Osyndaı tulǵanyń 16 jasynda tólqujatyna 2 jas qosyp jazdyryp soǵysqa attanǵany — onyń shyǵarmalaryna da áser etken bolý kerek. Sebebi ol da soǵys kórdi, biraq ol týraly ózi kóbine tis jarmady. Bul bálkim onyń án álemine degen mahabbaty kúshtirek bolǵanynyń dáleli bolar. Áıtpese dańqty tulǵa qazaq mádenıetine sińirgen eńbegi úshin elimizdegi eń joǵary Halyq Qaharmany ataǵyna ilinbes edi. 1943 jyldan 1945 jylǵa deıin Kýrsk shaıqasynan Berlındi alǵanǵa deıingi jolmen júrip ótip, birneshe ret jaralanǵan Nurǵısa Tilendıev soǵys bitkennen keıin «Erligi úshin» jáne «Uly Otan soǵysyndaǵy jeńisi úshin» medaldarymen marapattalǵan.
Sondyqtan bolar Nurǵısa Tilendıevtiń týyndylary erekshe minezdi, qýatty, ór, qaısar rýhpen jazylǵan. Mysaly «Ata tolǵaýy» shyǵarmasynda sazgerdiń tegeýrini, ulttyq rýhqa degen adaldyǵy anyq seziledi. Áýen birde sabyrly, birde tasqyndap ketedi. Iаǵnı munda qazaqtyń ótkeni, ata-baba rýhy, namys pen jaýapkershilik qatar órilgen. Kúıde «men kimmin?» degen suraq turǵandaı bolsa, «Álqıssasy» pafosty, batyrlyq, epıkalyq turǵyda bastalyp, úlken bir tarıhtyń esigin ashatyndaı áser qaldyrady. Iаǵnı áýenniń kóterilýi – kúres, al báseńdeýi – oı men tolǵanys. Bul jerde tek kúsh emes, aqyl da kórinis beredi.
Al «Kósh kerýen» týyndysy – sabyrly, biraq ishki qýaty myqty, syrttaı jaıly estilgenimen, ishinde úlken qozǵalys bar. Bul – halyqtyń taǵdyry. Kósh – ómirdiń rámizi. Kúıde asyǵystyq joq, biraq toqtap ta qalmaıdy. Bul – qaısarlyqtyń sabyrmen úılesýi. Sondaı-aq sazgerdiń «Mahambet» týyndysy dınamıkasy óte kúshti, dramatızmge toly shyǵarma. Iаǵnı týyndyda Mahambet О́temisulynyń qaısar rýhy, namysy kúıge kúmbirlep turyp serpin beredi. Jalpy aıtqanda, Nurǵısa Tilendıev shyǵarmalarynda qazaqtyń minezi de, kúresi de, rýhy da, batyldyǵy da, namysy da bar. Bunyń bári soǵys otyn keship kelgen dańqty sazgerdiń ishki kúıiniń syrtqa shyǵýy bolsa kerek. Soǵystan kontýzııa alyp, elge oralǵan asa daryn ıesi aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevpen shyǵarmashylyq baılanysty kúsheıtpek nıetpen onymen bir aıdaı óz úıinde qyzý jumys isteıdi. Nátıjesinde, «Darıǵa, dombyramdy bershi maǵan», «Saryjaılaý», «Bolmasyn soǵys bolmasyn», t.b. kóptegen án dúnıege keledi.
Bul jóninde ataqty sazgerdiń ózi bylaı dep syr shertedi: «Muqaǵalı ekeýmiz aıdan astam bizdiń úıde birigip jumys istedik dedim ǵoı. Sol kúnderdiń birinde aqyn inim ekeýmizdiń Baýyrjan Momyshulyna baryp, sálem berip qaıtýymyz kerek boldy. Báýkeńniń úıindegi jeńeshemiz qýana qarsy aldy da bizge eskertý jasady.
«Aǵalaryń senderdi kútip qaldy. Aıqaılap alýy ábden múmkin», – dedi. Jeńgemizdiń aıtqany aıdaı keldi. «Sógisimizdi» aldyq. Sosyn baryp batyr aǵamyz jazylyp sala berdi: «Sender bilesińderme? Men myna shylym degen báleni nege jıi shegemin? Nege ana báleni?.. Qan maıdanda kóz jumǵan esil erlerdi, maıdandastarymdy izdeımin!.. Saǵynamyn solardy!..» – dep qaldy Báýkeń. Men Muqaǵalıǵa, ol maǵan qarady. «Batyrdyń myna tebirenisimen bir án jazar ma edi?» dedim ishteı. Aqyn inim meniń bul oıymdy birden ańǵarǵandaı. Nanasyz ba, dál sol jerde meniń kómeıime belgisiz bir án yrǵaǵy, saǵynysh sazy kelgendeı boldy. Mazam ketti. Asyǵyp otyrmyn. Báýkeń bólme ishin kókala tuman etip áńgimesin sabaqtaıdy. Momyshulynyń úıinen shyǵyp úıge jetkenshe men de, Muqaǵalı da tis jarmadyq. Men bolashaq, án týraly, al aqyn inim onyń sózi jaıly tolǵatyp kelemiz. Úıge kire kúısandyqqa otyrdym. Muqaǵalı bolsa Darıǵa jeńgesine: «Maǵan ashanany beresiz be? Jumys isteý kerek», – dedi de, qaǵaz-qalamyn alyp otyryp qaldy. Sóıtip, dál sol kúni «Men senderdi izdeımin» atty jańa án dúnıege keldi. Sátti shyqty. Dereý ánshi Nurǵalı Núsipjanovty izdedik. Notaǵa endi ǵana túsken jańa ándi kórip ol da qýanyp jatyr. Kim bilsin, sol kúni Muqaǵalı ekeýmiz Báýkeńniń úıine barmasaq, álgi án týar ma edi, joq pa? Bir kúni Muqaǵalı maǵan oıly kózimen qadalyp turyp:
– Aǵa, men úıge ketem. Endi bosaısyz. Osy dúnıeler elimniń kádesine jarasa, onda baqyttymyn. Baýyrymnyń derti qozǵalyp qalypty, – dedi. Aýyr kúrsindi. Sonda men ony bul jalǵan dúnıeniń jaryǵynda sońǵy ret kórip turǵanymdy bilsemshi?
Muqaǵalı dúnıeden ótken soń qatty kúızeldim. Júregim álsirep eki aıǵa jýyq emhanada jattym. Arada eki aı ótken soń jumysqa kıetin beshpenttiń qaltasynan hat shyqty. Muqaǵalıdyń jazýy. «Aǵa, men ǵoı. Dertim qozǵap barady. Ne bolaryn bilmeımin. Mynaǵan nazar aýdaryp kórersiz» depti. Emhanada qatty aýyryp jatqanda maǵan jibergen sol óleńi «Esińe meni alǵaısyń» eken. Janym kúızelip otyryp, aqyn inim kóz jumǵannan keıingi ekinshi aıdyń aýyr bir kúninde álgi óleńge án jazdym. Mine, aıaýly Muqaǵalıymdy búgin de esime alyp otyrmyn».
Mine, aqyn men sazgerdiń júrek úndestigi degen osy bolar. Nurǵısa Tilendıevten «boks sheberi» shyǵýy da múmkin bolǵan eken. Biraq ol ustazy Ahmet Jubanovtyń qatań talap qoıýymen óner jolyn tańdapty. Al talantty sazger óz júreginen shyqqan ánderdiń sóziniń ıesi ǵyp muzbalaq Muqańdy tańdaýynda tereń syr jatqany anyq. Ekeýiniń arasyndaǵy názik baılanystyń arqasynda qazaq mádenıeti qandaı ádemi ánderge toldy. Budan Nurǵısa Tilendıevtiń sóz ónerine tereń boılaı biletin qabileti bar ekenin anyq kórýge bolady. Sodan da bolar, qanshama aqyndar án aǵasyna arnap jyr da tógip, syr da tógip keledi:
«Aqqý-qazdyń
Ásem sazdyń syrshyly,
Asyldardyń
Jasyl taldyń búrshigi.
Talantyńa tartý úshin
Syılasam
Azdyq eter,
Alataýdyń bir shyńy»,
dep Serik Turǵynbekuly jyrlaǵandaı, Nurǵısa Tilendıevtiń murasyna shynymen-aq Alataýdyń bir shyńy azdyq eterdeı alyp tulǵa ekeni sózsiz.
Gúlgaýhar QURMANÁLIQYZY,
Sh.Murtaza atyndaǵy Rýhanııat jáne tarıhtaný ortalyǵynyń qyzmetkeri
