Oblys ákiminiń orynbasary Marat Júndibaev, ár ulys ókilderi sóz sóıledi. Jınalǵan jurt konsert aldynda foıege qoıylǵan kórmeni tamashalady. Ol negizinen qazaq dalasyna saıası qýǵyn-súrgin jáne soǵys jyldary jer aýdarylǵan ulttar ókilderiniń tutynǵan zattary jáne Qostanaı óńirin jaılaǵan ózge de ulystardyń ulttyq buıymdarynan turatyn edi. Kórmeni qyzyqtaǵan jurttyń nazary nemis dıasporasynan jınalǵan buıymdar arasyndaǵy aq shytqa qazaq jáne nemis tilderinde qyzyl jippen kestelengen «Sálemetsiz be?» degen sózge aýǵandaı, ony qyzyqtaýshylar kóp boldy. Osyny baıqaǵan «Vozrojdenıe» nemis etno-mádenı qoǵamdyq birlestigi janyndaǵy «Mýzeı, mádenıet jáne turmys» jobasynyń jetekshisi Vıacheslav Avdeev osy aq mataǵa kestelengen «Sálemetsiz be?» sóziniń tarıhyn aıtyp berdi.
«Bul «Vozrojdenıe» mýzeıiniń eń qymbat jádigerleriniń biri. Muny Berte Sıtner degen ájemiz óz qolymen tapsyrǵan edi. Ol kisi muny toǵyz jasynda kestelegen eken. Tarıhyn aıtaıyn. 1942 jyly qańtar aıynda Ozernaıa stansasyna Povoljeden jer aýdarylǵan nemister tıelgen eshelon kelip toqtaıdy. Ol onshaqty vagon eken. Sonyń ishinde 8 jasar Berte Sıtner degen qyz bala da bolady. Vagonnyń ishi azynaǵan sýyq, Saratovtan 1941 jyly qazan aıynda shyqqan poıyzda durys azyq-túlik te bolmaıdy. Jolaı ashtyqtan, sýyqtan kóp adamdar óledi. Berteniń anasy da jolda qaıtys bolady. Eshelon Ozernaıaǵa kelip toqtaǵanda, onyń anasynyń máıiti qardyń ústinde jatty. Qostanaıdyń aýdandarynan tapsyrmamen kelgen adamdar at arbaǵa nemis otbasylaryn otyrǵyzyp áketip jatady. Sol jerde, ata-anasy joq jetim qyz temir jol vokzalynda bir ózi qalyp qoıady. 8 jasar qyz ash, tońǵan úrpıip otyrady. Kesh túsip bara jatady. Bir ýaqytta janyna erli-zaıypty keledi de, til bilmeýine qaraǵanda eshelonnan túskenin sezip, ózderimen birge alyp ketedi. Berte Álııa men Qanattyń qolynda ósedi, boı jetip, el qataryna qosylady. Álııany «mama», Qanatty «papa» dep ósedi. Álııa anasy Bertege keste tigýdi úıretedi. Ol bir japyraq aq mata berip, (ol kezde aq bátestiń ózi tabyla bermeıdi ǵoı) «osyǵan óziń keste tige ǵoı» deıdi. 1943 jyly toǵyz jasar qyzdyń bul alǵash ıne-jip ustap, keste tigýi eken. Berte «Sálemetsiz be?» sózin qazaq jáne nemis tilderinde kesteleıdi. Qazaq otbasynan jıi estıtin sózi bolsa kerek. «Sálem – sózdiń atasy» deıtin qazaq emes pe, osy sóz kishkentaı qyzdyń júregine de jyly tıse kerek» dep qaıyrdy áńgimesin Vıacheslav Avdeev.
О́kinishke qaraı, Berte ájeı qazir ómirde joq, osydan úsh jyl buryn Germanııada balalarynyń qolynda dúnıe salypty. Qazaq tilinde múdirmeı, taza sóılepti, nemis tilin de umytpaǵan. Al orys tiliniń maqamyn da keltire almaı, qate sóılep ketipti.
«Ájeıdiń balalary 90-shy jyldary-aq Germanııaǵa ketti. Bizdegi ekonomıkalyq daǵdarys kóshi-qońdy údetip jiberdi ǵoı, kóptegen ulttar ókilderi tarıhı otanyn izdedi. Al Berte balalaryna ergen joq, ol kezde joldasy bar edi, ekeýi barmaı qaldy. 2005 jyly joldasy qaıtys bolǵan soń, jalǵyz qalǵan ózi amalsyzdan Germanııaǵa balalaryna ketken edi. Keterde men ol kisiden búkil tarıhyn beıne taspaǵa jazyp alyp qaldym. Qazaq halqyn aınalyp otyrar edi. «Nemisterdiń óletini Qazaqstanǵa jetkenshe poıyzdyń ishinde óldi, tiri qalǵany qazaq halqynyń arqasynda, solardyń keń peıilimen adam bolyp, ileske ilinip ketti» dep otyratyn» deıdi Vıacheslav.
Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen belgilengen Alǵys aıtý kúni Berte Sıtner ájeıdiń qolynyń taby qalǵan eski aq shúberektegi onyń kirshiksiz sábı júreginen shyqqan «Sálemetsiz be?» sózi aınalaǵa jylý, shapaq shashyp turǵandaı boldy. Shymyrlaǵan júrekter bul sózdi Alǵys dep qabyldap jatqandaı.
Názıra Járimbet,
«Egemen Qazaqstan»
Qostanaı
