Men ony alǵash ret Astanadaǵy Ulttyq kitaphanada úlken «dóńgelek ústelde» kórdim, durysy, daýysyn estidim. Qazirgi álemdegi kitap oqý týraly halyqaralyq kongress ótip jatqan. Álemdegi kitap pen beıbitshilik jaıynda minberden nebir halyqaralyq sheshender kósile sóıledi. Yqylas qoıa tyńdap otyrmyn. Biraq sóz kezegi kelesi bir sheshenge tıgen kezde, men, shynymdy aıtsam, dir ete qaldym. Jalǵyz men emes, jurttyń bári selt ete túsken syńaıly. Sheshenimiz ándetip qoıa bergeni! Jáne de, aldyńǵy áriptesterindeı, qalyptasqan tártippen zaýlata jónelmeı, ózgeshe qushyrlanyp, aıryqsha shabyttana shyrqaıdy. Sóıtsem, ol bizdi «Manas» jyrymen esten tandyrǵan eken – sımpozıým halyqaralyq qoı. Aýyz ádebıetiniń osynaý úzdik úlgisin men de oqyǵanmyn, tipti orys tilindegi nusqasyn basyp shyǵarǵanmyn. Biraq ony bulaısha yrǵaqtap, ándete oryndaǵandy, býyrqanyp-bursanyp, shyn berile jyrlaǵandy alǵash estip otyrmyn. Qazaqsha da, qyrǵyzsha da bir aýyz sóz túsinbegenimmen, zal toly adamdardyń arasynan áli kózim shala qoımaǵan jyrshynyń shyǵarmada sýretteletin soǵys kórinisteriniń qaısysyn aıtyp turǵanyn jobamen shamalaı qoıdym. Onyń daýysy, qulshynysy jáne týrasyn aıtqanda, daryny osynaý jan tebirenter teketiresti – izgilik pen zulymdyq, jaryq pen túnek arpalysqan uly súrgindi jandy sýretteı kóz aldymyzǵa ákelip tur.
Baıanǵalı Álimjanov tek aqyn ári prozaık qana emes, oǵan qosa – jyraý. Iаǵnı, ımprovızator, oǵan qosa manasshy, qyrǵyz halqynyń atamurasy – «Manas» jyryn túgeldeı jatqa biletin jáne ony halyqaralyq kollokvıýmǵa qatysýshylar ǵana emes, memleket basshylarynan bastap qarapaıym sharýalar men malshylarǵa deıingi kez kelgen tyńdaýshynyń aldynda mýzykalyq súıemeldeýsiz-aq aıta beretin ónerpaz.
Biz tanystyq. Orta boıly, myǵym deneli jigit aǵasy eken, azııalyqtar syǵyr kózdi bolýshy edi, olaı emes, kózi aıaly, egde tartyp qalsa da qımyly shıraq, qol alysqanda tegeýirini joıqyn: sol úshin aqtalǵandaı bolyp boksshy ekenin aıtty.
Jas balasha shyn kóńilden qol alystyq, onyń ústine, ekeýmizdiń ortaq dosymyz bar bolyp shyqty – bir-birimizdi jaqyn tartyp ketýimizge bul da septigin tıgizdi. О́kinishke qaraı, Raqymjan Otarbaev – ǵumyry da, shyǵarmashylyǵy da erte úzilgen, úırenshikti qalypqa syıa qoımaıtyn tamasha qazaq jazýshysy edi. Ortaq qasıetterin de baıqadym – ekeýi de ekpindi, týrashyl, keıde tipti ymyrasyz. Biraq shyǵarmashylyq turǵydan bir-birine múldem uqsamaıdy. Raqymjan kádýilgi jer basyp júrgen adam: bárin baıqap otyrady, eshteńeden tartynbaıdy, usaq-túıekti de kórkemdik quralǵa aınaldyryp jiberedi. Baıanǵalı aspan álemin sharlap, sharyqtap júredi, men ony orys jyrshylaryna uqsatyp Baıan dep atap kettim. Onyń prozasynan da aqyndyǵy tanylady. Ǵajaıyp romantıkalyq sózinen tabıǵı qazaq áýeni, dálirek aıtsaq, boıaýy aıqyn sezilip turady. Onyń prozasy ertegige jaqyn. Basty dúnıeleriniń biri Hıkaıa dep atalýy da tegin emes. О́tken-ketken oqıǵalardyń qaı-qaısysy bolsyn – órt-jalyny óziniń týǵan ákesin de sharpyǵan soǵys taqyryby ma, KSRO-nyń qular aldyndaǵy jaǵdaıy men qaıta qurý jaıy ma – ne týraly qalam terbese de árdaıym bal tatyǵan balalyq shaǵyna qaıta oralyp otyrady. Aýyl tabıǵaty, jer men dala turǵyndary onyń shyǵarmalarynda aspan adamdaryna aınalyp kete barady. Qazaqtyń ushy-qıyrsyz keń dalasymen bite qaınasyp jatqan erkin de erke, asqaq ta ór tulǵaly adamdar.
Jaqynda «Komsomolskaıa pravda» gazetinen jýrnalıst Darıa Aslamovanyń bir úndi ǵalymynan úndi programmısteri, úndilerdiń programmamen qamtamasyz etý salasy bul kúnderi yntasy da, talanty da olardan bir kem túspeıtin qytaılyq áriptesterimen salystyrǵanda oq boıy ozyq tur, osynyń sebebi ne dep suraǵany jaıynda oqyǵanmyn.
Ǵalym bul suraqtyń jaýaby ulttyq aqyl-oıdyń matematıkalyq júıesinde ǵana emes, kompıýter ǵasyrynyń ana tili – aǵylshyn tilinde jatyr dep jaýap beripti. Úndistan halqy ǵasyrlar boıy osy tilde sóılep keledi. Ol – memlekettik til, úndiler ony bala kezinen boıyna sińirip ósedi. Qazirgi elektrondyq-kompıýterlik álemde úndilerdiń alǵa shyǵýyna tildi jete meńgergeni áser etip otyr.
Tolyp jatqan sebepterge baılanysty Qazaqstannyń asa qýatty rezervtik resýrsy (qaı jaǵynan alǵanda da) bolyp otyrǵan orys tili respýblıka halqy úshin is júzinde ana tiline aınalyp ketken deýge bolady. Meniń jańa dosymnyń osy kitabyn oqyp shyǵyńyz. Orys prozasymen, orys rýhymen astasyp jatqan talaı nársege jolyǵasyz. Baıanǵalıdyń tili shyryndy, shyǵystyq til, sonymen qatar orys tilin de bala kezinen jete meńgergen. О́ıtkeni, burynǵy KSRO quramyndaǵy Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń arasynda orys tilin ıgerý turǵysynan eń «orysshyl» el Qazaqstan ekeni sózsiz.
Baıanǵalı Álimjanovtyń shyǵarmashylyǵyna tán erekshelik kóp turǵydan onyń osyndaı ǵajaıyp toǵysýdan nár alýynda jatyr. Buǵan qyrǵyzdyń «Ilıadasy» deýge tatyrlyq «Manas» jyryn qosyńyz, týǵan qazaq topyraǵy bir bólek, qıyn da qyzyq balalyq shaǵy men jetkinshek kezi jáne bar, taǵdyrdyń soqqysyna da talaı tap boldy – 1986 jyly jeltoqsanda jas Baıan myńdaǵan qatar-qurbylarymen birge Almaty kóshelerinde aıazǵa tońyp, ejelgi Qazaqstannyń jasaryp-jańǵyrýy úshin kúresti... Dosym tyń ıgergen Kókshetaý oblysynda dúnıege kelip, Edil men Ertistiń arasynda er jetken, sondyqtan da onyń jan dúnıesinde ishki poetıkalyq astary tereń áýezdi orys sózi máńgige jattalyp qalǵan.
Jazýshynyń Máskeýde basylǵan alǵashqy kitaby orys oqyrmandarynyń kóńiline jyly tıer dep úmittenemin.
Aýdarǵan Nurlan QAMIEV
