Máýeli báıterektiń bir butaǵy

Juma, 20 qańtar 2012 7:51

Qanatynyń aıasyna qanshama ult pen ulys uıysqan, bári qa­sıet­ti shańyraq tutatyn Qara­ǵan­dy aımaǵy qushaǵy qashannan kim-kimge aıqara ashyqtyǵymen aıan. Solardyń aldyńǵy úlken bir sho­ǵyry ólkeniń ótken ǵasyrdyń  bel ortasynda  óndirisi kúrt órlegen shaǵynda toǵysyp, turaqty qutty mekenge aınaldyrsa, sodan jaı­yl­ǵan tamyr qazir jasaryp, jaınap ósýde. Turǵylyqty halyqpen maqsat-múdde birge tutasyp, baı­lanysqan 115 ult ókilderi tynys-tirshiligine tirek  bul kúnde Sa­ry­arqa tóri. Berik, berekeli tirek.

Juma, 20 qańtar 2012 7:51

Qanatynyń aıasyna qanshama ult pen ulys uıysqan, bári qa­sıet­ti shańyraq tutatyn Qara­ǵan­dy aımaǵy qushaǵy qashannan kim-kimge aıqara ashyqtyǵymen aıan. Solardyń aldyńǵy úlken bir sho­ǵyry ólkeniń ótken ǵasyrdyń  bel ortasynda  óndirisi kúrt órlegen shaǵynda toǵysyp, turaqty qutty mekenge aınaldyrsa, sodan jaı­yl­ǵan tamyr qazir jasaryp, jaınap ósýde. Turǵylyqty halyqpen maqsat-múdde birge tutasyp, baı­lanysqan 115 ult ókilderi tynys-tirshiligine tirek  bul kúnde Sa­ry­arqa tóri. Berik, berekeli tirek.

San kóp bolsyn, az bolsyn, qaı etnostyń da ózindik ulttyq qundylyqtardy, salt-dástúrdi saq­tap, týǵan tildi qasterlep, rýhty jańǵyrtyp órkendep-damýyna múmkindigi keńeıip, joly  dań­ǵyl­dana túsýde  desek, buǵan aıǵaq-dáı­ekter jetip-artylar edi. So­nyń birine toqtalǵanda, qaraǵan­dylyq lıtvandardyń qoǵamdyq ortadaǵy belsendi ómirin,  elimiz mereıi men bedelin asyrýdaǵy  yntymaqtastyq is-qyzmetin, or­taq jetistikterge qosýdaǵy sú­beli úles­te­rin atap aıtýǵa jara­sar-dy. Bú­gin­de qazaqstandyqtar qata­ryn­da elimizdegi 7 070 lıt­van­nyń   3000-nan astamy Sáken men Qasym kindik qany tamǵan to­pyraqta tu­ra­tyndyǵyn ataǵanda, teń jartysyna jýyǵy osy ólkege shoǵyrlanǵany, baýyr basqany bolyp tabylady. Bulardyń  basy ekinshi  jahandyq soǵys aldynda Baltyq jaǵa­laýy­nan eriksiz  Qaraǵandyǵa jer aýda­rylǵandar sapynan sanalady. Ke­ńes Odaǵy quramyna kúshtep qo­syl­ǵanǵa deıin estip-kórmegen alys aımaqqa qalaı kelýleriniń  syry osymen astasady.
Aıta ketý kerek, oblysta qurylǵan etno-mádenı bir­les­tikter alǵashqylarynyń biri  atalǵan dıaspora enshi­sine tıedi. Onyń ókilderiniń  bastamashylyǵymen jáne Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy Lıtva elshiliginiń qol­daýy­men 2003 jyldyń 15 qa­zanynda    «Lıtýanıka»  atty qoǵamdyq birlestik dúnıege keldi. Sodan bergi ýaqytta ol qaraǵandylyqtar arasynda­ǵy dostyq pen birlikti ny­ǵaıtýda,  ózara etnostyq qa­tynastardy qalyptastyrýda, saıası turaqtylyqty berik­tirýde belsendi is-qyz­meti­men  kózge túsip keledi. Bul turǵyda  ortalyqtyń tór­aǵa­sy, Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń múshesi Vıtalıı Iono Tvarıonastyń úlgili eńbegi  kópshilikke  súısinisti ekenin bilemiz. Qaraǵandyǵa jas maman retinde kelip, keıinnen jańa ortany qımaı turaqtap qalǵan shahter áke­siniń jolyn qýyp, odan soń kásipkerlik tizginin ustaǵan azamattyń  negizgi isine  baılanysty sharýa qamy basynan asyp jatsa da,  qoǵamdyq  mindetine jaýapkershiligi men sergektigi «Lıtýanık» arqy­ly baıqalar bir qyry. О́ki­nishke qaraı, munda atqa­ryl­ǵan, atqarylý ústindegi ju­mystardyń bárine toqtalyp ótýge múmkindik joq. Áıtse de mynadaı isterdiń  ózi biraz jaıdy ańǵartar dep oılaımyz.
Joǵaryda málim  etilgen­deı, Qaraǵandyǵa lıtvan­dar­dyń alǵashqy tobynyń tabany keńestik saıası qýǵyn-súr­ginniń  órshigen kezinde tıgen. Birqatary  «Qarlagtyń»  Jez­qazǵan, Balqash aımaq­ta­ryn­daǵy bólimshelerine qa­malady. Oblys aýmaǵyndaǵy osyndaı oryndarda ja­zyq­syz japa shekkenderge es­kert­kish belgilerdi ornatýdy «Lıtýanık» birinshi bolyp bastaǵany este.
Bul ortalyqtyń 50 adamnan turatyn belsendi quramy bar. Olarǵa qandastary ara­syndaǵy  túrli  mádenı-kóp­shilik, aǵartýshylyq, týǵan tildi úırený, tarıhty taný, ádet-ǵuryptardy sińirý is-sha­ralaryn júrgizý júktel­gen. Solardyń biri bala­lar­dyń jeksenbilik mektebinde  sabaq beretin Sergeı  Pasevıchıýs shákirtterine ana ti­linde sóıleı bilýdi úıretedi. Osynda oqıtyn 20 jet­kin­shekpen birge eresekter de óz erikterimen sabaqtarǵa qaty­syp turady eken. Lıtva Syrt­qy ister mınıstrligi ja­nyndaǵy usaq ulttar de­par­tamenti  jyl saıyn ja­ńar­typ,   tolyqtyryp otyratyn  qajetti oqýlyqtardyń jetkiliktigi, kórneki qural­dardyń moldyǵy, eń bastysy – talaptanýshylardyń tilek­te­rine asa yntyzarlyǵy tildi jobaly ýaqytta meńgerýge yq­pal etedi. Buǵan bir súı­sinsek, senbi kúnderi qazaq ti­lin úırený sabaqtary júrgi­ziletindigi eki súısintkenin qalaısha atamaı  kete alamyz.Memlekettik tilimizge degen qurmet órkendi ómir syı­la­ǵan, kúıli turmysqa tartqan, baýyrmaldyqqa  bólegen,  kemel keleshekke senim art­tyr­ǵan elge ystyq peıildi sez­dir­se kerek.
Jergilikti jetkinshekter­ge ana tilin úıretýde «Lı­týanıktiń» mynadaı úlgi tu­tarlyq úrdisin aıtyp ót­peske bolmaıdy. Balalardyń  jaz aılarynda tarıhı otandaryna baryp, ony tereńirek meńgerip qaıtýlaryna jaǵ­daı jasalady. Osy sharaǵa bir jaǵynan Lıtva memleketi kómek kórsetse, ekinshi jaǵy­nan ortalyq qoldaý tanytady. Sonymen birge, qazaq án­derin shyrqaıtyn, bıin bı­leıtin qaraǵandylyq lıtvan  ónerpazdar toby jiberilip turýy dástúrge engen. Qazaq­stan tarıhyn,   mádenıetin, eko­nomıkalyq jetistikterin  tanystyratyn kórmeler uı­ym­dastyrylady. Munyń ózi baýyr tartqan ortaq meken­de­rine degen qurmetti ańǵar­tady.
Qaraǵandylyq qandas  qa­zaqstandyq otandastary  maq­­sat-múddelerin bir arnaǵa toǵystyrýshy, aımaqtyń qo­ǵam­dyq-saıası, ekonomıkalyq  ómirinde laıyqty oryn alýyna biriktirýshi, ortaq me­ken­degi tilektes, nıettes týys­qan etnostarmen kelisim men dostyqty nyǵaıtýǵa uıytqy ortalyqtyń qyzmeti Bırshtonos qalasynda bolǵan lıt­valyqtardyń  halyqara­lyq sezinde oń baǵalandy. Tór­aǵasy Vıtalıı Tvarıonas  Lıtva Respýblıkasy Prezı­dentiniń  Qurmet gramotasymen marapattaldy. Lıtvanyń Qazaqstandaǵy elshiliginiń  Qa­raǵandydaǵy konsýly tur­ǵysynda da eki el arasyn­daǵy qarym-qatynasty berik­tirýge atsalysyp  júrgen  isker azamat.
– Búgindegi  bárimizdiń ti­legimiz bir, maqsatymyz or­taq jarasty ómirimiz   Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń respýblıkamyzda tura­tyn  etnostardyń quqyqtary men  erkindikteriniń buljyt­paı saqtalýyn qamtamasyz etýge, túsinistik pen birlikti tereńdetýge, dostyq  pen baýyrmaldyqty nyǵaıtýǵa arnalǵan  ulaǵatty  saıasaty arqasynda  ekenine rızashy­ly­ǵymyz erekshe. Men ju­mys, ortalyq qyzmeti babymen shet elderde jıi bolyp turamyn. Sondaıdaǵy kezdesýlerde Qazaqstan týraly maq­tana aıtamyn. Ras, ultym bólek, isim erikti, meniń  súıi­nishime keıbireýler tańyrqap qalady. Sapar almasyp bizge joldary túskende oı-sózim­niń shynaıylyǵyna kózderi jetip, tatý-tátti ómirimizge qyzyǵýlary  odan saıyn meıir  ósiredi.
Keńestik kezeńdegi tarıhı taǵdyry uqsas qazaq halqy­men birge jas táýelsiz mem­leketimizdiń abyroıyn asyryp, bedelin bıiktetý bizdiń de júregimizge uıalaǵan qas­terli maqsat. Sol jolda  az-kem úlesimiz bar. Oblys eko­nomıkasyn damytýǵa Lıtvadan  ınvestorlar tartylýda. Máselen,  Vıtaýtas Varasımavıchıýs jetekshilik etetin «TL Nika GROUR» logıs­tı­kalyq kólik kompanııasy qatty otynnyń avtomat­tan­dyrylǵan jylý qazandyq­ta­ryn  shyǵarady. Kásipkerlik   belsendilikten  tájirıbem bar­shylyq  ózim de óńirlik  ma­ńyzdy jobalardy iske asyrýǵa yntalymyn. Sonyń biri oblystyń shalǵaı aýyldarynda  jel dıirmenderin  ornatýǵa baǵyttalyp otyr. Eshqandaı qysym joq. Igi­ligi ortaq  isterge úles qosa bilýimizge qushaq  teń. El­ba­synyń tapsyrmasyna sáıkes  oblysta ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy jemisti júrip jatyr. Damyǵan  ekonomıka  áleýmettik jaǵdaıdy jaqsar­tady. Osyǵan qýanamyz, – deıdi ol.
Sóz oraıynda atalǵan kompanııanyń qaıyrym­dy­lyq sharalarymen belgili de ekenin ortaǵa salyp ótken jón. Byltyr Saran qala­syn­daǵy qaıtadan qalpyna kel­tirilgen balalar baqshasyna jylý qondyrǵylaryn ornatyp bergeni sııaqty áleý­met­tik  kómek-qoldaýǵa árdaıym daıyn. Al «Lıtýanık» úshin bul qalypty jaǵdaı. Jylyna tórt ret qaıyrymdylyq ak­sııasyn ótkizýi dástúrli shara. Olar ádette asyraýshysynan aırylǵan bala­lar­ǵa, múgedek jasóspirimderge,  qarttarǵa,  turmysy tómen, kóp balaly otbasylarǵa kórsetiledi. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan mere­kelik sharalardy uıymdas­ty­rýǵa atsalysty.
Bul kúnde Qaraǵandyǵa kelip-ketýshi sheteldik meı­man­dardyń qaladan Astanaǵa qaraı jol boıyndaǵy «Lıtva úıine» soqpaı ótpeıtinderi kemde-kem deýge bolady. Biz onyń kóz tartarlyǵyn aıt­paq emespiz. Munda jastaıynan jetim qalyp, balalar úılerinde tárbıelenip, káme­lettik jasqa jetkennen keıin óz kúnderin ózderi kórýge májbúr bolǵan jalǵyzilikti jergilikti lıtvandyq jet­kin­shekterdiń qamqorlyqqa al­yn­ǵanyn aıtamyz. Etno­má­denı birlestiktiń  osyndaı toptaǵy balalardy izdesti­rip, taýyp alyp, ómir kóshine qosylýyna, mamandyq meń­gerýine, jumysqa ornalasýyna kómektesip kele jat­qa­nyna birneshe jyl. Mysal úshin buǵan deıin úısiz-kúısiz júrgen  Antanas Radıshaýkas qazir ózindeı taǵdyry aýyr qurby-qurdastarymen birge turady, «Vıkıng» kúzet  uıymynda jumys isteıdi. Taıaý arada tokar mamandyǵyn almaq. Ortalyq tóraǵasy Vıtalıı Tvarıonas ony  bizdiń kózimizshe qýantqanyndaı,  tár­tibi túzý, eńbekke yqy­lasty bola tússe jeke otaý tigip shyǵýyna qoldaý shek­telmeıdi. Aldyndaǵy zaman­dastarynyń qamqorlyqty aqtap, senim artarlyq azamattar qataryna qosylyp, otbasyly, baspanaly bol­ǵanyn biletin ol sol jolǵa tyrysatyndyǵyn baıqatty.
«Lıtýanıktiń» mundaı  qamqorlyq qushaǵy óner, má­denıet salasyndaǵy qandas qaıratkerlerine de keń jaı­ylǵan. Qaraǵandylyq tanymal sýretshi Petr Kısh­kas­tyń   Astanada, Eýropa qala­la­rynda kórmesi uıymdas­ty­ryldy. Otandas qylqalam she­beriniń týyndylarynan  qazaq dalasynyń kózdiń jaýyn alatyn  kórkem kórinisi, adamdarynyń   jigerli beı­ne­si, birligi men tirligi ja­rasqan ómirdiń shýaǵy  esedi. Bıylǵy  jazda Lıtva estrada juldyzdary  Qaraǵandyda, Te­mirtaýda óner kórsetýge shaqyrylyp otyr. Ortalyq óz ortalarynan shyqqan jas  talanttardy tanytýǵa da qushtarlyqpen qaraıdy.
Aıtpaqshy, oblystaǵy et­no­mádenı birlestikterdiń kez­­desýleri, jıyndary, kór­meleri, merekeli keshteri kóp rette osy «Lıtýanıktiń» shańyraǵynda ótedi. О́ıtkeni, onyń janynda oblystyq et­nomádenı birlestikterdiń qyz­­metin qoldaý jónindegi  re­sýrs ortalyǵy jumys is­teıdi. О́z qanatyndaǵy  záý­lim zal esigi olarǵa árdaıym ashyq. Úırenerlik úlgi bar, qyzyǵarlyq is bar.   Táji­rı­bege baı. Ár ult ókilderi bas qosyp, almasyp jatady.
Aımaqtaǵy 60-qa jýyq  et­nomádenı  birlestiktiń bel­di bir otaýy – «Lıtýanıktiń» el tynysymen birge soqqan  dem lebi osyndaı. Aldaǵy ýaqytta da elge, memleketke  sharapaty mol ıgilikti is­terdiń bel ortasynda bola bermekti murat etedi.

Aıqyn NESIPBAI.

Qaraǵandy.