Árıne, osyndaı jaǵdaılarda quqy saqtalýy úshin memlekettiń ǵana emes, árkimniń óz tarapynan da is-qımyl bolýy tıis. Osy máseleni ońtaıly sheshý úshin elimizde halyqtyń formaldy emes jumyspen qamtylǵan bóligine quqyqtyq múmkindik berýge baǵyttalǵan mehanızm jasaldy. Muny – Biryńǵaı jıyntyq tólem (BJT) mehanızmi.
Jyl basynda oblys ákimi apparaty májilisinde áleýmettik jáne eńbek quqyǵynyń tolyq paketin usyný úshin ózin ózi jumyspen qamtyǵan azamattardy formalızasııalaý qajettigi, al oblysta ondaı jandardyń sany 18 myń ekeni, bul úshin halyqqa túsindirý jumystary júrgizilýi tıis ekeni aıtyldy. Qazir oblys aýdandary men qalalarynda ózin ózi jumyspen qamtyp otyrǵan adamdarǵa BJT tóleýdi túsindirý jumysy jappaı júrip jatyr.
Aldymen «ózin ózi jumyspen qamtý» degenniń ne ekenin jurt biledi. Esh jerden belgili jalaqy almaı, saýda jasasa da, aýylda qoldaǵy bir-eki sıyrynyń sútin, adamdardyń suranysyna oraı kıim toqyp, bálish pisirip satsa da, jeńil kóligimen jolaýshy tasysa da eshkimge alaqan jaımaı, kúnin kórip otyrǵan jandar barshylyq. Biraq olar eshqandaı salyq tólemeıdi. Biryńǵaı jıyntyq tólem – salyqtyń tórt túrin, ıaǵnı jeke tabys salyǵyn tóleýge, áleýmettik jáne medısınalyq saqtandyrý qorlaryna, sondaı-aq biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna aýdarymdar jasaýǵa múmkindik beredi.
– Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynan tólemder tek 2020 jyldan bastap júzege asyrylady. Qazir tek jınaqtaý júrip jatyr. Osyny kóp adamdar túsine bermeıdi. Biryńǵaı jıyntyq tólemniń 40 paıyzy osy áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryna ketedi. Adamdar qaltasynan shyǵyn shyqqandaı kóredi. Mysaly, aýyldyq jerdegiler tóleıtin Biryńǵaı jıyntyq tólemniń 505 teńgesi áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryna túsedi. Esesine aıyna 1 myń teńgeniń medısınalyq qyzmetin alyp otyrady. Al áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory tólem jasaıtyn 2020 jyldan bastap, osy aıyna 505 teńge tólep otyrǵan kisiler aýyryp, ota jasatatyndaı jaǵdaı týǵanda osy qordan eminiń qunyna qaraı qarjy bólinedi. Ol az da emes. Mysaly júrekke jasalatyn operasııalar keminde 1,5 mıllıon teńge turmaı ma? Munan artyq memleket jasaıtyn múmkindik qandaı bolýy kerek? – deıdi Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory oblystyq fılıalynyń dırektory Sáýle Aımaǵambetova.
Biryńǵaı jıyntyq tólemniń ne ekenin túsinip bolmaǵandar ony qaltasyn qaǵatyndaı kóredi. Altynsarın aýdanyndaǵy Bolshaıa Chýrakovka aýylynda turatyn Gúlnar Sáfıeva – ózin ózi jumyspen qamtyp otyrǵan jannyń biri. Almatyǵa baryp, azyn-aýlaq kıim-keshek ákelip satady, úıinde 4 sıyry bar, ony saýyp, sútin ótkizedi. Kúıeýi de qolǵa ilikken jumysty qaıtarmaı, kúndelikti balalarynyń nápaqasyn tabady. Otbasy eki bala ósirip otyr.
– Muny túsinbegendikten «memleket jumyssyzdardyń ózinen salyq alyp jatyr» dep oılaıtynymyz ras edi. Aýdandyq jumyspen qamtý bóliminen mamandar kelip túsindirdi. Munyń aldymen árkimniń ózine qajet dúnıe ekenin túsindim de, men BJT tóleýge birden kelistim. Aýylda turatyndarǵa aı saıyn tóleıtin 1263 teńge eshkimge jal baılamaıtyny anyq, janyńa tımeıdi. Esesine qoǵamda bar ekenińdi sezinesiń, álgi qorlardan kerek ýaqytynda júgirmeı kómegińdi alasyń, – deıdi Gúlnar.
Aýdandar men qalalardaǵy mamandar ózin ózi jumyspen qamtyǵan ár adammen sóılesip, BJT-nyń tıimdiligine olardyń kózin jetkizýge tyrysyp otyr.
– Aýdanda 800-ge jýyq belgili jumysy joq adamdar bar. Ár aýyldyq okrýgterge baryp, ondaǵy turǵyndarǵa túsindirý jumystaryn júrgizý ońaı emes. Adamdar ártúrli ǵoı. Qazirgi ýaqytta aýyldaǵylar úshin 1263 teńge kóp aqsha emes. Kóptegen jandar túsingen boldy, tólemin tólep te jatyr. Tipti, túsingisi kelmeıtinder, arqany keńge salǵan, masyldyq psıhologııadan áli de aryla almaǵan jaýapsyz jandar «tóleıtin eshteńem joq, Úkimet dalaǵa tastamas» dep esigin jaýyp alady. Biraq túsindirý jumystary barynsha júrip jatyr, – deıdi Altynsarın aýdandyq jumyspen qamtý ortalyǵynyń dırektory Qoıshyǵara Ospan.
О́zin ózi jumyspen qamtamasyz etken qala turǵyndaryna da Biryńǵaı jıyntyq tólem týraly túsindirý jumystary az emes. «Sýyna deıin satýly» qalada qarap otyrǵan adamnyń kúni ótpeıtini aıan. Sonaý 90-shy jyldary jumystan qysqaryp ketkennen keıin Anna Greshenkony óziniń qolóneri – toqyma asyrap keledi. Qarap otyratyn kúni az. Suranys ta joq emes. Dúken toly kıim bolsa da, qoldan toqyǵan buıymǵa qyzyǵýshylyq bildiretinder jetkilikti. Biraq Anna salyq ta, zeınetaqy qoryna tólem de tólegen emes. Sodan ózin aýada ilinip turǵandaı sezinip júretin. «Jer betinde júrsek, qarttyq qaıda qashady, ol da keler. Sonda kúnkóris qalaı bolar eken?» degendi oılamaıdy emes, oılap qoıady. Biraq búgingi kúnkóris qamy ondaı oıdy serpip jibere beredi. Densaýlyq bárinen de qymbat. Sondyqtan áleýmettik medısınalyq saqtandyrý týraly Anna sońǵy kezde kóbirek oılanatynyn jasyrmady.
– BJT týraly ótken jyldan beri estip kelemin. Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý, zeınetaqy jınaq qorlaryna tólemder de osy Biryńǵaı jıyntyq tólem quramyna kirdi degenge eleń ete qaldym. Sonyń anyq-qanyǵyn bilsem dep edim. Biryńǵaı jıyntyq tólemge kiretin tórt tólem de kerek. Qalalyqtar úshin 2525 teńge qaltańdy qaǵatyn qarjy emes ǵoı. Árıne, aıyna tólep otyrýǵa bolady, – deıdi Anna. Bir Anna emes, estigenmen áli anyq-qanyǵyna kózi jetpeı, dúdámal júrgender barshylyq, bálkim. Tıisti oryndarǵa túsindirý jumystarynyń jolyn kóbirek qarastyryp, tıimdiligin arttyra túsý kerek sekildi.
Jyl basynan beri oblys aýmaǵynda 700-den astam adam Biryńǵaı jıyntyq tólem tólepti. Árıne, bul kóp emes, istiń bastamasy ǵana. Búginde aqparat zamany. Jurttyń kózi ashyq. «Biryńǵaı jıyntyq tólem» degenniń ne ekenin telefonnan túspeıtin qaýym ınternetti ashyp jiberse de bilip alady. Adamdardyń áleýmettik turmysynyń jaqsarýyna memleket tarapynan jasalǵan múmkindikterdi árkim durys paıdalanýdy túsinetin kez jetti. Halqymyzda: «Kórpeshe tóseseń, ózińe tóseısiń» degen sóz bar. Biryńǵaı jıyntyq tólem mehanızmi halyqtyń osy danalyǵyn eske salady. Bul – memleketti jarylqaý emes, árkimniń ózi úshin, aldaǵy ómiriniń qaýipsizdigi, áleýmettik turmysynyń qalyptylyǵy úshin óz qamyn ózi jeýi dep túsingeni abzal. Degenmen seń qozǵalǵandaı...
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
