Qazaqstan armııasy

Seısenbi, 27 naýryz 2012 7:48

Ol qalaı qurylyp edi? Qazir qandaı?

Aıbyndy armııamyzdyń beıbitshilik týyn jelbiretken jaýyngerleri Táýelsiz elimizdi, keń-baıtaq jerimizdi, aıdyn shal­qar kólimizdi kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap tur, qorǵaı beredi de. Osydan jıyrma jyl buryn tusaýyn kesken Qarýly Kúshteri­miz­diń búginde qanaty qataıyp, buǵanasy bekidi. Alys-jaqyn sheteldik árip­testerimen báse­ke­ge túsýge tolyq múm­kindik aldy. Árıne, munyń bári ońaı­lyq­pen kelmegeni belgili. Kelmeske ketken Ke­ńes Odaǵy tarap,

Seısenbi, 27 naýryz 2012 7:48

Ol qalaı qurylyp edi? Qazir qandaı?

Aıbyndy armııamyzdyń beıbitshilik týyn jelbiretken jaýyngerleri Táýelsiz elimizdi, keń-baıtaq jerimizdi, aıdyn shal­qar kólimizdi kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap tur, qorǵaı beredi de. Osydan jıyrma jyl buryn tusaýyn kesken Qarýly Kúshteri­miz­diń búginde qanaty qataıyp, buǵanasy bekidi. Alys-jaqyn sheteldik árip­testerimen báse­ke­ge túsýge tolyq múm­kindik aldy. Árıne, munyń bári ońaı­lyq­pen kelmegeni belgili. Kelmeske ketken Ke­ńes Odaǵy tarap, Táýelsizdiktiń araıly aq tańy atqan shaqta qurylǵan qazaq armııasy egemen elimizben birge damyp qalyp­tas­ty. Qazaqstan Táýelsizdik alǵan tusta derbes qarýly kúshterdiń bolmaýy betpe-bet kelgen syn-qaterlerdiń biri edi. Sol qaterden aman-saý shyǵý úshin kún tárti­bin­de: «Elimizge qandaı armııa kerek? Onyń keleshegi qandaı bolmaq? Uıym­das­tyrý qurylymy qandaı bolýy tıis? Qa­jetti kásibı mamandardy qaıdan alamyz? Bizdiń strategııalyq odaqtasymyz kim? Strategııalyq kúshter men ıadrolyq qarý­dy ne isteımiz?» degen suraqtar turdy. Sonymen atalǵan máseleler qalaı she­shil­genin jáne Qazaqstan Armııasynyń qurylyp  qalyptasqan kezeńderine kóz jibereıik.

Ǵalamdyq qaýipsizdikke bastaǵan mańyzdy sheshimder

1990 jylǵy 25 qazanda Qazaq KSR Jo­ǵarǵy Keńesi memlekettiń egemendigi týraly Deklarasııany halyqqa jarııalady. Osy jyly burynǵy KSRO respýb­lı­ka­larynyń basshylary basqosty. Kezdesýde táýelsiz memleketterdiń bastapqy qa­lyp­tasý kezeńinde Keńes Armııasynyń ás­kerı qýaty men jaýyngerlik áleýetin saqtap qalý úshin Táýelsiz Respýblıkalar Odaǵynyń Birikken Qarýly Kúshterin qurý týraly sheshim qabyldandy. 1991 jylǵy Belovejdegi Reseı, Ýkraına, Belorýssııa bas­shylary kezdesýiniń nátıjesi bu­ryn­ǵy Keńes Odaǵy respýblıkalarynyń já­ne onyń birtutas qarýly kúshteriniń bó­linýin jyldamdatty. Qalyptasqan jaǵ­daı­dy jáne eldiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵyn eskere otyryp Nursultan Nazarbaev 1992 jyl­ǵy 7 mamyrda № 745 Jarlyǵymen Qa­zaq­stan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­teri­niń qurylǵanyn jarııalady.

Egemen Qazaqstandy qurýmen Respýb­lı­kanyń aýmaqtyq tutastyǵyn qorǵaý, el­diń qorǵanys vedomstvosyn kim bas­qa­ra­dy degen suraqtar týyndaǵan kezde Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev: «Qor­ǵa­nys mı­nıstri bolyp kópti kórip, ysylǵan Sa­ǵa­dat Qojahmetuly Nurmaǵambetov ta­ǵa­ıyn­dalady» degen jalǵyz sheshimin aıtty.

1992 jylǵy mamyrdan bastap 1995 jylǵy qazanǵa deıin – Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Qorǵanys mınıstri bolǵan armııa generaly Saǵadat Nurmaǵam­betov­ke №1 Altyn juldyzdy tapsyrý men «Halyq Qaharmany» ataǵy 1994 jylǵy  4 mamyrda berildi.

Burynǵy Keńes Odaǵynyń basqa el­de­ri­niń armııasy sııaqty, Qazaqstan ar­mııa­sy da búgingi kelbetine birden ıe bolǵan joq. Qazaqstannyń óz armııasyn qurý tá­jirıbesi joqtyń qasy edi. Sondyqtan, ony túıirlep jınaý qajet boldy. Elimiz úshin ońaı bolmaǵan ýaqytta qysqa mer­zimde kóptegen máselelerdi sheshýge týra keldi – memlekettik organdardy bekitý, el damýynyń jańa ekonomıkalyq jáne saıası modelin qalyptastyrý qajet boldy. Uzaq jyldar boıy qalyptasqan burynǵy júıeniń aıaq astynan kúıreýi kópshilikti alańdatpaı qoımady. 1991 jyly Keńes Oda­ǵy qulaǵan soń táýelsizdik alǵan Qa­zaq­stan sany kóp strategııalyq qarý men qýatty ıadrolyq arsenalǵa ıe bolyp qal­dy. Respýblıka aımaǵynda 104 qurlyq- ara­lyq SS-18 ıadrolyq oqtumsyqty bal­lıs­tıkalyq raketalar men ıadrolyq qa­nat­ty raketalardy alyp júrýge múm­kin­digi bar Tý-95 strategııalyq bombalaýshy ushaqtardyń dıvızııasy turdy. Sol ke­zeń­de burynǵy Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵynan iri synaq, ǵaryshtyq jáne ıadrolyq polıgondar – Embi, Sary­sha­ǵan (Prıozersk), Baıqońyr (Lenınsk nemese Tóretam atymen belgili bolǵan), Semeı polıgony, sondaı-aq egemen memleketke burynǵy  keńestik Túrkistan ás­kerı okrýginiń sany 200 myńnan asatyn áskerı toby muraǵa qaldy.

Osy tusta Nursultan Nazarbaev tek Qa­zaqstanǵa ǵana emes, búkil álemge úlgi bolarlyq zamanalyq sheshim qabyldady. Ol onyń álemdegi eń iri ıadrolyq polıgondy jaýyp, ıadrolyq arsenaldan bas tar­typ, qarýdy taratpaý jónindegi Keli­simge qosylý týraly sheshimi edi.

Iаdrolyq qarýsyzdaný prosesine baǵa jetpes úles qosyp, aımaqtyq tutastyǵy men egemendigine halyqaralyq kepildeme alǵan jas Táýelsiz Qazaqstan búkil adam­zat­qa óziniń tatý kórshilikke, beıbit­shi­lik­ke bekem ekendigin kórsetti. Sol bir aýyr kezeńderde qabyldanǵan sheshimder týraly Nursultan Nazarbaev keıin bylaı deı­di: «Ol sheshimder ǵalamdyq qaýip­siz­dik salasyndaǵy Qazaqstannyń kele­shek­te­gi strategııasyn anyqtady. Sol kezden bastap Qazaqstan ózindik ǵalamat qurtyp jiberetin kúshke ıe bola turyp, adamdar tuńǵysh ret odan óz erkimen bas tartqan «álem epısentrine», orynǵa aınaldy».

Qazaqstan úshin aýyr da kúrdeli al­ǵash­qy jyldary birden qýatty Qarýly Kúsh­terdi qurý múmkin bolǵan joq. Biraq memleket qaýipsizdigi, jańa armııany aıa­ǵy­nan tik turǵyzý negizgi basym­dyq­tar­dyń qatarynan oryn aldy. Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdenti Nursultan Na­zar­baevtyń jeke basshylyǵymen Respýblıkada derbes Qarýly Kúshterdi qurý­dyń qajetti alǵy-sharttary men Otandy qorǵaýǵa olardyń daıyndyǵyn qamtama­syz etýdiń negizderi jasaldy.

Qazaqstan eli men halqynyń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý jolyndaǵy alǵashqy qadam Memlekettik qorǵanys ko­mıtetin qurý bolyp tabyldy. Memle­ket­tik qorǵanys komıteti – Qazaqstan tarı­hyn­daǵy alǵashqy ortalyq basqarý organy jáne respýblıkalyq áskerı komıssarıat pen respýblıkanyń Azamattyq qor­ǵa­nys shtabynyń bazasynda quryldy. Ko­mıtet óz qyzmetiniń alǵashqy qada­myn­da-aq Qazaqstanda ornalasqan barlyq ás­kerı quralymdardyń komandırlerimen ty­ǵyz baılanys ornatýǵa, olardan ásker­ler­degi istiń jaǵdaıy týraly aıqyn­dal­ǵan aqparattar alýǵa qol jetkizdi. Qa­zaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń apparatynda jáne Mınıstrler Kabınetinde áskerlerdi basqarý júıesin tıimdi uıym­das­tyrý úshin Qorǵanys bólimi quryldy.

Bárinen buryn eldiń jeke Qarýly Kúsh­terin qurý jáne olardy Respýblıka ulttyq qaýipsizdik júıesine yqpal­das­ty­rý, atqarýshy bılik organdarymen jáne qýat­ty vedomstvolarmen qarym-qatyna­syn qamtamasyz etý, áskerlerdi basqarý men jaýyngerlik ázirlikti jónge keltirý, qar­jy­lyq, tyldyq jáne materıaldyq qamta­ma­syz etýdi uıymdastyrý qajet boldy.

Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesinde tur­aq­ty negizde Ulttyq qaýipsizdik jáne qor­ǵanys jónindegi komıtet quryldy. Komıtette qysqa merzimde Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Qarýly Kúshterin qurýǵa qa­jetti qujattar paketi ázirlendi.

Qoıylǵan maqsatqa jetý qıyndyqtar tý­ǵyzdy, sebebi, Qazaqstanda áskerı qu­ry­lystan tájirıbesi bar áskerı mamandar sany shekteýli ǵana bolatyn. Kásibı ma­man­dardyń basqarý salasynda jáne áskerı býyndarda jetispeýshiligi kózge uryp turdy. Sol kezderdegi ashy shyn­dyq­tyń biri Qazaq  Keńestik espýb­lı­ka­sy­nyń aımaǵynda qyz­met etken burynǵy keńes ofıserleri jappaı ózderiniń kishi otandaryna jáne basqa da Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy res­pýblıkalaryna ketip jatty. Qarýly Kúsh­terdi qalyp­tas­tyrýdyń ótpeli kezeńin­de áskerı-saıası basshylyq uıymdastyrý, eko­nomıkalyq, tehnıkalyq, áleýmettik já­ne qu­qyqtyq máselelerdi armııanyń jumys jasaýy úshin shuǵyl túrde sheship jatty. Tap­syr­manyń máni memlekettik qurylysty jáne eldiń egemendigi men aımaqtyq tutas­ty­ǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etýge daıyn­dyq jumystarynyń merzimin barynsha qys­qartý boldy. Jumys kúni-túni qaınap jatty. Barlyq nazar áskerı mekemeniń to­lyqqandy jumys isteýine, zańnamalyq aktiler paketin jasap ony qabyldaýǵa, jas­tardy óz armııamyzdyń qataryna sha­qy­rý­ǵa, kúndelikti jaýyngerlik oqý-jat­ty­ǵý­lardy uıymdastyrýǵa, áskerler men shtab­tardyń áskerı-jaýyngerlik qyzmeti­niń tártibin belgileýge aýdaryldy.

Ant, jarǵy, áskerı doktrına, ıdeologııa, qamtamasyz etý júıesi, eldiń al­ǵash­qy áskerı basshylyǵy quryldy, áskerı kadr­lardy daıarlaý bazasy, komandalyq quram­dy taǵaıyndaý sııaqty másele­ler­diń bar­ly­ǵyn keleshek úshin zamanaýı turǵyda oı ele­ginen ótkizip sheshý qajet boldy. Elde qa­jetti aqsha men mate­rıal­dyq qarajat iz­destirildi. 1990 jyldyń basynda  aqshalaı qamtamasyz etý keshik­ti­rilip tólendi. Bul kezeńde áskerı ve­dom­stvoǵa bıýdjet qar­jy­larynyń ásker­ler qolyndaǵy qarý-jaraq­tar men áskerı tehnıkany jaýyngerlik daıyndyqta us­tap turýǵa ǵana jetetindeı az ǵana bóligi bólindi. Osylaısha, 1993 jyly elimizdiń áskerı bıýdjeti, búgingi kún­men salys­tyr­ǵanda, nebári 8 mlrd. teńgeni qurady. Qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany ınventarızasııalaý júrgizildi, oǵan qosa ásker­le­rde jedel jáne jumyldyrý daıyn­dy­ǵy jolǵa qoıyldy.

Qazaqstandyq armııa qurý barysynda bar­lyq áskerı qurylymdarda vzvodtan dı­vı­zııaǵa deıin ofıser kadrlardyń je­tis­peý­shiligi ótkir másele boldy. Ásirese, jo­ǵary býyndaǵy ofıserler tym az edi. Ke­ńes­tik kezeńniń 74 jylynda qazaq hal­qy­nyń tek úsh ókili ǵana Bas shtabtyń Ás­ke­rı akademııasyn bitirgen, tek eki adam ǵana ás­ke­rı ǵylymdar kandıdaty ǵy­lymı dáre­je­si boıynsha dıssertasııa qorǵady. Munan biz ulttyq áskerı kadrlar daıarlaý másele­si­ne ol ýaqytta eshqandaı kóńil bó­lin­bege­nin kóremiz. Áskerı komıssarıattar men res­pýblıkanyń Azamattyq qor­ǵanys jú­ıe­sin­de 1949 ofıser qyzmet at­qardy, onyń ishinde ulty qazaqtary 247 (12,6%) ǵana bol­dy. 19 oblystyq áskerı komıs­sar­dyń tek 5-ýi ǵana qazaq edi. KSRO Qarýly Kúsh­teri boıynsha jalpy 2 830 ofıser qazaq ul­ty­nan bolsa, Almaty joǵary ja­lpy áskerı ko­mandalyq ýchı­lı­shesindegi 190 ofıserdiń tek 6-ýy qazaq (3%) boldy. Ýchılıshede batalon ko­man­­dıri­niń bir­de-bireýi qazaq ul­ty­nan bol­ǵan emes, kýr­santtardyń sanyna kelsek, 87 (9,4%) qazaq balasy boldy. Áskerı kadr saıa­saty­nyń osyndaı zardaptary, árı­ne, qıyn­shy­lyq­qa keziktirmeı qoımady. Ás­i­­rese, ás­kerı bilim salasy jú­ıesinde ul­t­­tyq ás­kerı kadrlardy daıarlaý eń kókeı­kes­ti má­sele edi. Osyǵan qara­mas­tan kadrlardy irikteý uqyptylyqpen júr­gizilip, olardy ornalas­tyrý saýattylyqpen iske asyryldy, al­ǵash­qy áskerı basshylyq qalyptasty.

El Prezıdentiniń jarlyqtarymen já­ne ókimderimen Qorǵanys mınıstr­ligi­niń basshylyq quramy belgilendi. Ofı­ser­lik korpýs kez kelgen memlekettiń já­ne onyń armııasynyń «altyn qory» eken­digi kóp­shi­lik­ke belgili. Kóptegen ofıserler naǵyz pat­rıot retinde Otan únine qu­laq túrip ult­tyq armııanyń qataryn to­lyqtyrdy. Olar burynǵy odaqtyq respýblıkalardan óz­deriniń Otanyna qyzmet etýge ázir eken­dik­terin is júzinde dálel­dep, týǵan elge bet túzedi. Sol kezden bastap qazirgi Qazaqstan Armııasynyń irgetasy qalana bastady. Onyń quramyna Qorǵanys mınıstrligi, Bas shtab, Qurlyq áskerleri, Áskerı-áýe kúsh­teri men Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri kir­di. Birtindep áskerdi tastap ketpegen kásibılerdiń kúshimen áskerı júıe paıda boldy. О́zgergen jaǵdaıǵa baılanys­ty jańa Qarýly Kúshterdiń maqsaty men min­detteri ony sheshýdiń joldary belgi­len­gen normatıvti-quqyqtyq baza jasaldy.

1992 jyldyń 22 jeltoqsanynda Qa­zaq­stan Respýblıkasy qorǵanysyn uıym­das­ty­ratyn negizdemeni belgileıtin, mem­le­ket­tik bılik pen basqarýshy organdarǵa óki­let­tilik beretin «Qazaqstan Respýblı­ka­synyń qorǵanysy jáne Qarýly Kúsh­teri týraly» Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Zańy qabyl­dan­dy. Zań Qazaqstan qaýipsizdigin qamta­ma­syz etýdegi jalpy júıe boıynsha Qarý­ly Kúshterdiń rólin, orny men mindetterin belgiledi. Qazaq­stan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri ás­kerı qyzmetshileriniń Áskerı antynyń mátini jasalyp, Prezıdenttiń 1992 jyl­ǵy 25 tamyzdaǵy Jarlyǵymen is­ke asyryldy. 1992 jyldyń kúzgi áskerge sha­­qy­rýynan bastap jas sarbazdar Qazaq­stan Respýblıkasyna ant berdi. Ant qabyl­daý armııa tarıhynda jaqsy dástúrge aınalyp, áskerı bólim úshin mereke kúni bolyp habarlandy ári saltanatty jaǵdaıda ótkizildi.

1993 jyldyń 19 qańtarynan Qazaq­stan Respýblıkasynyń «Jalpy áskerı mindet jáne áskerı qyzmet» Zańy qabyl­da­nyp, onda áskerı qyzmetti atqarýdyń negizgi ere­je­leri, azamattardy daıyndaý máseleleri, olardy belgilengen naqty ás­kerı qyzmetke shaqyrý jáne bosatý, azamattar men laýazym ıeleriniń zań buzý­shy­lyqqa jaýapty ekendigi kórsetildi. «Áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasy músheleriniń mártebesi jáne olardy áleýmettik qorǵaý týraly» Zań qabyl­dan­dy, onda Qazaqstan Respýblıkasy áskerı qyzmetshileriniń áskerı boryshyn óteý kezindegi mindetteri men jaýap­ker­shiligi jáne quqyqtary belgilendi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń birinshi áskerı doktrınasy 1993 jyly 11 aq­pan­da el Prezıdenti bekitkennen keıin kúshi­ne endi. Táýelsizdiktiń alǵashqy kún­deri­nen bastap memleket basshylyǵy armııa­nyń qoǵammen tereń áleýmettik qatynasy bar memlekettiń  nyshany ekendigin atap ótti. Qarýly Kúshterdegi qyzmet burynǵy zamandaǵydaı adamı qasıetke tárbıe­leı­tin jáne armııaǵa shaqyrylatyn jastar­dyń eseıip es jınaıtyn áskerı-pat­rıot­tyq mektebi bolyp qalýyna bar kúsh jum­saldy. Sonymen az ýaqyt ishinde táýelsiz jáne egemendi Qazaqstanda memlekettiń qarýly qorǵanysyna baǵyttalǵan jańa memlekettik ınstıtýt quryldy.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­denti­niń 1996 jylǵy 18 shildedegi «Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń áskerı rámizderi týraly» Jarlyǵymen Qarýly Kúshter túrleriniń baıraqtary, áskerı bólimderdiń jaýyngerlik týlary men Qa­zaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­teri­niń rámizderi bekitildi. Sondaı-aq, «Ás­ke­rı bólimniń Jaýyngerlik týy týraly ereje» kúshine engizildi.

Jańa áskerı býyn – zamanaýı armııanyń negizi

Zamanaýı armııa qurý – bul tek tehnıka men qarý-jaraqty jetildirý emes, sonymen birge birinshi kezekte kásibı ar­mııa­nyń ne­gi­zi bolyp sanalatyn jańa ás­kerı býyndy tár­bıeleý. 1996-2005 jyldar aralyǵynda áskerı bilim berý jú­ıe­siniń negizi qalandy. Respýblıkada bir­ne­she áskerı oqý oryndary ashyldy. Olar: Ulttyq qorǵanys ýnı­versıteti, Qurlyq áskerleriniń Áskerı ınstıtýty, Áýe qor­ǵanysy kúshteriniń Áske­rı ınstıtýty, Radıoelektronıka jáne baılanys áskerı ınjenerlik ınstıtýty, Áske­rı-teńiz ınstıtýty, Shet tilderi áskerı ınstıtýty. Jumyldyrý rezervin tolyqtyrý maq­satyn­da azamattyq oqý oryndarynda za­pas­taǵy ofıserler daıarlaý úshin áskerı kafedralar ashyldy.

1996 jyly Qarýly Kúshterge kásibı ser­janttar daıarlaý maqsatynda Elba­sy­nyń Jarlyǵymen Shýche qalasynda Qor­ǵa­nys mınıstrliginiń Shoqan Ýálıhanov atyn­daǵy Kadet korpýsy quryldy. Ony bi­t­irýshiler kásibı serjanttar ınstıtý­ty­nyń negizin qurady. Búgingi tańda serjanttar basqarý ortalyq organdarynan bastap eń tómengi bólimderge deıin áskerlerdiń bú­kil qurylymyn qamtıdy. Al 1999 jyly ashyl­ǵan armııa generaly S.Nurmaǵambetov atyn­daǵy «Jas ulan» respýblıkalyq mek­tebi na­ǵyz patrıottar tárbıeleıtin oqý ornyna aınaldy. Onda turmysy tómen jáne kóp balaly otba­sy­larynyń balalary bilim alýda.

Áskerlerde jetkilikti túrde kadrlar men zııatker ofıserler áleýeti qalyp­tas­ty. Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­teri ınstıtýttarynyń túlekteri jyl sa­ıyn el áskerı qurylymdarynda la­ıyq­ty qyzmetten ótedi. Olardyń kópshiligi qazir­diń ózinde qurama, áskerı bólim, batalon, rota komandırleri laýazymdarynda, son­daı-aq Qazaqstan men Reseı ás­kerı akademııalary men ýnıver­sı­tet­terin­de oqyp, bi­limderin jetildirýde. Áskerı oqý oryndaryn úzdik bitirgen túlekterge el Prezı­den­ti – Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy saltanatty jaǵdaıda leıtenant pogondaryn tapsyrýy ıgi dástúrge aınalyp otyr.

Júnis Omar, Qorǵanys mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń basqarma bastyǵy, polkovnık.

(Jalǵasy bar).