Aldyn alý kerek

Beısenbi, 19 shilde 2012 7:24

Sonda ókinish bolmaıdy

Áıelderde jıi kezdesetin sút bezi qaterli isigi – qaýipti dert. Eýropada osy dertten jyl saıyn 350 myń jańa oqıǵa tirkelip, 130 myń áıel kóz jumsa, bizdiń elimizde de sút bezi qaterli isigi onkologııalyq aýrýlardyń ishinde birinshi orynda tur. Omyraý obyrymen tirkelgen 3 myń áıeldiń 1 myńnan astamy jaryq dúnıemen qoshtasqan. Mamandardyń aıtýynsha, paıda bolǵany birden bilinbeıtin keseldiń kesirinen kóptegen kelinshek aýrýyn asqyndyryp alady. Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalym-mammologi, medısına ǵylymdarynyń doktory Shynar Talaevaǵa jolyǵyp, qaterli isiktiń aldyn alýǵa qarsy qoldanylatyn sharalar jóninde aıtyp berýin suraǵan edik.

Beısenbi, 19 shilde 2012 7:24

Sonda ókinish bolmaıdy

Áıelderde jıi kezdesetin sút bezi qaterli isigi – qaýipti dert. Eýropada osy dertten jyl saıyn 350 myń jańa oqıǵa tirkelip, 130 myń áıel kóz jumsa, bizdiń elimizde de sút bezi qaterli isigi onkologııalyq aýrýlardyń ishinde birinshi orynda tur. Omyraý obyrymen tirkelgen 3 myń áıeldiń 1 myńnan astamy jaryq dúnıemen qoshtasqan. Mamandardyń aıtýynsha, paıda bolǵany birden bilinbeıtin keseldiń kesirinen kóptegen kelinshek aýrýyn asqyndyryp alady. Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalym-mammologi, medısına ǵylymdarynyń doktory Shynar Talaevaǵa jolyǵyp, qaterli isiktiń aldyn alýǵa qarsy qoldanylatyn sharalar jóninde aıtyp berýin suraǵan edik.

– Shynar Jaqsybaıqyzy, qazirgi kezde onkolog-mammolog dárigerlerdi Qazaqstandaǵy áıelderdiń sút bezi qaterli isigi alańdatyp otyrǵany shyndyq. Elimiz aty jaman aýrýdan birinshi orynda kórinedi.

– Ras aıtasyz, Qazaqstanda áıelder arasynda sút bezderi qa­terli isigi ózge aýrýlarmen sa­lystyrǵanda birinshi orynda. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimeti boıynsha, jyl saıyn osy qaterli dertke qatysty 1 mıllıon jańa derek kezdesedi. Sondyqtan, sút beziniń qaterli isigi búgingi tańda ótkir de ózekti máseleniń biri retinde álem­degi onkolog-mammolog dári­ger­lerdiń nazarynda tur. Isiktiń ózi qaterli jáne qatersiz dep ekige bólinedi. Onyń asqynǵan, asqynbaǵanyn aýrýǵa fýnksııa jasap, sıtologııadan ótkizip baryp anyqtaıdy. Eger sıtologııa qaterli isik dep tapsa, onda ol adamdy dereý esepke alyp, má­limdeme jasaıdy. Naýqas mem­lekettik baqylaýǵa alynǵannan keıin dıspanserlik em júr­gi­zi­ledi. Qazir elimizdegi kontıngent boıynsha sút bezderi qaterli isi­gimen aýyratyndardy anyqtap, esepke alý sharasy júrgizilýde. Jylyna osy dertpen 3 myń áıel aýyrady desem, olardyń teń jarymynan astamy kóz jumady. Al Qazaqstanda 22000-nan astam áıel atalmysh dertke shaldyqqan. Basqa isik aýrýlaryna qaraǵanda, ol janǵa batyp aýyrmaıdy. Son­dyqtan, sút bezi qaterli isik aýrýynyń keýdede paıda bol­ǵa­nyn áıelder aılap, jyldap sezbeı qalady. Sóıtip, aýrýyn as­qyndyryp alady da, derttiń 3-shi, 4-shi satysynda ǵana dári­gerdiń kómegine júginedi.

– Kontıngenttik kórsetkish degen ne? Ol neni bildiredi?

– Kontıngenttik kórsetkish dá­ri­gerlerdiń qanshalyqty ju­mys istegenin aıqyndaıdy. Mamandarymyz sút beziniń qaterli isigi aýrýy jas talǵamaıtynyn, derttiń aldyn alý úshin dárigerge jıi qaralyp turý qajettiligin elimizdiń turǵyndaryna esker­tedi. Sonymen qatar, aǵymdaǵy jyldyń 15 qazanynan bastap Den­saýlyq saqtaý mınıstrliginiń halyqtyń jekelegen eresek sanattaryn aldyn ala medısı­na­lyq tekserýden ótkizýdi jetil­dirý úshin №607 buıryǵyna sáı­kes turǵyndar arasynda jumys­tar atqarylýda. Sebebi, osy jas­taǵylar arasynda qaterli dertpen aýyratyndar jıi kezdesedi. Bul shara ýchaskelik dárigerlerdiń jetekshiligimen áıelderdiń tur­ǵylyqty jeri boıynsha iske asyrylady. Almaty qalasynda ót­ken aksııada biz bir kúnde 300 áıeldi qabyldadyq, onyń ishinde bireýiniń ǵana jaman dertke shaldyqqany anyqtaldy.

– Jaqsy shara eken. Al endi aýrýdyń aldyn alý úshin eli­miz­de dárigerler tarapynan qan­daı jumystar atqarylýda?

– Onkolog-mammolog dáriger­ler respýblıka boıynsha áıel­derge aqysyz tekserilý aksııasyn ótkizedi. Nátıjesi aksııa barysynda kórinip jatady. Aýrýdy erte satysynda anyqtap, aldyn alsa, oǵan em qonatyndyǵyn ha­lyqtyń sanasyna jetkizýge tyrysamyz. Áıtpese, keıbir áıel­der aýrýǵa shaldyqqanyn esti­simen, ómirden túńilip, neshe túr­li oıǵa beriledi. Alaıda, ómirde olaı bola bereıdi ǵoı. О́zge aǵ­zadaǵy qaterli isikterge qara­ǵanda sút bezderi qaterli isigi aýrýy erte satysynda anyqtalsa, odan qulan taza aıyǵyp ketý múmkindigi bar. Tipti, keıbir áıelder odan keıin turmys qu­ryp, bala da súıedi. Iá, bul qaterli dert qazirgi kezde bizdiń elimizdi ǵana emes, damyǵan el­derdi de alańdatyp otyr. Onyń basty sebepteri áıelderdiń jıi túsik jasatýy, ishimdik ishýi, temeki tartýy, sosyn, árıne, ekologııa. Áıel adamdy Alla taǵala ómirge urpaq ákelip, bala emizý úshin jaratty. Sondyqtan, sol faktorǵa qarsy shyǵýǵa bolmaıdy. Áıel denesindegi atalmysh organ óz fýnksııasyn durys atqar­masa da dertke shaldyǵady. Sondaı-aq, bul aýrý analardyń sábıdi uzaq ýaqyt emizbeýi, dú­nıege sábı ákelýdi shekteýi, áıel­der aǵzasyndaǵy gormondardyń ózgerýinen de paıda bolýy yqtı­mal. Onyń ústine jaraqat alý, ıaǵnı emizip júrgende omyraýyna salqyn tıgizip alý, sonyń qaby­nýy saldarynan mastıtke ushy­raýynyń da kesiri bar. Qazirgi zamanda mastopatııa da kóbeıgen. Bul emshek beziniń aýrýy jáne aǵzada gormondardyń ózgerýinen paıda bolady. Onyń ústine soń­ǵy kezderi qyzdarymyz mansap qýyp, «jaǵdaıymdy jasap alyp turmys quram» degen oıdyń je­tegimen júrip qalady. Kesh tur­mys qurady. Ol durys emes. Sút bezi qaterli isik aýrýlaryna ushyraýdyń bul birden-bir sebebi.

Endi sút bezi qaterli isigi aýrýlarynyń aldyn alý týraly aıtar bolsam, 40 jastan asqan kez kelgen áıel jylyna bir ret mammografııadan ótip, mammolog dárigerge kórinýi kerek. Jáne árbir áıel kúnde aınanyń aldynda qolymen keýdesin sıpalaı oty­ryp, omyraýynda qandaı da bir ózgerister bar-joǵyn ba­qylaýy qajet. Eger sút bezderin saýsaqtyń ushymen sıpalaǵanda, qandaı da bir ózgeristerdi baı­qasa, qatty túıinshek sezilse nemese sút bezderiniń ushy ishine kirińkirep tursa, úrpiden suıyq bólinse, mindetti túrde dárigerge kórinýi tıis. «Saqtansań – saq­taı­myn» demekshi, asqynyp ketse, sońy qaıǵyly jaǵdaıǵa uryn­dyrady. Sondyqtan, árkim óz densaýlyǵyna muqııat kóńil ból­geni jón.

– Shynargúl Jaqsy­baıqy­zy, atalmysh dertke elimizdiń qaı óńiriniń qyz-kelinshekteri jıi shaldyǵady?

– Bul dertpen, ásirese, Semeı, О́skemen, Pavlodar oblysta­ry­nyń áıelderi kóp aýyrady. Onyń sebebi Semeı polıgonynyń ja­qyn ornalasqandyǵynan bolar dep oılaımyn.

– Siz suhbatymyzdyń barysynda 40-tan asqan áıelderdiń barlyǵy jylyna bir ret omyraýyn mammografııaǵa túsirýi kerek­tigin eskertip kettińiz. Alaıda, bul dert jastary 40-tan tómen qyz-kelinshekterde de kóp kez­de­sedi. Buǵan ne deısiz?

– Ras, ókinishke qaraı, bul dertpen jasóspirim qyzdar da aýy­­ratyn boldy. Jýyrda ǵana on segiz jastaǵy qyz balaǵa ota jasadyq. Ota sátti ótti. Árıne, biz oǵan omyraýdy saqtap qalý tásilin qoldandyq. Osyǵan qarap, sút bezi qaterli isigi jasaryp ketti deýge ábden bolady. Onyń sebebi qazirgi kezde jeıtin ta­ǵamdarda jatsa kerek. Genetı­ka­lyq modıfıkasııalanǵan taǵam­dar­dyń ómirge kelýi qaterli dert­tiń órshýine sebepker bolýda. My­saly, damyǵan elder qata­ryn­daǵy Amerıka Qurama Shtat­taryn alaıyq, onda áıelderdiń 91 paıyzy osy dertpen aýyrady. Bul degenimiz júz adamnyń 91-i aýyrady degen sóz. Genetıkalyq taǵamdardyń otany sanalatyn AQSh elderiniń sıqy, mine, osyndaı. Osyǵan qarap-aq, genetı­ka­lyq modıfıkasııalanǵan taǵam­nyń adam ómirine ákeler qaýpiniń qanshalyqty «zor» ekenine kóz júgirte berińiz. Odan keıingi orynda abaısyzda jaraqat alý tur.

– Dertke shaldyqqan áıel­derdiń bir omyraýyn ota jasap alyp tastaýlary tájirıbede bar. Bul kóp jaǵdaıda áıel­derdiń júı­ke­sine keri áser etetini sózsiz. Elimizge omyraý­dyń ornyn toltyratyn jańa­lyq jetti me?

– Kúni búginge deıin aýrýdyń emi dertke shaldyqqan sút bezin ota jasaý arqyly tutas alyp tastaý edi. Sheteldiń dá­ri­ger ǵa­lym­dary aýrýlar arasynda ǵy­lymı dárigerlik zertteýler júr­­gizgende, bir emshegin alyp tas­taǵan áıelder men isiktiń lımfa túıinderin ǵana alǵan áıel­derdiń ómir súrý uzaqtyǵy bir­deı bol­ǵan. Sodan sút bezin tutastaı alyp tastamaı, saqtap qalý kerek degen uıǵarymǵa keldi. Al sút bezin saqtap qalý múmkin bolmaı, tutastaı alyp tastaǵan jaǵdaıda qazirgi ǵylym men medısınanyń kómegimen omyraýǵa ımplantant qoıylady. Jasy 30-35 jastaǵy kelinshek­terge bir sút bezin alyp tastaý, árıne, psıhologııalyq soq­qy eke­ni aıtpasa da túsinikti. Son­dyqtan bıyldan bastap ota jasamas buryn, ony saqtap qa­lýdyń jolyn qarastyramyz. Aýrý asqynyp ketip, sút beziniń bireýin alyp tastaýǵa týra kelgen jaǵdaıda, ekinshiniń ornyn toltyrý múmkindigi iske asyrylýda. Aqtaýdan, elimizdiń ózge de óńir­lerinen kelgenderge osyndaı ota jasadyq. Nátıjesi oı­daǵydaı. Mysaly, arqa terisi­nen teri alyp, ony ımplantant ishine salyp, jamap ekinshi omyraýynan aınymaıtyn omyraý jasaımyz. Tek bir ǵana aıyrma­shylyǵy – onyń ushy bolmaıdy. Implantant adamnyń etine sáı­kes­ten­dirilip jasalǵan­dyqtan, eshqan­daı allergııa bermeıdi. Sondyq­tan, bizdiń mindetimiz – qara­paıym jurtshylyqqa on­kolog-dárigerlerdiń osyndaı ota jasaý­ǵa qol jetkizgendigin jetkizý.

– Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń siz basqaratyn sút bezderi isigi bóliminde dál qazir qansha adam em alyp jatyr?

– Qazaq onkologııa jáne radıo­­logııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty Qazaqstandaǵy bas ınstıtýt sanalatyndyqtan, bizge elimizdiń túkpir-túkpirinen janyna daýa izdegen jandar keledi. Olarǵa dáriger-hırýrgterimiz Berik Qaı­qullaev, Elmıra Jandosova, Serik Muhambetovpen qatar, aǵa medbıke Aınur Áripova, medbıkeler Anar Tólepbergenova, Gúlmıra Syzdyqova árqashan qoldarynan kelgen kómekterin aıamaıdy. Jalpy, ınstıtýtta 500-den astam naýqas em alýda. Al bizdiń sút bezderi qaterli isigi bóliminde 15-20-daı adam derti­niń satysyna baılanysty em qabyldaýda. Ishterinde ota ja­salǵandary da bar. Jaǵdaılary jaman emes. Olarmen jıi sóı­lesip, hal-jaǵdaılaryn únemi baqylap turamyz.

– Búgingi tańda medısına da­myp, ota jasaý tásili de óz­gerip, tehnologııa da jetilip ja­tyr. Endi ota jasaýdyń sony jetistigi jaıynda aıt­sańyz.

– Durys aıtasyz. Biz ómir súrip jatqan qoǵamda kúnine qanshama ózgerister oryn alyp jatady. Sonyń ishinde medısına salasynda da sońǵy kezde ota jasaýdyń jańa tásilderi engi­zildi. Sonyń dáleli – Amerıkadan kelgen «seno sonix» apparaty. Onymen sút bezderi isigine ota jasaýda eshqandaı apparat teń­dese almaıdy desem, qateles­peı­min. Bul syrqat denesindegi isikti ıneniń ushymen eshqandaı qan shyǵarmaı, soryp alady. Qazir atalmysh qural bizdiń ınstıtýtta synaqtan ótip jatyr. Bálkim, aldaǵy ýaqytta Den­saý­lyq saq­taý mınıstrligi osyndaı apparat alýǵa qarajat bólip jatsa, onda búkil Qazaqstan boıynsha elimiz aýrýhanalary sony ap­paratqa qol jetkizip qalar. Dál qazirge deıin bes naýqasqa ota jasadyq. Bári de oıdaǵydaı ótti. Ásirese, jas qyz-kelinshekter úshin appa­rattyń paıdasy erekshe. Sebebi, denede eshqandaı tyr­tyq, opera­sııanyń orny qal­maı­dy. Tek ıneniń kirgen ushy núkte sııaqty turady. Sózim jalań bolmas úshin mysal kel­tire keteıin. Jo­ǵa­ryda aıtyp ót­kenimdeı, ja­qyn­da on segiz jas­taǵy qyzǵa ota jasadyq. Keý­desindegi isik kólemi alty santımetrdeı eken. Ota qyryq mınýttaı ýaqytqa sozyldy. Eger isik kólemi kishi bolsa, onda ota bar-joǵy 10-15 mınýtqa ǵana sozylady. «Sút bezi qaterli isiginiń keýdeme shyqqa­nyna biraz ýaqyt bolypty. Naq­ty qaı ýaqyt ekenin bilmeımin. Men osyǵan deıin arnaıy tek­seristen ótkenim joq. Mamandar sút beziniń qa­terli isigi aýrýy jas tal­ǵa­maıtynyn jáne derttiń aldyn alý úshin dá­rigerge jıi qaralyp turýdy eskertedi. Eger dertti der kezinde anyqtaǵanda, búgingideı halge ushyramas edim», – deıdi Atyraýdan kelgen Anar atty kelinshek.

Qaterli isikke shaldyqqan­dar­dyń taǵy biri – Saıra da aýrýy asqynǵan kezde dárigerge júgi­nipti. Ol turmys jaǵdaıynyń tómendiginen der kezinde emdelýge múmkindigi bolmaǵanyn aıtyp:  «Sút bezi qaterli isiginiń paıda bolǵanyna 1 aı bolǵan kezde dárigerge keldim. Mammolog-mamandar tekserip, men­degi derttiń óte qaterli eken­digin anyqtap, dereý ota jasamasa, basqa aǵzalarǵa ótip ketedi» dedi. Ota sátti aıaqtaldy.

Almaty qalasynyń turǵyny 59 jastaǵy Saqypjamal:  «Keý­demdegi isikti osydan eki-úsh jyldaı buryn baıqaǵanmyn. Janyma batyp aýyrmaǵan soń, óz betimshe ártúrli em-dom jasap júre berdim. Sonyń kesi­ri­nen omyraýymda allergııa paıda boldy. Ol azdaı sút beziniń ushynan suıyq zat bólindi. Dá­rigerge bardym. Maǵan kóp kút­tirmeı ota jasaý kerektigin aıtty. Kelistim. Qazir jaǵdaıym jaman emes. Áıelderge aıtarym, sút beziniń qaterli isigine shaldyqpas úshin aı saıyn mam­molog-mamandarǵa tekserilip oty­rýy qajet ekendigi. Eger qandaı da bir ózgerister baıqap, seziktense, dereý dári­gerge jú­gingen durys», – deıdi.

– Áńgimeńizge rahmet. Eńbe­gi­ńizge tabys tileımiz.

Áńgimelesken Aıgúl SEIILOVA,

«Egemen Qazaqstan».