Saqtansań, saqtaıdy

Beısenbi, 31 mamyr 2012 7:41

Munaı men kómirsýtekti shıkizatty óndirý isi elimizde, sondaı-aq búkilálemde tehnogendi apattardyń qaýpimen qatar júredi. Ashyq gaz jánemunaı burqaqtary da sol qatardan. Sondyqtan burǵylaý quraldarynyń,uńǵylar men qurylys tehnologııa­larynyń jetildirilýine qaramastan,qazirgi kúnde munaı nysandaryndaǵy qaýipsizdik máselesi ózekti bolypqalýda. Osy rette biz munaı-gaz óndirý salasynda qaýiptiń aldyn alý,zalaldy quryqtaý, munaı-gaz burqaqtarynyń aldyn alý jáne jańajumystary jóninde elimizdiń Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi «Kásibıáskerılendi­rilgen apattyq-qutqarý qyzmetiniń ortalyq shtaby» RMQKbastyǵynyń orynbasary Álibek BAIZAQOVTY áńgimege tartqan edik.

Beısenbi, 31 mamyr 2012 7:41

Munaı men kómirsýtekti shıkizatty óndirý isi elimizde, sondaı-aq búkilálemde tehnogendi apattardyń qaýpimen qatar júredi. Ashyq gaz jánemunaı burqaqtary da sol qatardan. Sondyqtan burǵylaý quraldarynyń,uńǵylar men qurylys tehnologııa­larynyń jetildirilýine qaramastan,qazirgi kúnde munaı nysandaryndaǵy qaýipsizdik máselesi ózekti bolypqalýda. Osy rette biz munaı-gaz óndirý salasynda qaýiptiń aldyn alý,zalaldy quryqtaý, munaı-gaz burqaqtarynyń aldyn alý jáne jańajumystary jóninde elimizdiń Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi «Kásibıáskerılendi­rilgen apattyq-qutqarý qyzmetiniń ortalyq shtaby» RMQKbastyǵynyń orynbasary Álibek BAIZAQOVTY áńgimege tartqan edik.

– Álibek Qusaıynuly, álemdik rynokta qara altynnyń baǵasy da, qunyda joǵary ekendigi belgili. Osy oraıda munaı ónimderin óndirý ońaı emesekendigi ras. Sondyqtan qazirgi kezde Kaspıı teńiziniń qazaqstandyqbóligin­degi munaı jáne gaz ken oryndarynyń jalpy jaǵdaıy qandaı?

– Qazirgi kezde Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóliginiń qaırańynda iri tuzdy joǵary kúkirtti munaı jáne gaz ken oryndary óńdelýde. Bul – Qa­zaq­stannyń munaı ónerkásibi tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa. Batys munaı kompanııalarymen júrgizilgen geofızıkalyq zertteýler máli­metteri boıynsha, Qashaǵan, Qaıran, Aqtoty, Korolevskoe jáne Teńiz munaı ken oryndary qury­lym­dary (rezervýarlar) uzyndyǵy 160 shaqyrym aı­maq­tan turady. Anomalııaly joǵary qysymdy jo­ǵary temperatýraly jáne quramynda kúkirtti sý­te­gi, sondaı-aq basqa da ýly gazdar, aınalýy joı­yl­ǵan aımaq jáne qozǵalmaly tuzdy qyrtys, ózge de qıyndyqtar men qaýpi bar barlyq tuzdy munaı rezervýarlary oq-dárige tolǵan ydys sııaqty…

 – «Jaman aıtpaı, jaqsy joq» degendeı, eger ol oq-dáriler kenettenjarylar bolsa…

– Onda atalǵan munaı ken oryndaryndaǵy yqtımal munaı-gaz tógindileriniń qorshaǵan orta­ǵa áseri jáne saldary 1985 jylǵy maýsymda Te­ńiz ken ornynyń № 37 uńǵysynda bolǵan joıqyn munaı-gaz tógindilerine uqsas bolýy múmkin. Ol kezdegi apatty 398 kún boıyna joıýǵa týra kelgen. Qorshaǵan ortaǵa 3,4 mıllıon tonna munaı (shamamen Meksıka shyǵanaǵyndaǵydan 15 ese kóp!), 1,7 mıllıard tekshe metr gaz tógilgen, sonyń ishinde 516 myń tonna kúkirtti sýtegi, 1 mıllıon tonna shamasynda janbaǵan kómirsýtegi jáne 900 tonna qara kúıe bar.

2010 jylǵy 20 sáýirde Meksıka shyǵanaǵynda dúnıe júzi tarıhynda buryn bolmaǵan ekologııa­lyq apat boldy. Ol Jańa Orleannyń (AQSh, Lýızıana shtaty) ońtústik-shyǵysynan 210 shaqyrym­da ornalasqan British Petroleum kompanııasynyń Deep­water Horizon teńiz burǵylaý platformasynda mu­naı-gaz tógindileriniń jarylysynan keıin oryn alǵan edi. Joıqyn ekologııalyq apat qor­shaǵan ortaǵa qanshalyqty jaýapkershilikpen qa­raý qajet­tigin kórsetti. Apat nátıjesinde 11 ju­mysshy iz-tússiz joǵalyp ketti, al Meksıka shy­ǵanaǵyn úlken kólemde kómirsýtegi shıkizaty basyp qaldy. Materıaldyq, qarjylyq jáne adam resýrstary aıanbaı jumyldyrylǵanyna qaramas­tan, tehnogendi apatty joıý kóp ýaqyt aldy.

– Bizdiń endi Teńiz ken ornynda bolǵan joıqyn apattyń qaıtalanbaýyna,Meksıka shyǵanaǵyn­da oryn alǵan ekologııalyq apattyń bolmaýynakepildik bar ma?

– Qazaqstanda munaı ken oryndaryn jyldam ıgerý, ǵalymdar men ekologtardyń pikirinshe, qaýip­sizdikke kepildik bermeıdi. О́ıtkeni, elimizde yqtı­mal tehnogendi apattardy joıýǵa arnalǵan avarııa­lyq-qutqarý bazasy joq. Meniń aıtarym, Kaspıı teńizi qaınaryn óńdeý men ıgerý jobasyn iske asyrý kezin­de joıqyn apattardyń paıda bolýy múmkin­­diginiń ǵylymı tujyrymy Kaspııdegi tótenshe jaǵdaılar­ǵa dál jáne tıimdi den qoıý boıynsha maman­dan­dyrylǵan birlesken uıym qurýdy kózdeıdi.

El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 2010 jyly Atyraý oblysyna jumys sapary kezinde múd­deli memlekettik organdarǵa Soltústik-Kas­pıı ekolo­gııa­lyq bazasyn jáne Kaspııdegi tóten­she jaǵdaı­larǵa dál jáne tıimdi den qoıý boıynsha maman­dandyrylǵan biryńǵaı uıym qurý boıynsha jos­parly is-sharalardy bastaýdy tapsyrdy. Res­pýblıka Úkimeti ázirlegen «Kaspıı te­ńizi qaınaryn ıgerýdiń memlekettik baǵ­darla­ma­sy» te­ńiz, sondaı-aq jer operasııalaryn, zertteý jumys­taryn júrgizýdi, tehnologııalyq nysandar­dyń qurylysy men iske engizýdi qarastyrady.

Búgingi tańda mınıstrlikte Kaspııdegi tó­ten­she jaǵdaılarǵa dál jáne tıimdi áreket etý boıynsha mamandandyrylǵan biryńǵaı uıym qu­rý, apattyq jaǵdaılarǵa alǵashqy jáne jedel áre­ket etýge arnalǵan tehnıkaǵa, arnaıy standarttyq jáne aýyr quraldarǵa monıtorıng júrgizý jáne satyp alý qajettiligin anyqtaý, olardy saqtaý men qyzmet kórsetý, tıisti ınfraqurylymǵa sáı­kes ǵımarattar men qurylystar keshenin, tikushaq­tarǵa arnalǵan qoný alańy, qutqarý jáne qosym­sha kemeler úshin aılaq salý boıynsha daıyndyq jumystary júrgi­­zilýde. Mamandandyrylǵan biryńǵaı uıym qurý boıynsha qarjylyq júkteme mınıstrlik bıýdjeti úshin aýyrtpalyq týǵyza­tyn­dyǵyn eskere otyryp, respýblıkalyq bıýdjettik komıssııa mamandan­­dy­rylǵan biryńǵaı uıymdy Tótenshe jaǵdaılar mı­nıstrliginiń «Kásibı áskerılendirilgen avarııalyq-qutqarý qyzmetiniń ortalyq shtaby» respýblıka­lyq memlekettik qazynalyq kásipornynyń qury­lymdyq teńiz avarııalyq-qutqarý bólimshesi retinde qurý máselesin qarastyrý usynyldy.

– Osy rette qurylatyn bólimshe qyzmeti­niń jumysy qandaı bolmaq?

– Qurylatyn bólimshe qyzmetiniń maqsaty men negizgi mıssııasy ashyq gaz jáne munaı atqy­la­ma­larynyń, teńizge munaı tógilýiniń aldyn alý men joıý bolyp tabylady. Sonymen birge, teh­no­lo­gııalyq-mamandandyrylǵan avarııalyq-qutqarý min­detterinen basqa ol teńizde adamdarǵa kómek kór­setý, qutqarý jáne kóshirý, teńiz obek­ti­le­rin­degi órtti sóndirý, sýǵa ketken kemelerdi kóterý jáne tótenshe jaǵdaılar aımaǵynda sý asty-teh­nıkalyq jumystardy júrgizý boıynsha memle­kettik avarııa­lyq-qutqarý mindetterin atqaratyn bolady.

– Joǵaryda aı­tylǵan apattardan saqtaný úshin elimizde qazirgiýaqytta tótenshe jaǵ­daı­lar qyzme­ti­men qandaı jumystaratqarylýda?

– Kásiporyn basshylyǵy gaz, munaı, sýdyń paıda bolýynyń, ashyq munaı jáne gaz atqylama­lary­nyń, jáne teńizge munaı tógilýiniń aldyn alý men joıý salasynda halyqaralyq uıymdarmen tehnı­kalyq tájirıbe almasýǵa jáne «Aq Beren» fılıaldary mamandarynyń biliktiligin kóterýge asa úlken kóńil bóledi. Máselen, kásiporyn bıýdje­ti­niń jeke qara­jaty esebinen aǵymdaǵy jyly «Munaı jáne munaı ónimderiniń apattyq tógilýin joıýdyń tehnıkasy men tehnologııasy, obekti­ler­degi órt sóndirý qural­dary» baǵdarlamasy boıynsha munaı jáne munaı ónimderiniń jer qyrtysynda, ishki sý qoımalarynda jáne teńizde jaǵalaý syzyǵynda tógilýine áser etetin munaı nysandaryndaǵy apattar saldarymen kúrestiń jańa tehnologııalary men ádisteri oqytylatyn Ulybrıtanııada halyqaralyq munaı apattaryn joıý ortalyǵy bazasynda 12 mamandy biliktiligin kóterý kýrsynan ótkizý josparlandy.

Elimizdiń saıası turaqtylyqty qamtamasyz etý­ge jáne ekonomıkalyq damýdyń joǵary qar­qynyn qoldaýǵa múmkindik beretin, ishki jáne syrtqy saıasaty qazaqstandyq kómirsýtegi shıki­za­tynyń munaı óń­­deý salasyna sheteldik, otandyq ınves­torlardyń qy­zyǵýshylyǵyn týǵyzýy Kas­pııdegi tótenshe jaǵ­daı­larǵa tıimdi áreket etýge mamandandyrylǵan biryń­ǵaı uıym qurýdyń qajettiligin taǵy da kórsetip otyr.

– Áńgimeńizge rahmet.

 Áńgimelesken Ábdirahman QYDYRBEK,

«Egemen Qazaqstan».