Dúbirge toly dúnıe

Juma, 20 qańtar 2012 6:50

Halyq qoldasa, álsiz de myqtyny jeńedi

Salystyrmaly túrde tynyshtaý sanalatyn Rýmy­nııa­da da sońǵy kezde bılikke qarsy áreketter jıilep ket­ti. Osy aptanyń alǵashqy kúni ol sherýge shyqqandardyń quqyq qorǵaý qyzmetkerlerimen qaqtyǵysyna aparyp soq­tyrdy. Qaqtyǵystan japa shekkender barshylyq.

Juma, 20 qańtar 2012 6:50

Halyq qoldasa, álsiz de myqtyny jeńedi

Salystyrmaly túrde tynyshtaý sanalatyn Rýmy­nııa­da da sońǵy kezde bılikke qarsy áreketter jıilep ket­ti. Osy aptanyń alǵashqy kúni ol sherýge shyqqandardyń quqyq qorǵaý qyzmetkerlerimen qaqtyǵysyna aparyp soq­tyrdy. Qaqtyǵystan japa shekkender barshylyq.

El astanasy Bý­ha­restiń Ýnıversıtet alańyna jınal­ǵan myńǵa tarta manıfestant el pre­zı­­denti Traıan Be­ses­­­ký­diń qyzme­ti­nen ke­tý­in talap etti. Po­lısııa olardy qorshap al­yp, aıt­qan­daryna kónbegen soń, eki júz­­deı adamdy ustaýǵa máj­búr boldy. Qaqtyǵysta alpystaı adam jaralanyp, emdeý oryndaryna jónel­tilgen. Obaly ne kerek, el úkimeti jedel otyrys ót­kizip, sherýge shyq­qandardy máse­leni ke­li­simmen sheshýge shaqyr­ǵan. She­­shim­di áre­ketke bekingen sherý­shi­ler raıynan qaıtpaı, qu­qyq qor­ǵaý adamdaryna tas laq­tyr­ǵan, janǵysh zattar qoldanǵan.
Bul qarsylyq áreketteri ót­ken aptada bastalypty. Onyń sebebi, sebep degennen góri syltaý degen durys bolar, eldiń den­saýlyq saq­taý mınıstriniń orynbasary, ulty palestınalyq Raed Arafattyń jumystan ketýi eken. Ol úkimettiń densaýlyq saqtaý salasyna jum­sa­latyn qarjyny azaıtýyna qarsy­lyq retinde ju­mysynan ketýge sheshim qabyl­dap­ty. Onyń atyna el prezıdenti Traıan Beseský bir­neshe ret syn da aıtsa kerek. Son­daı-aq el basshysy densaýlyq saq­taý júıesin ishinara jekeshelen­dirmek oıyn da bildirgen. Árıne, bul halyqqa qolaısyz. Buǵan medısına qyz­met­kerleri de qarsy. Son­dyqtan olar da óziniń qarsylyq oıyn ashyq bildirip júrgen Arafatty qoldaǵan.
Árıne, elde úlken laýazymdy tulǵa, nemese oppozısııanyń be­del­di qaıratkeri qarsylyq bil­di­rip jatsa, prezıdent onymen sanasýy múmkin. Al mınıstr de emes, ekinshi qatardaǵy sheneý­nik­tiń syn-eskertpelerine onsha mán de bermegen bolar, oǵan halyq tarapynan osynshalyq qoldaý kór­setiledi dep oıla­ma­ǵan da bolar. Qar­jy tap­shylyǵy qyspaqqa alǵanda, bul elde de bıýd­jet­ti qys­­­­­qartý ke­ńi­nen júr­­gizilip jatyr.
Kapıtalıstik dú­­­­­­nıedegi damyǵan el­­­­­­­­derdiń ózi qar­jy­lyq defısıtke ushy­­­­rap otyr­ǵanda, buryn sosıalıstik júıede bolyp, Eýroodaqqa keıinirek kir­gen Rý­mynııanyń qarjydan qına­lýyn zań­dydaı sanaısyń. Onyń ústine bul el Eýroodaqtaǵy eń kedeı el­­derdiń sanatynda. Sodan da Ha­lyq­aralyq valıýta qory oǵan aı­tarlyqtaı kólemdi nesıe berdi jáne barlyq nárseni únemdeýdi talap etti. Ony qup alyp, úkimet memlekettik sektordaǵy jalaqy­ny 25 paıyzǵa, al zeınetaqyny 15 paıyzǵa qysqartty. Júzdegen myń adam jumystan bosatyldy.
Joǵaryda jurttyń Raed Ara­fatqa ara túsýi narazylyqtyń se­bebi emes, syltaýy deýimiz de osynaý áleýmettik máselede jatyr. Halyq narazylyǵynyń shyn sebe­bi sol áleýmettik jaǵdaıy­nyń tó­mendeýinde. Muny kásip­odaq uı­ym­dary «áleýmettik genosıd» dep atady. Osyndaıda óz elimizdegi jaǵdaı da oıǵa oralady. Basqalar zeınetaqyny qys­qar­typ jatsa, bizdiń elimizde onyń jańa jyldan bastap 9 paı­yzǵa óskeni de biraz jaıdy ańǵart­sa kerek.
Qarsylyqqa shyqqan halyq qa­zir mınıstrdiń orynbasaryn qyz­­metine qoıýdy emes, memleket bas­shysynyń qyzmetinen ke­týin talap etip otyr. Sol ha­lyq­tyń qaha­ry­nan seskengen Traıan Beseský den­saýlyq saqtaý júıe­sin re­forma­laý­dy toqtatqanyn habar­la­ǵa­ny­nan-aq onyń jeńi­li­sin ań­ǵar­ǵan­daı­syń. Biraq onyń bul moıyndaýy tym kesh edi. Ha­lyq endi odan tym kóp nárseni talap etedi.

BILIKTIŃ IESI JOQ JERDE – ALASAPYRAN

Mysyrda áli de tynyshtyq joq. Onyń basty sebebi bıliktiń zańdy ıesi bolmaýynda. Byltyr halyq eldi otyz jyl bılegen Hosnı Múbárakty taǵynan taıdyrǵan soń bılik ýaqytsha áskerılerdiń qolyna kóshken edi. Biraq olar ony jóndi paıdalana almaı otyr.
Kóterilgen ha­lyq burynǵy bı­lik­ti qu­latqan soń mun­daı tosyn jaıdy kút­­­pegen qaýym abdyrap qalǵan. Bu­­ryn saıası kúres­tiń bel ortasynda júr­gen partııalar da revo­lıý­sııanyń jeńisin paıdalana almady. Sonda bereketsiz qaqtyǵysqa toqtaý qoıý maqsatynda áske­rı­ler bılikti óz qoldaryna alǵan edi.
Kóp elde solaı da bolyp jatady. Beı-bereket áreketter toq­tap, saıası kúshter esin jıǵan soń, ádet­te áskerıler olarǵa bı­lik tizginin qaıta ustatady. Mun­da da solaı bolar degen úmit bolǵan. Úmit aqtalmady. Áskerı­ler saıası kúsh­terdiń basyn bi­riktire almady, al ózderi qatań tártip sharalaryna kóshti. Buǵan kelispegen, kúni keshe Múbárakty taqtan túsirgen halyq qaıta alań­ǵa shyǵyp, endi sol áske­rı­lerdiń ózderine qarsy tas laq­tyrdy.
Áskerıler tańdaǵan úkimet jıi aýysyp jatty. Eldiń par­lamenti men prezıdentin saılaý tym uzaqqa sozylyp ketti. Osydan eki aı buryn bastalǵan parlament saılaýy qańtardyń ortasyna deıin sozylyp, sonyń ózinde onyń qory­tyndysyn shyǵara almaı álek. Al prezıdent saılaýy jazda ótedi.
Saıası partııalar saılaýdyń al­ǵashqy qorytyndysy belgili bol­ǵan soń-aq bılikti bólisýge kiristi. Kútkendegideı, ıslamıs­tik partııalar jeńiske jetti. Onyń ózinde talaı jyldan beri bılikke oppozısııa bolyp kelgen «Musylman baýyrlar» uıymy eldiń barlyq aý­ma­ǵynda saılaýshylardan qoldaý kór­di. Sóıtip, bul uıymnyń saıası partııasy retinde qalyptasqan «Azattyq jáne ádildik» partııasy kóp daýys alyp, birden parlament spıkerine óz adamyn usyný quqyna ıe boldy. Jáne olar muny uzaqqa sozbaı, par­tııanyń bas hatshysy Saad ál-Kata­tnıdi spıker etip saılap ta aldy.
Bulaı etýdiń bir sebebi, «Azat­tyq jáne ádil­dik» partııasynan basqa ıs­lam­dyq baǵyt­ta­ǵy «Ál-Nur» jáne «Ja­ńa Vafd» partııalary birigip, aı­­qyn kóp­shilik daý­ys­qa ıe bol­ǵan. Spı­­kerdiń orynbasarlyǵyna da osy partııalardyń ókilderi saılandy. Endi alda turǵan birinshi mindet – eldiń jańa konstıtýsııasyn ázir­leý. Parlament­tiń al­ǵash­­qy sessııasy 100 adamnan komıssııa quryp, oǵan jaqyn ýa­qytta eldiń ata zańyn jazyp shyǵýdy tapsyrdy.
Endigi úlken másele – prezıdent saılaýy. Bul ózi Múbárak qulatylǵan soń-aq sóz bolǵan. Oǵan úmitkerler de atoılap shyq­qan. Arab memleketteri lıgasy­nyń bas hatshysy Ámir Musa qyzmetin de tastap, sol naýqanǵa aralasty. MAGATE-niń burynǵy bas dırektory, Nobel syıly­ǵynyń laýreaty Mohammed ál-Baradeı de ún qos­ty. Saılaý birden ótpeı, áske­rıler ony bir jylǵa shegergen soń, bul naýqan birshama báseńsip qal­dy. Qazir basty úmitker kim ekenin aıtý da qıyn.
Osyndaı jaǵdaıda ál-Bara­deı­diń kúresten bas tartatyny jó­nindegi málimdemesi jurt nazaryn aýdardy. Ol áskerılerdiń bıliktegi josyqsyzdyǵyn synap, «demo­kra­tııalyq jaǵdaıda ótpe­se, prezıdent saılaýyna qat­y­sýǵa meniń arym barmaıdy» dedi.
Osylaısha, kezinde álemdik órke­nıettiń bir ortalyǵy bolǵan Mysyr jerinde berekesizdik or­yn alyp otyr. Onyń qashanǵa deı­­in sozylary belgisiz. Biraz jurt barsha bılik ıesin tapqanǵa deıin deıdi. Oǵan da áli biraz bar.
Mamadııar JAQYP.