«Qazaǵymyzǵa jetkenshe asyqtyq» – deıdi Germanııadan týǵan aýylyna qaıtyp oralǵan Vıktorııa men Sergeı Kostenkolar

Dúısenbi, 12 naýryz 2012 8:22

90-jyldary  tarıhı otanyna ketkisi kelgenderdi eshkim  sók­ken joq. Qarasý aýdanyndaǵy  Lıýb­lınka aýylynda turatyn Shneıderler  áýleti Germanııaǵa jınalyp júretin. Olarmen bir­ge Vıktorııa men  Sergeı Kostenkolar da jınaldy. Vıka – nemis qyzy, al Serejanyń ulty – ýkraın. Vıka tórkininen qal­ǵy­sy kelme­di,  áıe­li­­niń sheshi­mi­ne Sergeı de qarsy bolmady. Olar bir aýylda qatar ósti,  birin biri súıip qo­syl­dy.   2000 jyl­dardyń basynda Qara­sý­da  aýyl sharýa­shy­l­yǵy da, aýyl da 90 jyldardaǵy  daǵ­da­rys­tan ke­ıin áli  esin jınaı qoı­maǵan edi.

Dúısenbi, 12 naýryz 2012 8:22

90-jyldary  tarıhı otanyna ketkisi kelgenderdi eshkim  sók­ken joq. Qarasý aýdanyndaǵy  Lıýb­lınka aýylynda turatyn Shneıderler  áýleti Germanııaǵa jınalyp júretin. Olarmen bir­ge Vıktorııa men  Sergeı Kostenkolar da jınaldy. Vıka – nemis qyzy, al Serejanyń ulty – ýkraın. Vıka tórkininen qal­ǵy­sy kelme­di,  áıe­li­­niń sheshi­mi­ne Sergeı de qarsy bolmady. Olar bir aýylda qatar ósti,  birin biri súıip qo­syl­dy.   2000 jyl­dardyń basynda Qara­sý­da  aýyl sharýa­shy­l­yǵy da, aýyl da 90 jyldardaǵy  daǵ­da­rys­tan ke­ıin áli  esin jınaı qoı­maǵan edi.

Jurt aýyldyń bola­sha­ǵyna senbeı qalǵan. Bu­rynǵy  úıirlep aıdaǵan jylqy, otar-otar qoı, tabyndy sıyr,   ushy qıyrsyz  astyq alqaby kóz­den  bul-bul ushqan kez. «Balyq  sý­dyń tereńin, adam  jerdiń ján­na­tyn  izdeıdi» degen orys ma­qa­ly adamnyń sana-túısiginiń bá­rin bılep turǵan kez. Germa­nııa­ǵa kóshe­tin ruqsat qujattardyń bar­lyǵy daıyn boldy da, olar eshteńe oılamastan Vıktorııa­nyń  aǵasy,  apa-sińlisi, anasymen bir­ge  Eýropanyń tórinen bir-aq shyq­ty. О́mirdiń bar ju­maǵy  sonda dep oılaǵan. Ol kezde  Vıktorııa men Sergeıdiń jıyr­ma bestegi jap-jas kezi. Qo­lyndaǵy  tuńǵyshy Antony bes jasqa endi tolǵan bolatyn.  Sergeıdiń ata-anasy nemere­lerin qımaı jylap qoshtasyp qaldy.

Jas otbasy Shneıderler áý­le­timen birge Germanııanyń Lıýk­kenvald  qalasyna qonys tepti. Qala turǵyndarynyń barlyǵy da nemis tilinde sóıleıdi. Lıýb­lınka sııaqty emes, onda  bar­lyq jaǵdaı bar. Daladan, daladan bolǵanda  da  ábden berekesi ketken aýyldan barǵan olarǵa Germanııanyń qalasy alǵash­qy­da naǵyz  ertegidegideı kórindi. Serge­ı men  Vıktorııa  nemis tilin bilmeıtin.  Sergeıge ózine laıyqty jumys  tabylǵan joq, al Vıktorııa  til úıretetin  top­qa baryp júrdi. Birte-birte Ger­manııanyń qalasy olarǵa sur­ǵylt­tanyp, ertegisi mánsiz ómir­ge aınala bastady. Birinshiden, til bilmegen soń olar kereń adamnyń kúıin keshti. Aına­la­nyń  barlyǵy tas qorshaý sııaq­ty, kóshe de tar, úıdiń aýasy da tar, qapas kórindi. Sóıtse, ol saǵynyshtyń derti eken. Aýyl­dyń mańynan aǵyp jatatyn Qa­rasý ózenine shomylyp,  kúnge qyz­dy­rynǵan sátterin saǵyndy. Shirkin, ushy-qıyrsyz Qarasý­dyń dalasy-aı,  bozqaraǵannyń  ıisi murnyńdy jarǵan Lıýblın­kanyń aýasy-aı!

– Biz Germanııada jyl táýligi ǵana turdyq. Materıaldyq tur­ǵy­dan qaraǵanda, bizdiń  Qazaq­stanǵa qaıtatyndaı  sebep joq edi. Biraq bir jylǵa  ázer shyda­dyq. Esh jumys joq, isteıtin is joq, úıde qarap otyrǵannan aýyr eshteńe joq eken. Aldymen  qarap otyrǵannyń azabyna Sergeı shydamady. О́ıtkeni, ol jas ta bolsa otbasynyń ıesi, asyraý­shymyz emes pe? Tamaǵymyzǵa, kıimimizge  járdem aqsha jetip tursa da, biz Qarasýymyzǵa, Lıýb­lın­kamyzǵa jetkenshe asyqtyq, – deıdi Vıktorııa Kostenko aǵynan jarylyp.

Ata-babasynyń tarıhy otany bolǵanymen Germanııa  Vıktorııa úshin bóten jer ǵana emes, ol kezde bóten qoǵam edi  ǵoı. Onyń tili oryssha shyqty, qazaqshaǵa qu­laǵy qanyp ósti, bala kezinde Shneıderler otbasynyń dostarymen, kórshilerimen ydys-taba­ǵy aralasyp jatty. Sondyqtan barǵan jerinde eshkimmen aralas­paý, Lıýblınkadaǵydaı bir kún kórmese saǵynatyn dostarynan jym-jyrt qalý  Kostenkolarǵa  te­ńizdegi jalǵyz qaıyqtyń ústin­de eskeksiz qalǵandaı sezim uıalatty.

– «Vıka, elge qaıtamyz. Amanymyzda óz qazaǵymyzǵa jetip alaıyq.  Ne kórsem de  týǵan jer­ge baryp, dostarymmen birge kó­re­min. Munda  tórt qabyrǵaǵa qa­rap otyr­ǵansha elge baryp, sharshap jumys istegenim  on ese ar­tyq», degen she­shimge keldi kú­ıeýim  Sergeı. Mine, qazir sol armanyna jetti. Sergeı jyl táýli­ginde bir kún qarap  bos otyrmaıdy  ǵoı. Alty aı jaz  sha­rýa­shy­lyqta jumys isteıdi, al egin-tegin, jem-shóp jıylyp bol­ǵan soń, qysymen aýyldastardy sha­ǵyn avtobýsymyzben Qosta­naı­ǵa tasıdy. О́zim Lıýblınka orta mek­tebindegi shaǵyn topta  tár­bıeshimin, – deıdi Vıktorııa.

Bir qyzyǵy – Germanııany Kos­ten­kolardyń  bes jasar uly Anton da jer­sinbepti. Búldirshin  ata­sy men ájesin saǵynyp jylaı be­ripti. Qazir Kostenkolar otbasy  Ser­geıdiń ata-anasymen bir úıde turyp jatyr.  Anton se­gizinshi sy­nypta oqıdy. Jastar Lıýb­lınkaǵa  kelgen soń  qyzdy bolady. Qazir Kıra da  ósip qaldy, shaýyp júr. Vıktorııa men Sergeı  qa­­ra­sha aıynda kó­­ship keledi, bir­neshe aıdan keıin, ıaǵnı 2004 jyly naýryz aıynda olar­­dyń ar­tynan Vıkanyń ana­­­sy da Germa­nııa­dan Lıýb­lın­ka­ǵa qaı­typ ora­­lady. Ke­ıingi jyl­dary Vıkto­rııa­nyń bir sińlisi de qaıta qonys aýdardy.

Biz Qostanaıdan shalǵaıdaǵy Qarasý aýdanynyń Lıýblınka aýylynda tura­tyn Vıktorııa  jáne Sergeımen telefon arqyly  ha­barlasqanbyz.

–Tazalyqtan shybyn taıyp jy­ǵylatyn Ger­ma­nııa­nyń  qala­sy­nan ózimizdiń qy­sy­men  ot ja­ǵatyn kishken­taı úıi­mizge  jetip, kó­ńi­limiz ornyna tústi («О́z úıim–óleń tó­se­gim» – avt). Aýylda mal­syz kú­niń joq, qora tolǵan mal, baq­sha­myz bar. Dastar­qa­ny­myzdan nan da,  et te, kókónis te, qaı­maq, maı da aryl­­ǵan emes. Tamaǵymyz toq, ýaıy­­mymyz joq.  Sergeı ekeýmiz de dalany jaqsy kóremiz. Biz Germanııa túgil múmkindik bolǵanda Qosta­naı qalasynda turǵymyz kelmegen, Lıýblınkadan shyqqy­myz joq, áıteýir. О́tken jyly kók­tem­de dalany qyzǵaldyq jaýyp qaldy. Jaz­daǵy túımedaǵy gúlin kórseńiz. Biz arnaıy dalaǵa shy­ǵyp, gúldiń arasynda balalardy sýretke tú­sir­dik. О́zińiz de kelse­ńizshi, qazir sıyr buzaýlap jatyr, aýyldyń dámin tatyp keti­ńiz, – deıdi ańqyldaǵan Vıka.

Biz Vıktorııamen telefon ar­qy­ly bolsa da,  kópten biletin kisilershe emin-erkin áńgime­les­tik. «Ol jaqtaǵy nemisterden  bizden dilimiz bólek. Biz ara­la­syp-quralaspasaq tura almaımyz, dossyz, joldastarsyz ómir súre almaımyz. Aýylda bireý­diń úıinde toı bolsa, bar adamdy sol úıden kóresiz, bireý qı­saıyp qalsa, búkil aýyl­dyq­tar­dyń janyna batady, qaıǵysyna ortaqtasady. Bul bizdiń ómiri­miz­diń máni shyǵar», deıdi V.Kostenko. Ol bizben qoshtasarda:

– Osydan tórt jyl buryn biz­diń mektebimizdi jóndeýden ótkizgen bolatyn. Keremet jaq­sy bolyp qaldy. Aıtpaqshy,  aýdanda  mundaı mektep joq. Siz Qarasýǵa kelip júresiz ǵoı, aýdan ortalyǵyndaǵy mektep­ter­di kórgen bolarsyz. Olardy Lıýblınkanyń mektebimen sa­lys­tyrýǵa kelmeıdi, bizdiń mek­teptiń aýlasynyń ózi qandaı, gúlge orap tastaımyz! – dedi. Ary qaraı mekteptegi,  shaǵyn or­talyqtaǵy balalar sanyn, óziniń tárbıeshilik jumysynyń qyzyqty ekenin de aıtyp úl­ge­r­di. Nemis áıeldiń daýys ekpini­nen, sóziniń yńǵaıynan «Aýdan ortalyǵyndaǵy mektepter Lıýblınka mektebiniń qasynda jip te ese almaıdy, onyń qolyna sý quıa almaıdy» dep tastyryp jiberetin qazaqy maqtandy baı­qap qaldym. Nesi bar, qazaqtyń  nanyn jep, sýyn iship  ósken soń,  juǵysty bolmasyn ba, ja­ra­symdy-aq. Vıkanyń áńgimesi – elimiz damýynyń  shynaıy shyn­dyǵynyń  sýreti desek bolar.  Shalǵaıdaǵy kishkentaı Lıýb­­lınka aýyly men ondaǵy orta mektep – Qazaqstannyń, búgin­gi aýyldyń qanshalyqty kóte­ril­geniniń aıǵaǵy. Bárinen buryn  Vıktorııanyń  sózinen qazaq­stan­dyq patrıotızm lebi esip turdy.

Germanııadan oralǵan nemis­ter jóninde aqparat alý maq­satymen nemisterdiń «Vozrojdenıe» qoǵamynyń tóraǵasy Vıktor Martynovıch Ýlrıhpen de habarlasqanbyz. Qazir  Qos­ta­naı oblysynda 28 680 nemis  turady.  O basta   jumysyn kom­mer­sııa­lyq sıpatta qurǵan bul uıym  Ger­manııaǵa ketkisi keletin nemis­terdiń qujatyn toltyrýǵa kómek bergenmen,  ol jaqtan Qa­zaq­stan­ǵa qaıtyp oralǵan­dar­dyń  esebin  júrgizbeıtin kó­rinedi. Oblys  óńirinde tura­tyn nemis etnosyna til úı­re­tedi, mádenıet, dástúr-saltyn saqtaýǵa baǵyttalǵan sharalar júrgizedi.

– Áleýmettik-turmystyq ja­ǵy­nan,  árıne, nemisterdiń Ger­ma­nııadaǵy jaǵdaılary óte jaq­sy. Biraq  olardyń  kózindegi  tun­ǵan saǵynysh  Qazaq­stan­da­ǵy  adamgershilikke, ulttyq yn­tymaqqa, birlikke  negizdelgen beıbit ómirge eshnárseniń  týra kelmeıtindigin aıtyp turady. Adamdar arasyndaǵy meıirim-shapaǵat, bir-birine degen  nıet-yqylas, adamgershilik  bizde áli jaqsy  saqtalǵan. Túptep kelgende, adamǵa keregi de osy eken ǵoı. Al materıaldyq jaǵyn aıtsaq, qazir Qazaq­stan­daǵy áleý­mettik jaǵdaı  kem emes, jyl­dan jyl­ǵa jaqsaryp keledi. 90 jyldary qıyndyq bolǵanda ketkender, Qazaq­stan­nyń qazirgi damýyn estip-bilip otyr, – deıdi Vıktor Martynovıch.

Vıktor Martynovıchtiń ózi– Qostanaıdyń týmasy. Ákesi Martyn Ivanovıch 1941 jyly  kúzde azyp-tozyp kelgende óz­deri­ne qazaqtardyń qalaı kómek­teskenin, úılerine kirgizip alǵa­nyn, talqanyn bólip jegenin ǵu­myr boıy aıtyp otyrypty.

– Ákemniń eń jaqyn dostary, syılastary qazaqtar boldy. «Ash-jalańash kelip, qazaq­tar­dyń arqasynda  ileske  ili­nip ket­tik,  mundaı meıirimdi ha­lyq  bar ma eken? Olar bizge kómek berýdi mindeti sııaqty qabyldaǵan edi» dep aıtýshy edi ákem, – deıdi Vıktor Martynovıch. – Ár nemis otbasy úshin, árkimniń óz sheshimi úshin bizdiń  qoǵamdyq uıym jaýap bere almaıdy. Al meniń ózim Qazaq­stannan basqa jerdi elestete almaımyn.

Vıktor Martynovıch sóziniń arasynda  nemereleriniń mektepte, balabaqshada qazaq tilin oqı­ty­­nyn, ózindeı emes, olar ke­le­shek­te qazaq tilin báribir meń­ge­retinin aıtty. Muny  ne­mis ulty ókiliniń shynaıy lebizine balaıyq.

Názıra JÁRIMBETOVA,

Qostanaı oblysy.