Eýropa jurty eleńdep tur

Senbi, 10 qarasha 2012 7:05

Afına kósheleri urys alańdaryna uqsap barady

Grekııanyń parlamenti burna­ǵy kúni aqyry úkimet usynǵan qatań únemdeý sharalary jáne qury­lymdyq reformalar jasaý týraly zańdy qabyldaýǵa máj­búr boldy. Parlament úıinde daýys berý júrip jatqan kezde kó­shede sońǵy kezderi bolmaǵan mólsherde sherýler bolyp ótti. Afına kó­shelerine bir mezgilde 100 myńǵa jýyq adam shyǵyp ketti.

Senbi, 10 qarasha 2012 7:05

Afına kósheleri urys alańdaryna uqsap barady

Grekııanyń parlamenti burna­ǵy kúni aqyry úkimet usynǵan qatań únemdeý sharalary jáne qury­lymdyq reformalar jasaý týraly zańdy qabyldaýǵa máj­búr boldy. Parlament úıinde daýys berý júrip jatqan kezde kó­shede sońǵy kezderi bolmaǵan mólsherde sherýler bolyp ótti. Afına kó­shelerine bir mezgilde 100 myńǵa jýyq adam shyǵyp ketti.

Al parlamenttegi daýys berý qyzý pikirtalastan soń oryn al­ǵanyna qaramastan, onda el bas­shylarynyń dittegeni oryndaldy. Naqtyraq aıtqanda, qujatty shekti 151-diń ornyna 153 depýtat qoldady. Taǵy 128 depýtat oǵan qarsy ún qatty. Bulardan bólek 18 halyq qalaýlysy qalys qalsa, 1 parlamentshi tipti daýys berýge de qatysqan joq. Aınalyp kelgende, osy ara salmaq istiń bolatyn jaǵyna qaraı aýyp sala berdi.

Endi bul zań nendeı másele­lerdi qamtıdy, soǵan keleıik. Onda salyqtar mólsherin arttyrýdy, zeınetkerlikke shyǵýdy 67 jasqa kóterýdi, sondaı-aq zeınet­aqy, áleýmettik tólemder, ju­mys­tan shyǵyp qalǵandar men jumysshy­lardy jaldaýǵa tóle­netin aqylar kólemderin taǵy da qysqartýdy kózdeıtin edi. Mu­nyń arǵy jaǵyn­da úkimet kóp­tegen jumys oryndaryn qysqar­tý jáne eń tómengi kúnkóris deń­geıin 20 paıyzǵa de­ıin tómendetý týraly jarlyq shy­ǵaryp qoıǵan. Zań jobasy alǵash ret talqyǵa túskende jaǵdaı qazirgiden ana­ǵur­lym qıyn boldy. Jasyratyny joq, sol kezde qu­jattyń basym daýyspen qoldaý tabatynyna kóp adam sene qoıǵan joq. Sol talas-tartystyń sońynda oppo­zısııalyq partııalardyń depýtattary májilis zalyn tastap ketken. Osydan soń sheshim qabyl­daýǵa kvorým jetpeıtin bolǵan­dyqtan, otyrysty toqtatýǵa týra kelgen. Endi, mine, sonyń bári artta qaldy, úkimettiń degeni júzege asty. Jalǵyz úkimet qana emes, eldegi erteńin oılaıtyn kemel oıly kez kelgen azamattyń qalaýyna turatyn sheshim qabyl­dandy.

Rasynda bul zań grek jurty úshin ne beredi? Eń aldymen qa­byldanǵan zań jobasy ellınder urpaǵynyń budan ári de qaıyr­shylyqqa dýshar bolmaýyn qam­tamasyz etetin kómek transhyna tıesili 31,5 mlrd. eýro mólshe­rindegi qarjy alynýyna jol ashady. Osyndaı mańyzdy qadam­nyń jasalǵanyn pash etetin bul shara sodan soń úkimettiń Eýro­odaq, Eýropa ortalyq banki jáne Halyq­aralyq valıýta qory tarapynan jalpy somasy 130 mlrd. eýro bolatyn ekinshi paketti kre­dıttik qoldaýǵa qol jetki­zýine múmkindik beredi. Bul qarjylar óz kezeginde eldi bankrotqa ushyraýdan saqtap qalady. Premer-mınıstr Antonıs Samaras atap ótkendeı, bulaı bolmaǵan jaǵdaıda Grekııa tolyq eko­nomı­kalyq jáne áleýmettik quldy­raýǵa urynar edi.

Osy kúnderde eldiń 2013 jyl­ǵa arnalǵan bıýdjeti de be­kitildi. Endi qarasha aıynda halyqaralyq transhtyń qarjysy kele bastaıdy. Bul aqshalar bi­rinshi kezekte bankterdi qaıta kapıtaldandyrýǵa jáne memleket qaryzdaryn óteýge jum­sa­lady. Degenmen, qabyldan­ǵan zań men bekitilgen bıýdjet par­la­menttiń ishi úshin de, onyń syrty úshin de ońaılyqpen kele salǵan joq. Ishtegi aıqas aqy­rynda beıbit jolmen bitip, ońy­nan sheshilgenimen, syrttaǵy shaı­qastyń dúmpýi birazǵa deıin basylmaı jatty. О́tken aıdyń ortasynan beri qaraı áredik boı kó­terip júrgen jurt aptanyń seısenbisinen bastap kóshe boıyn qurǵatpaýǵa aınaldy. Basynda 50 myńnan 80 myńǵa deıingi adam shoǵyryn dańǵyldar men alańdar boılata dúrkirete ótkizgen sherý­lerdiń sońy sońǵy sátte 100 myńǵa jetip jyǵyldy. Osy kún­deri Afına kósheleri naǵyz urys dalalaryna uqsap ketti. Bulaı bolatyny, qoldaryna transparanttar alyp, narazylyq aksııalaryn ótkizýge kirisken top kóp uzamaı ózderine qadaǵalap qarap júrgen polısııa qyzmetkerlerine tap berip turdy. Julqynyp turǵan jastar aldymen tártip saqshy­laryna qaraı tas atsa, sońynan tutanǵysh suıyq quıyl­ǵan ydystardy laqtyra bastady. Osynyń áserinen sońǵy kúnderi Afınanyń 45 úıi otqa orandy. Al polıseıler jaǵynan 120 adam jaraqat aldy. Tártip saq­shylary qutyry­nyp alǵan topty qýý úshin kózden jas aǵyzatyn gazdy birneshe ret qoldandy. Aqyrǵy kúni olar tipti birinshi ret sý shashatyn máshı­neniń qýa­tyna júginýge májbúr boldy.

Biz osymen Grekııadaǵy búlin­shilik aıaqtalady dep aıta alamyz ba? Buǵan ázirge naqty jaýap berý qıyn. Degenmen, onyń bir­tindep basylýyna alǵysharttar jasalyp qoıyldy. Tek alda qa­tary kó­beı­geli turǵan jumys­syzdyq dúmpýdi qaıta órshitip jibermese!

Ispanııadaǵy ahýal eldi bólinýge

bastaıtyn sııaqty

Pıreneı túbegindegi eldiń ókimeti «daǵdarysty» bıýdjetke qyrkúıek aıynda-aq kelisim berip qoıdy. Premer-mınıstr Soraııa Saens de Santamarııanyń aıtýynsha, bul «daǵdarysty bıýdjet eldi daǵdarystan alyp shy­ǵýǵa kómek­tesýi tıis». Osyǵan bir­den bas urǵan Ispanııa úkimeti ekonomı­kanyń barynsha qatqyl sharalaryn, sondaı-aq eldi eko­nomıkalyq daǵdarystan alyp shyǵýǵa kó­mektesetin birqatar reformalar paketin qarastyrǵan 2013 jylǵa arnalǵan bıýdjetti usynyp úl­gerdi.

Bul bıýdjettiń jobasy eko­nomıkalyq quldyraý men jumys­syzdyqtyń ósý jaǵdaıynda shy­ǵyndardy aıtarlyqtaı qysqar­týǵa baǵyt ustaıdy. Osymen bir­ge ókimet salyqty kóterýden góri bıýdjettik shyǵyndardy azaıtýǵa kóbirek kóńil bólýge nıettenip otyr. Atap aıtqanda, úkimet zeı­netaqyǵa, stýdenttik stıpendııa men paıyzdyq mólsherlerdi joıý­ǵa ketetin shyǵyndardy ulǵaı­týdy jón sanaıdy. Osyǵan oraı Bı-bı-sı agenttiginiń sholýshysy Gevın Hıýıtt: «Ispanııa ókimeti zeınet­aqyny kóteredi, biraq bul úshin rezerv qorynyń qaltasyn qaǵýǵa týra keledi» degendi jetkizdi.

Soǵan qaramastan, eldegi eko­no­mıkalyq ahýal aýyr kúıinshe qalyp tur. Ortalyq banktiń qa­zirgi málimetteri óndiris ónim­diliginiń tómendeýiniń qalqasyn­da resessııanyń tereńdep bara jat­qanyn kórsetip otyr. Elde bir­qatar ýaqyttardan beri tolas tappaǵan jappaı qarsylyq ak­sııa­lary júrip jatyr. Osy jaǵ­daı­larǵa jan-jaqty qaraı kelgen sarapshylardyń basym bóligi búginde Ispanııa úkimeti aldaǵy ýaqyttarda óziniń Eýroodaqtaǵy áriptesterinen qalaıda qarjylaı kómek suraýǵa májbúr bolady dep esepteıdi.

Jańa bıýdjettiń negizgi tar­maq­tary áleýmettik qajettilik­ter shyǵyndaryna qatysty ja­sal­ǵan. Úkimettiń sheshimi boıynsha endi mınıstrlikterdiń shy­ǵyndary 12 paıyzǵa qysqarady. Al zeınet­aqynyń kóbeıýi áleý­mettik qam­tamasyz etýdiń rezerv­tik qory esebinen júrgiziledi. Bul 3 mlrd. eýro shamasyndaǵy qarjyny kerek etedi. Biraq, mine, úshinshi jyldyń tabany taıyp barady, bıýdjettik sektordaǵy qyzmet­kerlerdiń aılyq jalaqy­lary bir tıynǵa da kóterilgen emes. Budan basqa, úkimet utysy búginde 2 myń eýrodan asatyn lotereıa úshin 20 paıyzdyq salyq engizý men avtomobılderdi qaıta jaratýdyń jańa baǵdarlamasyn jasaýdy mejelep otyr.

Aqyr sońynda úkimet taıaý aralyqta ekonomıkaǵa reforma jasaýǵa járdem beredi degen nıetpen 43 jańa zań qabyldaýǵa bekem bel baılady. Qatań ekonomı­kalyq sharalar men jańa ereje­lerdiń oryndalýyn baqylaý táýelsiz qarjy organyna tapsyrylady. Mundaı qurylym qurý jónindegi uıǵarymdy da úkimet óziniń qyr­kúıektiń sońyndaǵy otyrysynda qabyldady. Bul qa­byl­danǵan sharalar 2013 jylǵy bıýdjettiń tapshylyǵyn 0,77 pa­ıyzǵa tó­mendetip, tabysty rettep otyrýdy 0,56 paıyzǵa jaq­sartady dep kútilýde. Úkimet sondaı-aq salyq­tyq tólemder kólemi bul jyly joǵary bolady, 2012 jyly bul kórsetkish taǵy 3 paıyzǵa artady degen senimde. Alaıda, birqatar sarapshylar qazir oryn alǵan ekonomıkalyq problemalardy es­kere otyryp, bıýdjetti budan ári qysqartýdyń óte kúrdeli mindet bolatynyn aıtyp otyr. «Ispanııa úkimeti zeınetaqyny kótermekshi, biraq bul úshin oǵan rezerv qorynyń qaltasyn qaǵýǵa týra keledi. Al bul jaǵdaı ıspan azamattaryn qatty alańdatady», degen joldardy túsiripti osyǵan oraı joǵarydaǵy Gevın Hıýıtt óziniń mıkroblogyna.

Al Ispanııa banki aı saıynǵy baıandamasynda «Úshinshi toqsan­nyń málimetteri óndiristiń qul­dyrap kele jatqanyna kýá bolady, – dep atap ótedi. – Qarjy sfe­rasyndaǵy ahýal óte shıele­nisken kúıinde qalyp tur». О́tken aptada óziniń aýqymy jaǵynan eldegi ekinshi bolyp tabylatyn BBVA banki bank sektoryna qol­daý kór­setý úshin taǵy 60 mlrd. eýro, nemese 78 mlrd. dollar kerek ekenin eseptep shyǵarypty. Qazirge deıin bankterge járdem­desý úshin 20 mlrd. eýro berilip te qoıyldy. Biraq munyń ózi, joǵarydaǵy málimetten baıqal­ǵan­daı, barlyq qıyndyqtyń úsh­ten birin ǵana eńserýge múmkindik jasaǵan. О́t­ken aptanyń beı­senbisinde Madrıd bırjasynda 0,15 paıyzdyq quldyraý oryn aldy. Bul, árıne, sodan bir kún burynǵy kórsetkish – 4 paıyzdyq mólsherden álde­qaıda jaqsy. Degenmen, Ispanııa­nyń 10 jyldyq egemen qary­zynyń paıyzdyq stavkasy qa­zirdiń ózinde 6 paıyzdan asyp ketip otyr. 2011 jyl­dyń sońynda ekonomıkasynyń kólemi jaǵynan Eýroodaqtaǵy tórtinshi bolyp sanalǵan bul el sońǵy eki jylda eki resessııany bastan keship úlgerdi.

Oryn alyp jatqan osy jaǵ­daıdyń bári eldiń tutastyǵyna da qaýip tóndirip jatqan sııaqty. Negizgi ulty kastıl tilinde sóı­leıtin ıspandar bolyp keletin bul elde olardan basqa katalon, bask jáne galıs dep atalatyn násilderdiń turatyny da belgili. Sońǵy ýaqyttary Ispanııanyń shyǵys-soltústik bóliginde oqshaý provınsııa bolyp ornalasqan Katalonııa eldiń quramynan shy­ǵyp, táýelsiz memleket bolý ıdeıa­syn jıi kóterip júr. Jalpy, Ispanııadan – Katalonııanyń, Bel­gııadan – Flandrııanyń, al Ulybrıtanııa Birikken Korol­diginen Shotlan­dııanyń bólinip shyǵatyny aıdan anyq bolyp bara jatqanǵa uqsaıdy.

Qarashanyń 7-si kúni Katalonııa úkimetiniń basshysy Artýr Mas Brıýsselde Eýropa odaǵy­nyń májilisinde sóz sóılep, on­daǵy jurtty óz respýblıka­sy­nyń táýelsizdik alý josparymen tanystyrdy. Ol sonymen birge, munda kúlli Odaq federaldyq quryly­mynyń jańa modelin de usyndy. «Másele Eýropa qura­myn­da qa­lyp­tasyp qalǵan Katalonııa se­kildi elderge Eýroodaq­tyń qalaı qaraıtynynda, – dedi ol óziniń sózinde. – Bizdiń provınsııa tur­ǵyndary eýropalyq azamattardyń barlyq quqyqta­ryna ıe, endi tek olar ózderiniń saıası mártebelerin ǵana ózgert­kisi keledi». Artýr Mas sonymen birge 25 qarashaǵa saılaý belgi­leı alatynyn da málimdedi. Bul Madrıdtiń Katalonııa táýel­sizdi­gin qoldaǵandar sherýine baılanysty Barselonamen aradaǵy qarjylyq qarym-qatynasty qaı­ta qaraýdan bas tartýy saldarynan ótpekshi. Endi Ispanııa konstıtýsııasynda tyıym salynǵa­ny­na qaramastan, sol kúni provınsııada Katalonııanyń bólinip shyǵýy týrasynda referendým ótpekshi. «Eger biz ıspan zańdary sheń­berinde jasaı almasaq, muny katalon zańdaryna súıene otyryp jasaıtyn bolamyz, – dedi ol. – Biz mundaı konsýltasııa úshin aıryq­sha zań shyǵaryp alamyz».

Provınsııa úkimeti basshysy­nyń pikirinshe, Katalonııa Eýro­odaqqa kirýdiń barlyq saıası talaptaryna jaýap bere alady. Ol Ispanııaǵa qaraǵanda, Odaq bıýd­jetine qarjyny da alǵannan góri kóbirek túsiredi. Buǵan Eýroko­mıssııanyń ókili Katalonııa Ispanııadan bólinip shyqqan jaǵ­daıda Odaqqa kirýge tilek bil­dirgen­derdiń sońǵy qataryna baryp turyp, kezekke jazyla alatynyn aıtyp, jaýap berdi.

Portýgalııa jurty da salyq kólemin ósirýge qarsy

Qazan aıynyń sońynda Portýgalııa parlamenti óziniń qazirgi zamanǵy tarıhyndaǵy eń joǵary mólsherdegi salyq tólemderin qa­byldaý jónindegi sheshimge daýys berdi. Bul jergilikti turǵyn­dardyń ashý-yzasyn birden tý­ǵyz­dy. Elde buǵan deıin bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń jala­qy­lary bir ret qysqartylǵan edi. Úkimet sodan soń memlekettik sektordaǵy merekeler men roj­destvolyq meıramdarda beriletin syılyqtardy shekteýge tyrysyp baqty. Mine, osylardyń bárine na­razylyq bil­dirgen jurt aqyr so­ńynda kóshe­lerge shyǵyp ketti. Osy kúnge deıin Lıssabonda mun­daı sherýlerge qatysqan ha­lyqtyń sany mıllıon­ǵa jýyq­tady.

Osyǵan qaramastan, úkimet áli qatań ekonomıkalyq únem­deý­diń kómegimen bıýdjet tapshy­lyǵyn qysqartýǵa úmitti bolyp otyr. Osy talap tolyq oryndal­ǵan jaǵdaıda Lıssabon Eýropa­lyq odaq pen Halyqaralyq valıýta qorynan 78 mlrd. eýro mól­she­rinde kómek alatyn bolady. Osy kredıtter úkimettiń sońǵy kúnderi talapty barynsha muqııat oryn­daýǵa umtylýyn kúsheıtti. Son­dyq­tan Portýgalııa úkimeti qazan aıynyń ortasynda-aq 2013 jylǵy bıýdjettiń jobasyn jarııalap jiberdi. Osy sátte qarjy mınıs­tri Vıtor Gaspar tabys saly­ǵynyń ortasha ósimi 2013 jyly 13,2 paıyzǵa artqaly tur­ǵanyn málimdedi. «Bizde basqadaı manevr jasaýǵa eshbir múmkindik joq», dep ashyǵyn aıtty ol. Rasynda da bul el qazir sonaý 1970 jyldardan bergi eń qıyn resessııany bastan keship otyr eken. Eldegi jumyssyzdyq deńge­ıi 15 paıyzǵa jetti. Al kelesi jyly bul shek 16 paıyzdan asyp túsedi dep kútilip otyr. Kapıtal­dyń ósýine baılanysty salynatyn salyq 25-ten 28 paıyzǵa deıin artady. Qyrkúıek aıynda úkimet áleýmettik qamta­masyz etý qory jarnasyn 11-den 18 paıyzǵa deıin kóterý máselesin alǵa shyǵaryp edi, oǵan elde jappaı qarsylyq týyp ketkesin, qoıa qoıdy.

Áıtkenmen, ashynǵan halyq kóterilmeı tura almady. Qarasha aıy bastalysymen Lıssabonnyń kósheleri túrli transparanttar ustaǵan jurtqa tolyp ketti. Bir qyzyǵy, bul narazy topqa kóshe­degi tártiptiń saqtalýyna jaýap beretin polıseılerdiń ózi qosy­lyp ketti. Olardyń ózi eki myńǵa jýyq adamnyń qarasyn kóbeıtti. Tártip saqshylary munda ózderi­niń salyq tólemderiniń artyp ketkenine qarsy ekendikterin bil­dirdi. Dúısenbi kúni taǵy eki myń adam parlament úıi aldyna jınaldy. Olar úkimettiń jedel otstavkaǵa ketýin talap etti. Sol narazylyq kezinde kópshilik: «Bir­tutas halyqty jeńe almaı­syń­dar» dep aıǵaılady.

Osy aralyqta qarjy mınıs­tri eger bıýdjet jobasy qa­byldana qalsa, munyń ózi Por­týgalııaǵa 2013 jyly bıýdjet tapshylyǵyn 4,5 paıyzǵa deıin qysqartýǵa múm­kindik beretinin aıtyp, jurt­ty tynyshtandyrýǵa áreket jasady. Alaıda, buǵan jurt onshalyqty bas ıe qoı­ma­ǵan sııaqty. Qazir kásiptik odaq­tar qarashanyń 14-i kúni elde jap­paı ereýil oryn alatynyn jarııalap úlgerdi.

Jalpy, Eýropada tereńge tamyr baılaǵan daǵdarystyń dúr­megine túsip, bıýdjet tapshyly­ǵyn bastan keship otyrǵan el­derdiń sany bulardan áldeqaıda kóp. Sarapshylar bul qatardan sondaı-aq Italııa, Fransııa, Irlandııa se­kildi elderdi de kórýde. Bir sózben qaıyrǵanda, qazirgi tańda búkil Eýropanyń jurty er­teńine elige qarap, eleńdep otyr.

Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».