Resmı túrde «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jónindegi jumys tobynyń III halyqaralyq ólketanýshylar forýmy» dep atalǵan jıynǵa elimizdiń «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń geografııasy» arnaıy jobasyn júzege asyrý jónindegi saraptamalyq keńes músheleri, elimizdiń ár oblysyndaǵy mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmalary basshylary, mýzeı, tarıhı-mádenı murany qorǵaý, saqtaý jáne paıdalaný jónindegi ınspeksııa mamandary, «Qasıetti Qazaqstan» jınaǵyn shyǵarýǵa qatysqan ólketanýshylar, barlyǵy 60-tan asa adam arnaıy shaqyrylǵan eken. Forým jumysynyń negizgi taqyryby – elimizdiń mádenı jáne ólketaný baǵytyndaǵy uıymdaryn qoldaý, birtutas mádenı keńistikti damytý jáne «Batys jaýharlary» taqyryptyq kórmesin uıymdastyrý arqyly Atyraý, Mańǵystaý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystarynyń qasıetti oryndaryn nasıhattaý máselesine arnaldy.
- Buǵan deıin biz ólketanýshylardyń eki forýmyn ótkizdik. Onyń ekeýi de Astana qalasynda boldy. Tuńǵysh ret óńirde ótip otyrǵan mundaı jıyndy Atyraý oblysy óte joǵary deńgeıde uıymdastyrdy. Sol úshin oblys basshylaryna alǵys aıtamyz, - deıdi «Qasıetti Qazaqstan» ólketanýdy damytý ortalyǵynyń basshysy Berik Ábdiǵalıuly.
Forým jumysy aıasynda Ǵ.Slanov atyndaǵy Atyraý oblystyq ǵylymı-ámbebap kitaphanasynda «Qasıetti Qazaqstan» ensıklopedııasy II tomynyń tusaýkeseri ótti. Bul jınaqqa Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý oblystary aýmaǵyndaǵy kıeli nysandar engizilgen. Jalpy, aldaǵy jyldary ensıklopedııanyń elimizdiń ózge aımaqtaryna arnalǵan tomdary jaryq kórmek. Jınaq barlyǵy 5 tom bolady dep josparlanǵan.
- 2017 jyly biz jalpyulttyq kıeli nysandardy anyqtaýmen aınalyssaq, 2018 jyly óńirlerdegi qasıetti jerlerdiń tizimin naqtyladyq. Bul jumys bastan-aıaq jergilikti ólketanýshylardyń, sarapshylardyń kómegimen júrgizildi. Bul iske búkil quraldary da atsalysty, el bolyp jumys istedik. Osy jerde aıta keteıin, bul kıeli jerlerdi biz oılap tapqan joqpyz. Bul – ata-babalarymyz ejelden kıe tutyp, qasterlep kelgen jerleri. Árıne, keıbiri halyq jadynan óshe bastaǵan, bizdiń zertteýler arqyly ondaı jerlerdiń birazyn anyqtap jatyrmyz. Qazaq tarıhynda egemendikten aırylyp, ezgide bolǵan kezeńdegi ólgendi tiriltý, joǵalǵandy tabý bizdiń moınymyzǵa osy «Qasıetti Qazaqstan» jobasy arqyly túsip otyr. Kıeli jerler tizimin tolyqtyrý jumysy jalǵasa beredi. Tipti búgingi Qazaqstan shekarasynan tys jerde qalǵan, biraq ár qazaq úshin qasterli oryndardy da umytpaımyz, - dedi Berik Ábdiǵalıuly óz sózinde.
Qasıetti Qazaqstan» ólketanýdy damytý ortalyǵynyń basshysynyń aıtýynsha, Qazaqstannyń ár óńirinde qasıetti jerlerdi anyqtaıtyn komııssııa qurylǵan. Osy sarapshylardyń kómegimen 2018 jyly kıeli jerler tizimine jańadan 286 nysan qosylypty. Munyń 129-y – óńirlik, 14-i – jalpyulttyq nysan. Jalpyulttyq nysandar tizimine Aqmola oblysyndaǵy «Toǵyz áýlıe» kesheni, Kókshetaýdaǵy Aqan seri Qoramsauly zıraty, Aqtóbe óńirindegi Ábýbákir Kerderi kesenesi qosylǵan.
Forýmda elimizde sakraldy nysandar týraly jańa zań daıyndalyp jatqandyǵy týraly aıtyldy. Ol zań kúshine engen soń kıeli jerler qaıtadan tekserýden ótip, árqaısynyń tólqujaty jasalyp, memleket qorǵaýyna alynatyn bolady. Berik Ábdiǵalıuly óz sózinde kıeli nysandardy abattandyryp, el-jurttyń zııarat jasaýyna, týrısterdiń kelýine qolaıly jaǵdaı jasap otyrǵan óńir basshylaryna alǵys aıtty. Mysaly, 2018 jyly Batys Qazaqstan oblysynda sarmat eskertkishi – Taqsaı hanshaıymyna jáne aǵartýshy Ǵumar Qarashtyń basyna kesene kóterildi.
Forým aıasynda Atyraýdaǵy Saltanat saraıynda «Batys jaýharlary» kórmesi ashyldy. Kórmede Aqtóbe, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan jáne Atyraý oblystarynyń qasıetti oryndary keńinen tanystyryldy.
III halyqaralyq ólketanýshylar forýmynyń qorytyndy jıynynda 2018 jyly «Qasıetti Qazaqstan» ólketaný jobasy aıasynda atqarylǵan keń kólemdi jumystar jáne 2019 jylǵa josparlanǵan is-sharalar barysy baıandaldy. Forýmnan soń Saraptamalyq keńes komıssııasynyń otyrysy ótti.
- Elbasynyń «Uly Dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalasy budan buryn bastalǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵytyndaǵy jumystarymyzǵa tyń serpin berip, ekinshi tynysyn ashyp, qazaq rýhanııatyn tereńdete tústi. Osy jerde ólketanýshylardyń qosar úlesi, moınyna túsken jaýapkershilik óte zor dep oılaımyn. О́ıtkeni jergilikti tarıhı oryndardyń jáı-japsaryn, ańyzy men aqıqatyn ólketanýshydan artyq biletin eshkim joq. Jalpy, kúni búgin elimizde tirkelgen 25 myńdaı eskertkish bolsa, sonyń 11200-i – tarıhı-mádenı eskertkish, 244-i – respýblıkalyq mańyzy bar eskertkish, on shaqtysy IýNESKO tiziminde. Árıne, tarıh qoldan jasalmaıdy, tarıh – burynnan bar nárse. Biraq onyń zerttelýi árqalaı. Mysaly, sovet bıligi kezinde Qadyr aqyn aıtqandaı, «oqýlyǵymyz jup-juqa boldy». Tek táýelsizdik jyldary ǵana el tarıhyn tutas baǵamdaýǵa kiristik. Al Prezıdenttiń sońǵy maqalasy – tarıhymyzdy tereńnen tartý úshin bizdiń qolymyzǵa berilgen blansh-karta boldy. Tipti tutas túrki halqynyń tarıhyn birizdendirý maqsatynda jobalar bastaldy, - dedi Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner departamentiniń basshysy Ábil Jolaman.
Ábil Taýfıqulynyń aıtýynsha, mınıstrlik tarapynan qolǵa alynǵan keshendi jumys – elimizdegi respýblıkalyq mańyzy bar 12 qoryq keshende kelýshilerdiń barlyq talap-tileginen shyǵatyn zamanaýı vızıt-ortalyq qurylysyn salý qulǵa alynǵan. Qazirdiń ózinde Ulytaýda, Otyrarda jáne Tańbalyda mundaı qurylys qolǵa alynsa, taıaý arada, Botaı kesheninde, Saraıshyq pen Bozoq shaharlarynda da da bastalmaq. Mádenıet jáne óner departamentiniń basshysy aıtqan taǵy bir jańalyq - «Qasym han» atty fılm túsiriletindigi jónindegi habar boldy. Al Qazaq handyǵynyń túrli kezeńin sýretteıtin «Altyn taq» fılminiń kórsetilimi taıaý kúnderi bolmaq.
Atyraýdaǵy forýmǵa Germanııadaǵy Mıýnhen qazaq qoǵamdyq qaýymdastyǵynyń múshesi Súleımen Shadkam, Vengrııa Respýblıkasyndaǵy «Barys» majar-qazaq qory tóraǵasynyń orynbasary, Etvósh Lorand atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymy Ońaısha Mandokı, О́zbekstan Respýblıkasyndaǵy qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń basshysy hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty Hamza Qalmuratov, Reseı Federasııasynan Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy «Atameken» qazaq ulttyq mádenı ortalyǵynyń óńiraralyq qoǵamdyq uıymynyń prezıdenti Sársenǵalı Quspanov, Omby aımaqtyq «Móldir» qazaq mádenıeti qoǵamdyq keńesiniń tóraıymy Altynaı Júnisova, Qalmaq Respýblıkasyndaǵy Reseı qazaqtarynyń federaldyq ulttyq-mádenı avtonomııasynyń «Jerlester» qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy Qatımolla Ydyrysov jáne basqalary qatysqan bolatyn. Alystan at arytyp kelgen mártebeli meımandardyń bári de atajurttaǵy tarıhty túgendeý jumystaryna kóńili tolyp, erekshe sezimderin bildirip jatty.
- Búgingi jıyn ólketanýshylar úshin óte paıdaly boldy. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen áriptester bir-birimizben tanysyp, tájirıbe almasyp, jańa beleske kóterilgendeı boldyq. Shyn máninde ólketanýshylar – kásibı ǵylymnyń alǵy shebinde júretin áýesqoılar ǵoı. О́z oıymsha olardy alpınısterge kómektesip, baǵytyn baǵdarlap, jolyn syzyp, ólsheýsiz kómek kórsetetin sherpterge uqsatamyn, - deıdi Oral qalasynan kelgen Jáńgir han atyndaǵy mýzeıdiń meńgerýshisi Nurjan Tólepov.
Berik Ábdiǵalıulynyń aıtýynsha, bolashaqta ólketanýshylarǵa erekshe kóńil bólinip, olardyń jumysyn úılestirip otyrýshy mekeme retinde ár óńirdiń tarıhı-ólketaný mýzeıleri belgilenbek. Sondaı-aq qazaq tarıhyna qatysty shetel arhıvterinde jatqan qujattardyń kóshirmesin elge jetkizý, qazir qazaq tarıhshylary men ólketanýshylardyń qolynda júrgen qujattardyń kóshirmesin bir ortalyqqa jınap, biryńǵaı baza jasaý máselesi de aıtyldy. О́lketanýshy Aıbolat Qurymbaev arhıvterdiń senbi-jeksenbi kúnderi qyzmet kórsetýin suraǵan usynysy kópshilik tarapynan qoldaý tapty. О́ıtkeni ólketanýshylardyń kóbi basqa jumysy, kásibi bar jandar bolǵandyqtan, súıikti isimen aınalysýǵa demalys kúnderi ǵana bosaı alady. Al bul kúnderi arhıv esigi jabyq. Forýmda budan basqa da talaı másele kóterildi.
Halyqaralyq forým óz jumysyn kóterińki kóńilmen aıaqtady. О́ıtkeni uzaq jyl osy salada eńbek etip, ólke tarıhyn túgendeýge úles qosyp júrgen biraz adamǵa «Úzdik ólketanýshy» tósbelgisi tabys etilip, Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulynyń qoly qoıylǵan kýálikke ıe boldy. Saltanatty rásim Atyraý ólkesi ónerpazdarynyń ásem án, ádemi bıimen kómkerilip, kesh ajaryn asha tústi.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Atyraý
