О́z elinde ózi qonaq bolǵysy keletin oralman aǵaıyndardyń oılaǵandary ne?
Beısenbi, 2 aqpan 2012 7:34
Qazaq eliniń táýelsizdik alýy respýblıkadan tysqary jerlerde júrgen otandastarymyzdyń atajurtqa oralýyna keń jol ashty. Eger derekterge júginer bolsaq, 1991-2011 jyldar aralyǵynda 221,3 myń otbasy nemese 860,4 myń qandastarymyz Qazaqstanǵa kelgen eken.
1993 jyldan bastap kelýshiler úshin jyl saıynǵy kvota belgilenýi de atamekenge oralam deýshiler úshin qolaıly jaǵdaılar týǵyzdy. О́ıtkeni kvotaǵa engen oralmandarǵa járdemaqylar men ótemaqylar túrinde, sonyń ishinde turǵyn-jaı satyp alý úshin de, qosymsha áleýmettik kómekter kórsetildi, jańa orynǵa kóship kelýine baılanysty ketken shyǵyndary qaıtaryldy.
Beısenbi, 2 aqpan 2012 7:34
Qazaq eliniń táýelsizdik alýy respýblıkadan tysqary jerlerde júrgen otandastarymyzdyń atajurtqa oralýyna keń jol ashty. Eger derekterge júginer bolsaq, 1991-2011 jyldar aralyǵynda 221,3 myń otbasy nemese 860,4 myń qandastarymyz Qazaqstanǵa kelgen eken.
1993 jyldan bastap kelýshiler úshin jyl saıynǵy kvota belgilenýi de atamekenge oralam deýshiler úshin qolaıly jaǵdaılar týǵyzdy. О́ıtkeni kvotaǵa engen oralmandarǵa járdemaqylar men ótemaqylar túrinde, sonyń ishinde turǵyn-jaı satyp alý úshin de, qosymsha áleýmettik kómekter kórsetildi, jańa orynǵa kóship kelýine baılanysty ketken shyǵyndary qaıtaryldy.
Eger alǵashqy jyldary Qazaqstanǵa qonys aýdarýshylar qatary birneshe myń otbasyn ǵana qurasa, 2005 jyly ımmıgranttarǵa bólingen kvota 15 myń otbasyna, al 2009-2011 jyldary 20 myń otbasyna deıin jetkizildi.
Osyndaı áńgime ústinde qaı memleketterden kelgender kóbirek eken degen qyzyǵýshylyq saýaldyń týatyny da zańdy. Eger ondaı suraqqa jaýap izdep kórer bolsaq, oralmandardyń 60,5 paıyzynyń О́zbekstannan, 10,4 paıyzynyń Mońǵolııadan, 12,4 paıyzynyń Qytaıdan, 7,8 paıyzynyń Túrkimenstannan, 5,3 paıyzynyń Reseıden kelgenin atap kórseter edik. Al qalǵan 4 paıyz ózge elderden kelgenderdi quraıdy.
Elge oralǵan qandastarymyzdyń oblystar boıynsha ornalasýyna kóz júgirtken kezde mynadaı kórinisti baıqaýǵa bolady. Oralmandardyń 24,3 paıyzy Ońtústik Qazaqstan oblysyna, 18,2 paıyzy Almaty oblysyna, 13,3 paıyzy Mańǵystaý oblysyna, 7 paıyzy Jambyl oblysyna qonystanǵan. Osy sandardy oı eleginen ótkize otyryp Qazaqstandy Otanym dep kelgen baýyrlarymyzdyń 60 paıyzdan astamynyń tórt oblysqa ǵana qonystanǵanyn kórýge bolady. Onyń syry nede?
Endi ótken jyly elge kelip atbasyn tiregen týǵandarymyzdyń el óńirleri boıynsha ornalasý jaǵdaıyna nazar aýdaryp qaraıyq. 2011 jyly respýblıkaǵa shetelderden 43960 adam nemese 14850 otbasy qonys aýdarǵan. Osy aǵaıyndardyń 6700-i Ońtústik Qazaqstan oblysyn, 5217-isi Mańǵystaý oblysyn, 3648-i Almaty oblysyn, 3516-sy Jambyl oblysyn, 2429-y Shyǵys Qazaqstan oblysyn ózderine turǵylyqty jer retinde tańdaǵan. Bul jerde «tańdaǵan» sózi ánsheıin aıtyla salyp otyrǵan joq.
«Elim» dep «eńirep» jetken qandastarymyzdyń respýblıkanyń oblystaryn qonystaný jaǵdaıyna kóz sala otyryp neni ańǵarýǵa bolady? Ol – alys-jaqyn shetelderden kelgen baýyrlarymyzdyń negizinen Qazaqstannyń bes-alty oblysyn ǵana meken etýdi qalaıtyndyǵy. Al, ol neni bildiredi? Ashy da bolsa aıtaıyq, ol jańa ózimiz atap ótkendeı, «eńirep» jetken baýyrlarymyzdyń Qazaqstanǵa Otanym dep emes, osynda burynnan turyp jatqan nemese sońǵy jyldary kóship kelgen aǵaıyn-týǵandaryn saǵalap, kúneltý úshin keletindigin dáleldeıdi. Bul rette tipti qyr-sońymyzdan qalmaı qoıǵan jany siri rýshyldyqtyń da qylań berip jatqan bolýy ábden múmkin. Áıtpese qazaq úshin, ásirese, alysta, jat jurtta júrip týǵan elin ańsaǵan qazaq úshin ulan-baıtaq Qazaqstannyń kez kelgen túkpiri Otan emes pe? Jalpy, Otan degen asyl sózdi belgili bir oblystardyń sheńberimen ǵana shektep, myna jer jaqsy, myna jer jaman dep, atamekendi alalaýǵa bola ma ózi. Olaı bolǵan kúnde, ata-babalarynyń kindik qandary tamǵan qasıetti topyraqty ańsap kelgen baýyrlarymyzdyń kóksegenderi ne? Bálkim olar biz myna Shymkent pen Jambyl óńiri tárizdi kúnshýaqty aımaqtarda qolymyzdy jyly sýǵa malyp otyra bereıik, al ana, aýa raıy qytymyr soltústik pen batystaǵylar burynǵysynsha óz kúnderin ózderi kóre bersin dep oılaıtyn bolar? Olar sol óńirlerge úırengen, olar ata-babalarynan qalǵan jerler, sondyqtan ondaǵylardyń tura beretinine esh kúmán da joq. Másele onda emes, bizdiń aıtpaǵymyz basqa. Atajurt dep asyǵyp kelgen, saǵynyp kelgen aǵaıyndarymyz boılarynda qazaqtyń qany bar ekenin, azamattyǵyn kórsetip, tizesin endi tiktep jatqan jas memlekettiń qoltyǵynan demeýdiń ornyna, jyly jerge tumsyqtaryn suǵyp buǵyp otyratyn bolsa, ondaı qandastardan Qazaqstanǵa ne paıda? Elge jandary ashymaıtyn, kelmeı jatyp talap qoıatyn qazaqtardy shaqyryp, qushaq jaıa qarsy alý qanshalyqty durys degen saýal da osyndaıda týyndaıdy. Biz bul jerde tıesili kvotany alyp, soǵan sáıkes belgili bir jeńildikterdi paıdalanyp, artynsha kelgen jaqtaryna qaıtadan qashyp ketken qazaqtar týraly tipti aıtyp ta otyrǵan joqpyz. Al, ondaılar jetip-artylady. Mine, týǵan jerdi saǵynýdyń, qurmetteýdiń bir kórinisi.
Endi oralmandar ázireıildeı kóretin elimizdiń batys jáne soltústik oblystaryna keler bolsaq, bul óńirlerde halyq ejelden sırek qonystanǵan. Sol sırek qonystanǵan halyqtyń arasynda qazaqtar tipten az. Bul – bir. Ekinshiden, jumys kúshi de dál osy oblystarda jetpeı jatyr. Úshinshiden, jergilikti ult ókilderi sanynyń azdyǵy atalǵan óńirlerde ana tilimizdiń órkendeýine de eleýli nuqsan keltirip otyr. Osy aıtylǵandardy jáne keń-baıtaq Qazaqstannyń barlyq jerleriniń de qazaqtar úshin Otan bolyp tabylatynyn eskere kelgende, alysta júrgen aǵaıyndarymyzdyń birtutas Qazaq eliniń keıbir óńirlerine muryndaryn shúıire qaraýyn túsiný de, túsindirý de óte qıyn.
Osydan onshaqty jyl buryn qyzmet babymen Germanııada bolǵan kezimde, egde jastaǵy nemis áıeliniń áńgimesin estigenim bar. Bul eldiń de Qazaqstan sııaqty elge oralǵan óz otandastaryn yqylaspen qabyldap jatqany belgili. Áńgime de dál sol másele tóńireginde órbidi, ıaǵnı jańaǵy kisige Germanııaǵa oralyp jatqan nemisterge qandaı jaqsylyqtar men jeńildikter jasalýda degen saýal qoıyldy. Bul saýalǵa álgi nemis ultynyń ókili syrttan kelgen nemisterge nelikten jaqsylyq jasalýy tıis, olardyń búgingi Germanııanyń ósip-órkendeýine qandaı eńbekteri sińdi. Jaqsylyq osy eldi damytýǵa úles qosyp júrgen nemisterge jasalýy kerek, al endi ǵana kóship kelip jatqandardyń bizge qandaı da bir talaptar qoıýlaryna quqylary joq, aldymen eńbekterin sińirsin, sodan keıin ǵana talap qoısyn dep jaýap berdi. Biz sııaqty kólgirsýdi, jyltyr sózdi bilmeıtin, ómir súrý tájirıbeleri mol, saltyna berik, órkenıetke jetken, sondyqtan da ár nárseni óz atymen ataıtyn nemis halqynyń ókili osylaı deıdi. Dálelimen keltirilgen bul sózge qarsy daý aıtý qıyn.
Biraq Qazaqstan memleketi de, qazaqtar da alystan kelgen aǵaıyndarǵa mundaı tik minez kózqaras tanytyp otyrǵan joq. Kerisinshe, qandastarymyzdyń elge kelýin jeńildetýde jáne olardy jańa jaǵdaılarǵa beıimdeýde memleket tarapynan belgili bir sharalar da qabyldandy. Oralmandardyń Qazaqstan qoǵamyna tezdetip kirigip ketýleri úshin 2007 jyldan bastap olar kóbirek qonystanǵan Ońtústik Qazaqstan, Mańǵystaý oblystarynda jáne Qaraǵandy qalasynda beıimdeý jáne kiriktirý ortalyqtary ashyldy. Bul ortalyqtarda quqyqtyq máseleler, memlekettik tildi, qajet bolǵan jaǵdaıda orys tilin úıretý baǵytynda tegin aqyl-keńester beriledi, kásibı daıarlaý, qaıta daıarlaý jáne biliktilikti arttyrý jumystary júzege asyrylady. Onyń syrtynda, árbir oblysta oralmandardyń elge kelgennen keıingi alǵashqy ýaqyttarda tura turýlaryna jaǵdaı týǵyzatyn ýaqytsha ornalastyrý ortalyqtary bar. Qoldanystaǵy zańnamalarǵa sáıkes jergilikti atqarý organdary oralmandardy tegin medısınalyq járdemniń kepildi kólemimen qamtamasyz etedi, muqtajdarǵa mektepter men balabaqshalardan, áleýmettik qorǵaý mekemelerinen oryndar beriledi, jeke turǵyn úı salamyn jáne óndirispen aınalysamyn deýshilerge múmkindigine qaraı jer telimderi bólinedi. Olardyń Qazaqstanda turaqty turýlary jáne Qazaqstan azamattyǵyn alýlary úshin qarapaıymdatylǵan prosedýralar qarastyrylǵan. Máselen, azamattyq alý úshin ótinish bergen kezde ol adamnyń Qazaqstanda mindetti túrde bes jyl turýy talap etilmeıdi. О́tken 2011 jyldyń ózinde ǵana 35617 oralmannyń, al táýelsizdik jyldary ishinde 757 myń qandastarymyzdyń, nemese 1991 jyldan bastap elge oralǵandardyń 90 paıyzynyń Qazaqstan azamattyǵyn alýy bizdiń bul sózimizge tolyq dálel.
Osy oraıda oralmandardy ornalastyrý máselesin sheshý maqsatynda Qazaqstanda «Nurly kósh» baǵdarlamasy qabyldanyp, ol boıynsha jekelegen turǵyn úıler ǵana emes, sonymen birge bútindeı bir aýyldardyń turǵyzylǵanyn da aıta ketken oryndy. Qazaqstandy shynymen elim-jerim dep kelgender múmkindikterinshe osyndaı ıgilikterdi paıdalanyp, elimizdiń túrli óńirlerinde eńbek etip, jap-jaqsy ómir súrip jatyr. Osy aıtylǵanǵa shaǵyn mysal retinde Qostanaı oblysynyń Rýdnyı qalasyna О́zbekstannan qonys aýdarǵan qazaqtardyń Sokolov-Sarybaı ken óndiristik birlestiginde ózderine jumys taýyp, turǵyndarynyń 90 paıyzǵa jýyǵy orystildiler bolyp sanalatyn Rýdnyı qalasynda qalypty tirshilik keship jatqandaryn aıtýǵa bolady. Bálkim jańadan qonys aýdarǵandyqtan turmystarynda belgili bir problemalardyń da bolýy múmkin, biraq «kósh júre túzeledi» degen máteldi eskersek, olardyń da birtindep sheshim tabaryna kúmán joq. Jalpy, Qostanaı oblysyna kóship kelgen aǵaıyndardy Qazaqstannyń egemendigin nyǵaıtýǵa ózindik dárejede úles qosyp júrgender dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Birinshiden, olar osyndaǵy asa iri kásiporyn – SSKО́B-ke jumysshy bolý arqyly jumys kúshin syrttan izdemeı, óz qandastarymyzdyń kómegimen-aq máseleniń sheshilýine jaǵdaı týǵyzyp otyr. Ekinshiden, turǵyndary 140 myń adam bolatyn Rýdnyı qalasynda keshegi keńestik kezeńde nebary 9 paıyzdaı ǵana qazaqtar turǵandyqtan qazaq mektebi munda múlde bolǵan emes. Al búginde qalada tórt qazaq mektebi bar kórinedi. Bul ulttyq salt-dástúrlerden birjola qol úzip qalýǵa jaqyndaǵan qala úshin úlken jetistik. Ol jetistikke osy óńirdi jatsynbaı, elim-jerim dep kelgen oralman aǵaıyndardyń arqasynda qol jetip otyr.
Erterekte bilimdi, kózderi ashyq azamattarmen áńgime barysynda osy bizdiń halyqta patrıottyq rýh kúshti dep aıtýdyń ózi qalaı bolar eken degen bir ekiushty saýaldyń tastalǵany esimde. Sonda áńgimege qatysyp otyrǵandardyń birde-biri joq, olaı emes dep qarsylyq bildire qoıǵan joq, bári de aıtylǵan pikirmen keliskendeı syńaı tanytty. Eger tereńirek oılap qarasaq, patrıotızm degen sezimniń ózi derbes memleketi bar halyqtarda ǵana bolýǵa tıis sııaqty. О́ıtkeni ondaı sezim týǵan halqyńnyń boıyndaǵy ony jer jahanǵa tanytqan erekshelikterine, memleketińniń álem elderi arasynan ózine laıyq oryn ala otyryp, alǵa basqan qadamdaryna degen maqtanyshtyń nátıjesinde paıda bolady. Meniń elim osyndaı, meniń halqym osyndaı, men sol eldiń azamatymyn degen oılar adamnyń rýhyn kóterip, kóńilin asqaqtatady. Adamnyń boıyn kernegen osyndaı zor maqtanysh sezimi kele-kele óz Otanyna degen patrıottyq sezimge ulasady. Munyń ózi bir jyl, eki jyl emes, uzaq ýaqyttarǵa sozylatyn úderis. Árıne, mundaı qasıetti boıǵa sińirý úshin adam óziniń týǵan elinde turyp, óz halqymen qoıan-qoltyq ómir súrýi tıis. Jaı ǵana ómir súrip qoımaı, sol eldiń ystyq-sýyǵyn sol elde turatyn halyqpen birdeı kórýi kerek. Osylaısha elmen bite qaınasqan adam ǵana sol eldiń patrıoty bolýǵa qabiletti. Al ómir boıy syrtta júrgen adamdar týraly olaı dep aıtý qıynyraq. Qazaqta «Tapqan áke emes, baqqan áke» degen sóz bar. Bul sózdiń maǵynasy adam qaı jerde, kimniń qolynda ósse, oǵan sol jer men sol adam ystyq bolady degendi bildiredi.
Alysta júrgen aǵaıyndarymyzdyń men ana oblysqa barmaımyn, myna oblysqa ǵana baramyn dep muryn shúıirýin, kvotadaǵy jeńildikterdi paıdalanyp elge kelip alyp, izinshe keri ketip qalýlaryn tek osy aıtylǵandarmen ǵana túsindirýge bolady. Obaly ne kerek, myna jerge úırene almadym, burynǵy turyp kelgen jerime qaıtpasam bolatyn emes, dep kelgen memleketterine qaıta ketip qalǵan keıbir aǵaıyndardyń ózderi de shyndyqty moıyndapty. Jańa jerge birden úırenisip ketýdiń aýyr tıetinin, alǵashqy kezde biraz problemalardyń ushyrasatynyn túsinemiz. Robot sııaqty jumys isteıtin keıbir sheneýnikterdiń alystan kelgen aǵaıyndarǵa salqyn qaraıtynynan, keıde sebepsizden-sebepsiz áýre-sarsańǵa salyp qoıatynynan da habardarmyz. Ondaı keleńsizdiktermen jergilikti turǵyndar da az ushyrasyp jatqan joq. Biraq, halqymyzda «Bıtke ókpelep tonyńdy otqa jaqpa» degen sóz bar emes pe…
Bes saýsaqtyń birdeı bolmaıtyny sekildi, adamdardyń da jaratylysy, minez-qulyqtary ártúrli. Sondyqtan jurttyń bárin bir qalypqa syıǵyzamyn deý qatelik. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, syrttan qonys aýdaryp kelgen kóptegen qandastarymyzdyń Qazaqstannyń soltústik óńirlerinen ózderine meken taýyp, eńbek etýleri ol sózimizge dálel. Osy az ǵana mysaldyń ózinen-aq elge oralǵan otandastarymyzdyń báriniń birdeı ózderiniń atamekenderine shekesinen qaramaıtynyn, ańsaǵan Qazaqstanymyzdyń bir pushpaǵynan oryn buıyrǵanyna táýbe dep, ózge jurtpen birge eńbek etip, tynysh qana ómir súrip jatqandaryn ańǵarýǵa bolady. Shynyn aıtsaq, Qazaqstanda ómir boıy taban aýdarmaı turyp kelgen jáne eldiń ósip-órkendeýine belgili bir dárejede úlesterin qosqan qazaqtardyń da mynadaı aýmaly-tókpeli naryq zamanynda shekeleriniń shylqyp turǵany shamaly. Tyńdaı berseń, olardyń da aqtaryp salar nazdary az emes. О́kpelerin qoldaryna ustap júrgen aǵaıyndardyń eki qolǵa bir jumys taba almaı daǵdarǵan sol qandastaryna da bir qarap qoıǵandary artyq bolmas edi. Al endi, óz eline ózi buldanbaıtyn, óz eline ózi qonaq bolmaıtyn, memleket tarapynan kórsetilgen kómekti qanaǵat etip, odan arǵysyn óz tirligimen jalǵastyryp áketip jatqan aǵaıyndarǵa qazaqstandyqtar da rıza. Qaramyz kóbeıer edi, sondaı aǵaıyndar kóbirek kelse eken dep tileıdi…
Seıfolla ShAIYNǴAZY.
