin damytyp, nasıhattaý jolynda jastardyń da qosar úlesi basym. «Bizdiń ortaq min­detimiz – elimizdegi etnosaralyq, konfes­sııaaralyq tatýlyq pen birlikti saqtaý», deıdi R.Pak.
El táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵy qarsańynda oblys ortaly­ǵyndaǵy Kýtýzov kóshesi boıynda  etnomádenı birlestikter alleıa-alańy ashyldy. Alleıada  shaǵyn túrdegi keskindelgen árbir etno­bir­lestikterdiń ulttyq bolmysyna saı jasalǵan músinder bar. Alleıa  qalalyqtardyń demalys ornyna aınaldy. Osydan úsh jyldaı ýaqyt buryn «Dostyq úıiniń» paıdalanýǵa berilý saltanatty rásimine Elbasy Nur­sultan Nazarbaev qatysty. Bul kúnderi «Dostyq úıinde» oblys­tyq Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń hatshylyǵy,  18 etno­mádenı birlestik, Assambleıa­synyń jastar birlestigi, ulttyq órkendeý mektebi, 9 qalalyq etnomádenı birlestik, 30-ǵa jýyq aýdan, aýyldarda fılıaldary, jastardyń 14 etnobirlestigi ju­mys isteıdi. О́tken jyly jaz aılarynda bul birlestikter qa­taryna qyrǵyzdar men uıǵyr­lardyń birlestikteri qosyldy. 1996 jyly ashylǵan ulttyq «Jańǵyrý» mektebinde qazir 17 etnostyń ul-qyzdary, atap aıtqanda, 600-ge jýyq oqýshy­lar ózderiniń ana-tilderin, salt-dástúrlerin, tarıhyn oqyp úırenýde. Qazir qazaq tili de oqytyla bastaǵan. Sonymen qatar, 20 etnostyń mádenıetin dáripteıtin 42 shyǵarmashylyq ujym jumys isteıdi. Byltyrǵy mamyr aıynda «Maqsaty birdiń – rýhy bir» uranymen «Dostyq. Birlik. Táýelsizdik» atty etnos­tyq toptardyń HIV oblystyq festıvali ótti.
Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy  memlekettik ýnıversıtette oblystyq assambleıa­nyń fılıaly qurylǵan. Birne­she jyl qatarynan  belsendi jastardyń ýnıversıtette bilim alýy úshin rektor Erlan Aryn­nyń granty bólinip keledi. Al «Dostyq úıi» mádenı-saýyq ortalyǵynda ómir belsendi túrde qyzyqqa toly. Tańerteń­nen keshke deıin klýbtarda sabaqtar ótedi, 18 vokaldyq hor men 16 horeografııalyq ujymǵa  ártúrli jastaǵy adamdar keledi. Munda 300 orynǵa arnalǵan konsert zaly bar. Jaqynda «Biz turatyn úı» atty kitap jaryq­qa shyqty. Shekaralas ynty­maq­tastyqtyń «Birlik – Edınstvo.kz» halyqaralyq jastar etnomádenı forýmy ótti.
Mádenı-aqparattyq sala arqyly toleranttylyqqa, ıaǵnı tózimdilikke tárbıeleý jumys­tary turaqty júrgizilip keledi. Oblys ortalyǵyndaǵy «Dos­tyq» úıi janynan  medıa-orta­lyq ashylǵan. Etnomádenı bir­lestikter «Til – qatynas qura­ly» atty respýblıkalyq tilder festıvaline qatysty. Al «Shev­chenko atyndaǵy  ýkraın máde­nıeti qoǵamdastyǵy» qo­ǵamdyq birlestigi  «Ertis bo­ıyn­daǵy dombyra men bondýra daýysy» atty shyǵarmashylyq kesh ótkizdi. Ekibastuz qala­synda «Dostyq  úıi»,   Sharbaq­ty aýdanynda  evreılerdiń «Merkas»  etnomádenı birles­tigi ashylǵan. Atalǵan aýdannyń Orlov aýylynda ýkraın ulty­nyń ókilderi kóp turady. Qazir bul aýylda qazaq jáne ýkraın tilinde  án aıtatyn «Krınısy»  atty ansambl bar.
Osyndaı birlikti, berekeli tynys-tirshilikke áýelden bas bolǵan oblysta eki adam boldy. Biri osy kúnge deıin etno­má­denı birlestikter ókilderi te­birene, saǵyna eske alatyn marqum Qanat Dárjumanuly. Jaqsy adamnyń sońynda jyly sóz, ulaǵatty estelikter qaldy. Oblystyq Qazaqstan hal­qy   Assambleıasy jumysy­nyń aıa­ǵy­nan qaz turýyna úl­ken úles qosty. О́zge ult ókil­deri kóp turatyn oblystaǵy tynyshtyq pen birlik, tatý­lyq, dostyq úshin  eńbek etti. Ekinshisi ózi­miz­diń Zara apamyz. Aq kıme­shegin kıip alyp, etnomádenı birlestikter qury­lyp jatqan kezden bastap, tynymsyz belsene eńbek etip keledi. Barlyq etnostar osy bir apamyzdyń da aınalasynda  júredi. Atalǵan eki adam dostyq týyn kótergen osy ortalyqtyń  qozǵalmas qazyǵy ispetti. Bul jaqsy jol óne­gesin  búginde Gúlbaram Naýryzbaeva,  Idııat Ábdihalyqov  jalǵastyryp keledi. Ortaq is­ke jumylǵan, mán-maqsaty úl­ken  oblystyq Qazaqstan hal­qy Assambleıasyn bul kúnderi Seısenbaı Jetpisbaev basqarady.

Farıda BYQAI.

Pavlodar.