Mindet, paryz alǵa jeteleıdi

Sársenbi, 16 mamyr 2012 8:22

Bala – ata-ananyń kóz qýanyshy, kóńil jubanyshy. Kez kelgen ata-ana balasy úshin ómir súredi dep oılaımyn. Halqymyz «Balaly úı bazar» dep tegin aıtpasa kerek, otbasylyq ómirdiń máni men sáni sábımen birge kiredi. Úlken adamdardyń ómirine sonshama qýanysh pen shattyq syılaıtyn sábıler keıde, kerisinshe, ata-anasynyń kóńiline ýaıym men alańdaýshylyq uıalatyp jatatyny da qoǵamymyzdaǵy belgili jáıt. Týǵannan múgedektikke dýshar bolǵan, ne eseıe kele ártúrli jaǵdaıdyń saldarynan densaýlyǵyna, sonyń ishinde, júıke júıesine zaqym kelgen balalardy tek ata-anasy emes, memleket te baqylaýda ustap, qolynan kelgen jár­demin aıap otyrǵan joq. О́tken jylǵy halyq sanaǵynyń qory­tyndysy boıynsha elimizdegi osyndaı balalardyń sany 58 myńdaı ekeni anyqtaldy.

Sársenbi, 16 mamyr 2012 8:22

Bala – ata-ananyń kóz qýanyshy, kóńil jubanyshy. Kez kelgen ata-ana balasy úshin ómir súredi dep oılaımyn. Halqymyz «Balaly úı bazar» dep tegin aıtpasa kerek, otbasylyq ómirdiń máni men sáni sábımen birge kiredi. Úlken adamdardyń ómirine sonshama qýanysh pen shattyq syılaıtyn sábıler keıde, kerisinshe, ata-anasynyń kóńiline ýaıym men alańdaýshylyq uıalatyp jatatyny da qoǵamymyzdaǵy belgili jáıt. Týǵannan múgedektikke dýshar bolǵan, ne eseıe kele ártúrli jaǵdaıdyń saldarynan densaýlyǵyna, sonyń ishinde, júıke júıesine zaqym kelgen balalardy tek ata-anasy emes, memleket te baqylaýda ustap, qolynan kelgen jár­demin aıap otyrǵan joq. О́tken jylǵy halyq sanaǵynyń qory­tyndysy boıynsha elimizdegi osyndaı balalardyń sany 58 myńdaı ekeni anyqtaldy.

Al endi osy balalarǵa tikeleı qandaı kómek kórsetiledi degen saýalǵa kelsek, elimizde respýb­lıkalyq deńgeıdegi eki ońaltý ortalyǵy bar. Biri – 17 jyldan beri jumys istep kele jatqan Almatydaǵy «Balbulaq» aýrýhanasy da, ekinshisi, balalardy emdeı bastaǵanyna bes jyldyń kólemi bolǵan elordadaǵy bizdiń ortalyq. «Respýblıkalyq balalardy ońaltý ortalyǵy» degen atqa ıe bolǵan mekememiz osy jyldarda qalyptasýdyń barlyq baspaldaǵynan ótti. Keshendi ońaltýdyń ınnovasııalyq tehnologııasy men ádisteri engizildi. Osy arqyly psıho­nevro­lo­gııa­lyq, endokrındik, tirek-qozǵalys buzylýshylyǵymen zardap shekken balalarǵa kómek kórsetiledi.

Bizdiń ǵımarat balalarǵa kór­setiletin medısınalyq kómektiń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý maqsatynda 2007 jyly 300 tósek-orynǵa laıyqtalyp, álem­dik standart úlgisinde jabdyq­talyp boı kóterdi. 6 bólimshemiz bar. Onyń beseýi psıhonevro­logııalyq, júıke júıesiniń patologııasyna arnalsa, bireýi endo­krınologııalyq bólimshe. Tekserý-zertteý júrgizetin dıagnos­tıkalyq bólimshemiz bar. Ondaǵy elektroensefalograf, elektroneıromıograf, ýltradybysty doplerograf, elektrokardıograf sııaqty zamanaýı apparattar kóp­shilikke endi-endi málim bola bastaǵanymen paıdasy óte zor. Balalardy ońaltýda olar baǵa jetpes qural bolyp tabylady. Mektep, laboratorııa, horeogra­fııalyq, mýzykalyq, sport zaldary, kompıýterlik synyptar, qys­­­­qy baq, eńbek terapııasyna arnalǵan sheberhanalarymyz osy­­nyń bári ortalyqtyń san-salaly qurylymyn aıǵaqtaǵan­daı. Mine, osy jerde arnaıy ja­saqtalǵan dáriger-mamandar mú­gedek balalardyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa úles qosyp jatyr.

Nege jaqsartý deımiz? О́ıt­keni, júıke júıesi aýrýlarynyń ishinde jeńil-jelpi degen bolmaıdy. Mysaly, tynys alý jol­darynyń aýrýlarynan kez kelgen sábı qulan-taza saýyǵyp ketedi. Berisi tumaý, arysy pnevmonııa bolsa da, az ýaqyttyń kóleminde bala quldyrańdap shyǵady. Al júıke júıesiniń bir ǵana tal­shyǵyna zaqym kelse de, onyń zar­daby óte aýyr. Bul aýrýlar­dyń túrli qalyptary, túrli dárejesi bolǵanymen, odan júz paıyz jazylyp ketýge múmkindik joqtyń qasy. Sondyqtan bizde emdelgen balalarǵa dárigerler «jaǵdaıy jaqsardy» degen qo­rytyndy shyǵarady. Osynda jatqan balalardyń 97-98 paıyzy edáýir ońalyp shyǵady. О́te qıyn jaǵdaıda túsken balalardyń uı­qysy, tamaqtanýy jaqsarady. Sóılemese sóıleıtin, árip tanymasa tanıtyn bolady. О́z betimen tústerdi ajyratyp úırenedi. Kóńil-kúıi jaqsarady.

Múgedek balalar kóbinese, úıde otyrady, qoǵammen aralasa almaıdy. Olar osy jerge kelgen soń adamdarmen aralasýdy úıre­nedi. Qol-aıaqtary jumys iste­meı, bulshyq etteri qatyp tura­tyn balalarǵa áser etip, olardyń óz betimen oıynshyq ustap, kıine alatyndaı jaǵdaıǵa jetýine kó­mektesemiz. Osynda eki-úsh jasqa kelse de, basyn ustaı almaıtyn balalar kóp túsedi. Al, qalypty jaǵdaıda 1-3 aı kóleminde bala basyn ustaýy tıis. Biz solardyń basyn ustaýyna septigimizdi tı­gizemiz. Otyra almaıtyndar otyryp, tura almaıtyndar turatyn bolady. Kóp balalar júre almaıdy. Osynda kelgennen soń olar bastapqyda arbamen júrýdi úı­renedi. Al keıinnen 12-15 paıyzy óz betimen júrip ketedi.

Ortalyq ashylǵaly osy bes jyl kóleminde 300-den astam bala júrip, 500-den astamy sóılep ketti. Bul bizdiń eń úlken je­tistigimiz. О́z betimen júre bas­taǵan balalardyń tusaýyn kesýdi dástúrge aınaldyrǵa­ny­myzdy da aıta ketsem deımin. Ortalyqta eń alǵash Aqnur degen qyz balanyń tusaýy kesildi. Ony Elbasymyzdyń ózi kesip edi. Sonda Aqnur 9 jasta bolatyn. Qazir 13-te. О́z betimen mektepke baryp júr. Árıne, keıbir adamdar úshin kúndelikti júris-turys, sóz sóı­leý, tamaq, uıqy ábden qalypqa túsken jattandy tirlik sııaqty kóringenimen, múgedek balalar úshin, onyń ata-analary men so­larǵa qaıtsek kómektesemiz dep júrgen dárigerler úshin sol bala­lardyń tek qoldary qımyl­daǵa­nynyń ózi úlken qýanysh. Nege deseńiz, múgedek balalardy qo­ǵam­nyń tolyqqandy múshesi re­tinde taný máselesinde árbiri­mizdiń adamgershiligimiz ben ımanymyz synǵa túsedi. Keıde osyndaı balalardy qoǵamnyń tolyq­qandy azamaty dep sanaýymyz kerek pe degen sııaqty másele kóterilip jatady. Ondaı bala­lar­dyń arasynda mektep, ýnıversıtet bitirgender bar. Jumys istep, ómirden óz ornyn tapqan soń, árıne, tolyqqandy azamat. Úılengen azamattardy da bilem. Olar tek ózderin emes, otbasyn da asyrap otyr. Denderi saý balalar dúnıege kelip jatqan oqı­ǵalardy da kórip-bilip otyramyz. Sondyqtan ońaltý sharalaryn erte bastaý kerek jáne ony du­rys jasaý kerek dep aıtar edim. Sonda jaqsy nátıje beredi, úıde múgedek bolyp otyryp qalmaı­dy. Tipti úıde otyrsa da, óz-ózine qaraýǵa shamasy jetetin bolsa eken dep armandaıtyn ata-analar bar. Olar da, úmitin úzbeı, al­daǵy kúnnen tek jaqsylyq kútip, sol úshin amal jasaı bilse eken deısiń.

Ortalyqta árbir bala 25 kún jatyp emdeledi. Biz bir mezette 300 balany qabyldaıtyn bolsaq, solardyń barlyǵyn bir ýaqytta qaıtaramyz. Sosyn qaıtadan ja­ńa topty qabyldap alamyz. Bizge densaýlyq saqtaý basqar­malary arqyly árbir bala týraly aldymen málimet túsedi. Soǵan oraı árqaısysyna jeke-jeke em taǵa­ıyn­dalady. Sonyń ishinde bizdiń sońǵy jyldaǵy jetistigimiz re­tinde «LOKOMAT» robottan­dyrylǵan kesheniniń em sharasy jaıynda aıtýdy jón kórip otyrmyn. Bul keshen ortalyǵymyzǵa byltyr ǵana engizildi. «LOKOMAT» elimiz boıynsha tek bizdiń ortalyqta ǵana jumys istep tur. Onyń birin grant boıynsha utyp alǵanbyz, ekinshisin ózimizdiń aq­sha­myzǵa satyp aldyq. Shveısa­rııa­da jasalǵan bul qural-jab­dyq arqyly naýqastar 4 jastan bas­tap belsendi jattyǵýlar jasaı alady. Insýlt alǵan, mı jáne julyn jaraqatyna ushyra­ǵan, sondaı-aq serebraldy sal aýrýymen aýyratyn, basqa da aý­rýlar­dyń zardabynan arbaǵa tańylǵan balalarǵa osy keshen­niń qyzmetin paıdalanady. «LOKOMATTA» qaıta-qaıta jasal­ǵan jattyǵýdyń arqasynda jú­rýge qajetti barlyq bulshyq etter men mı qyrty­synyń qı­myldyq zonalary júris stereo­tıpiniń durys qurylýyna kómek­tesedi.

Medısınada «bulshyq et jady» degen termın bar. Bir saǵatta 400 qımyl-áreket jasalynatyn bolsa, sol bulshyq ettiń jadynda qalady da, ary qaraı qozǵalysqa qabiletti bolady. Biraq, aýrý balalar óz betimen ol áreketterdi isteı almaıtyny belgili. Son­dyqtan osy robottandyrylǵan keshenniń kómegine zárýmiz. Son­daı-aq, orto­pedııalyq otadan ke­ıin aıaq-qoldyń býyndaryna bul­shyq et kúshin kóbeıtý men keıbir naýqastardyń dene salmaǵyn azaı­týǵa da bul keshenniń yqpaly zor. Mundaǵy trenıng kez kelgen jastaǵy naý­qasqa jaqsy kóńil-kúı syılaıtyny óz aldyna, balalar ózderiniń áreketterin kompıýter ne teledıdar manıtorynan kóre alady. Bir sózben aıt­qanda, «LOKOMAT» qal­pyna kel­tirý medısınasy salasynda eń úzdik keshen retinde tanylyp, dúnıe júzindegi kóshbas­shy ońal­tý klınıkalarynda oıda­ǵy­daı qoldanylýda. Sondyqtan, biz úshin de, balalar men jas­óspi­rimderdegi ózdigimen júrý daǵdy­laryn qalpyna keltirý jáne damytý úshin óte mańyzdy.

Sońǵy jyldardaǵy taǵy bir jetistigimiz – Montessorı ádis­teme­sin engizýimiz. Bizde qazaq jáne orys tilderinde bilim beretin mektep jumys isteıdi. Onda jalpy bilim berý, qosymsha bilim berý boıynsha jáne psıho­fızıologııalyq damýy toqtap qalǵan balalarǵa arnalǵan baǵ­dar­lama boıynsha sabaq oqyty­lady. Mektepte 1 jastan 6 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan medı­sınalyq jáne psıhologııalyq negizde adam damýy týraly bilim­derden qurylǵan eki Montessorı-pedagogıka kabıneti jumys isteıdi. Marııa Montessorı ıtalııalyq dáriger áıel. Bul júıeni osydan 100 jyl buryn sol oılap tapqandyqtan, sonyń atymen atalady. Qazirgi kezde Montessorı júıesin 146 memleket qoldanady. Bul júıe boıynsha 1 jastan 6 jasqa deıingi balalar zeıinin, shyǵarmashylyq jáne logıkalyq oılaý qabiletin, este saqtaýdy, sóıleýdi, eleste­týdi, qımyldy damytady. Onyń negizgi qaǵıdaty – «oqy, oqy» dep kúshtep emes, oıyn arqyly oqytý jáne balamen derbes til tabysýǵa negizdelgen jattyǵý­lardy tańdap alý. Munda bala dıdaktıkalyq materıaldar men sabaq ýaqytynyń uzaqtyǵyn ózi tańdaıtyn bolǵandyqtan oqy­týda erekshelikter bar. Sondaı-aq olar óz qatelikterin ózderi kórip, sony ózderi túzep otyrady. Montessorı ádistemesiniń mańyzdy ereksheligi – balanyń jeke qabi­letin kórsete alatyn jáne kórsetkisi keletin arnaıy ortany qurý. Bul Montessorı ortasy dep atalady. Bul ortada psıholo­gııalyq jaılylyq, tańdaý erik­tiligi jáne pedagogtiń sabyrly adamgershiligi saltanat qurady. Bul kúnderi júıeni baıaǵydan beri paıdalanyp kele jatqan Japonııa, Qytaı, Sıngapýr, Germanııa sekildi memleketterde ıntellektýaldy damyǵan adamdardyń kóptigi osyǵan baılanysty eke­nine birtindep kóz jetkizip kele­miz. Tipti sol damyǵan memleketterde tek jalpylama adamdar emes, ulttyń ózi ıntellektýaldy ult retinde qalyptasyp otyr­ǵany belgili. Bala jas kezinde jas shybyq sııaqty. Qalaı ıseń, solaı qaraı ıiledi. Jaqsyǵa úıretseń, jaqsylap úıretseń tez qabyldaıdy. Osy turǵydan kelgende Montessorı ádis­te­mesiniń bizdiń ortalyqqa enýi jaqsy bastama dep oılaımyn. Bul aýrý balalarǵa qoldanǵanda Montessorı terapııa dep atalady. Bizde osy terapııa boıynsha ádis­temeni arnaıy úırengen 140 pedagog jumys istep jatyr. Olardy oqytý úshin grant utyp alǵan bolatynbyz. Sonyń arqasynda bizdiń pedagogtar osy bir jyl kóleminde naýqas balalarmen jumys jasaýda qolaıly júıeni tańdap otyr.

Respýblıkalyq balalardy ońal­tý ortalyǵy – kóp qury­lymdy úlken mekeme. Onyń shet jaǵasy joǵaryda baıandaldy. Mun­da naýqas balalar bir mez­gilde em qabyldap, ári mektep baǵdarlamasy boıynsha oqıtyn bolsa, mektepke deıingi balalar Montessorı ádistemesinen tálim alyp jatyr. Sondaı-aq, bizdiń ortalyqta osy balalar úshin Ortez zaýyty jumys istep tur. Ortez – aıaq-qol men deneniń patolo­gııalyq deformasııalaryn bekitý, jeńildetý, túzetý jáne belsen­dirý úshin qoldanatyn arnaıy qondyrǵy desek, zaýytta aıaq býyndaryna arnalǵan, qol býyndaryna arnalǵan, omyrtqa patologııasyna arnalǵan ortezder ázir­lenedi. Olardyń tizimine dofýzdar, aıaq ustaǵyshtar, breıserler, neırofızıkalyq qysym núkte­le­ri bar tobyq ortezder, tize, shyn­taq, bilek býyndaryna ar­nal­ǵan fýnksııaly ortezder, omyrtqaǵa arnalǵan qatty korsetter kiredi. Zaýyt germanııalyq «Otto Bock» fırmasynyń jab­dyq­tarymen jab­­dyqtalǵan. Osy­nyń ishinde za­ýytymyzdyń orto­pedııalyq ult­­­araq daıyndaýda dástúrli ádis­termen salystyr­ǵanda álde­qaıda ozyq úlgiler qoldanyp jatqanyn aıtý paryz. Buǵan erekshe toqtalyp otyrǵan se­bebim – qoǵamymyzda maıta­ban­dyq derti bar. Kóp adamdar, tipti bárimiz deıikshi, soǵan kóńil bólmeımiz. Biraq, ómir sapasy tabannan bastalady. О́ıtkeni, de­neniń aýyrt­pashylyǵy tabanǵa túskendikten, omyrtqa, bel, moıyn, bas aýyratyn bolady. Sonda bastyń aýrýy tabanda jatyr desek qateles­peı­miz. Bizdiń bu­ryn­ǵy biletinimiz maıtabandyq edi, qazir sol taban aýrýynyń túr-túri shyǵyp jatyr. Biraq, aldymen sol maı­tabandyqtyń ózine durys kóńil bólinip, ata-ana balalaryn úsh jas shamasynan ke­ıin emdete bastaýdy qolǵa alatyn bolsa, mu­nyń ózi qoǵam úshin úl­ken je­tistik bolar edi dep oılaımyn. Bul turǵyda bizdiń ortalyq qo­lynan kelgen kómegin jasaıdy.

Árıne, bizdi eń birinshi kezekte múgedek balalardyń jaǵdaıy tolǵandyrady. Solardyń den­saý­­lyǵy jaqsarýy úshin orta­lyqty tek keshendi ońaltýmen qamta­masyz etý bir bólek te, olarǵa úlken meıirimmen qaraý, jan jylýyn tógý basqa dúnıe. Sondyq­tan aldymyzdaǵy úlken mindet – memlekettiń qoldaýy­men naýqas­tardyń árbirine shyn yqylaspen kómek kórsetý jáne osy jolda densaýlyq saqtaý sa­lasynyń damýyna óz úlesimizdi qosý. Osy mindet bizdi alǵa jeteleıdi.

Sholpan BО́LEKBAEVA,

«Respýblıkalyq balalardy ońaltý ortalyǵy» AQ

basqarma tóraıymy.