Atlantıkalyq keńes: Qazaqstan táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan konferensııa

Beısenbi, 2 aqpan 2012 8:17

Elimizdiń Syrtqy ister mı­nıstri Erjan Qazy­ha­nov­tyń AQSh-qa resmı sapary bary­syn­da shtab-páteri Vashıngtonda oryn tepken At­lan­tıkalyq keńes «Qazaq­stan Táýel­siz­di­gi­niń 20 jyl­dy­ǵy jáne qazaq-ame­rıkan dıplomatııalyq qaty­nas­ta­ry­na – 20 jyl» atty konferensııa ótkizdi.
Aldymen Atlantıkalyq ke­ńes­tiń ózi jaıynda biraz aq­pa­rat usynǵan jón bolar. 1961 jyly NATO-ny qoldaıtyn AQSh-taǵy barlyq azamattyq kúshterdiń yn­ty­maǵyn arttyrýǵa arnalyp qu­ryl­ǵan bul uıymnyń negizgi maq­sa­tynyń biri – AQSh pen Eýro­odaq arasyndaǵy jáne NATO ishin­degi ózara qarym-qa­ty­nas­tar­dy bekemdeý.

Beısenbi, 2 aqpan 2012 8:17

Elimizdiń Syrtqy ister mı­nıstri Erjan Qazy­ha­nov­tyń AQSh-qa resmı sapary bary­syn­da shtab-páteri Vashıngtonda oryn tepken At­lan­tıkalyq keńes «Qazaq­stan Táýel­siz­di­gi­niń 20 jyl­dy­ǵy jáne qazaq-ame­rıkan dıplomatııalyq qaty­nas­ta­ry­na – 20 jyl» atty konferensııa ótkizdi.
Aldymen Atlantıkalyq ke­ńes­tiń ózi jaıynda biraz aq­pa­rat usynǵan jón bolar. 1961 jyly NATO-ny qoldaıtyn AQSh-taǵy barlyq azamattyq kúshterdiń yn­ty­maǵyn arttyrýǵa arnalyp qu­ryl­ǵan bul uıymnyń negizgi maq­sa­tynyń biri – AQSh pen Eýro­odaq arasyndaǵy jáne NATO ishin­degi ózara qarym-qa­ty­nas­tar­dy bekemdeý. Sondyqtan da uıymnyń negizgi demeýshisi NATO, oǵan qosa, qaıyrym­dy­lyq qor­lary men amerıkalyq fede­ral­dyq qurylymdar, onyń ishinde, árıne, Ortalyq barlaý bas­qar­masy jáne qorǵanys pen ener­getıka mınıstrlikteri bolsa, Qurama Shtat­tardyń iri korpora­sııa­lary da bul isten shet qalmaǵan.

Osyndaı áleýetti qurylym­nyń qazirgi tóraǵasy Chak Heı­gldiń kandıdatýrasynyń bılik basyna Barak Obama kelgen tus­ta vıse-prezıdenttikke laıyq­ty­lar­dyń qatarynda atalǵany málim. Al uıymnyń prezıdenti jáne bas atqarýshy dırektory – Frederık Kemp esimdi saıasatker. Uıymnyń qurylǵan kezdegi jylnamasyna kóz jibersek, onda AQSh-tyń bir kezderdegi Memlekettik hat­shy­la­ry Krıstıan Herter, Dın Acheson sekildi esimderdi kezdestiresiz. So­nymen qatar, onyń basshy­la­ry­nyń qatarynda amerıkalyq belgili áskerı generaldar men myqty ǵalymdardyń esimderin jolyq­tyrý qalypty jaǵdaı. Máselen, E. Gýdpeıster, B.Skoýkroft, Dj. Seınıýs, 2009 jyly Obamanyń qaýipsizdik jó­nin­degi keńesshisi qyzmetin at­qar­ǵan Dj. Djons syndy tanymal adamdar uıymy­nyń bedeli ar­týy­na úles qosqan. Al uıym­nyń qazirgi músheleriniń qata­ryn­da BUU elshisi S. Raıs, Aq úıdiń Aýǵanstan men Pák­stan­da­ǵy burynǵy arnaıy ókili R.Holbrýk, Memdepartamenttiń Saıası josparlaý departamenti­niń dırektory M. Sloter bar.
Keńes sońǵy jyldar ishinde eldegi saıasılanǵan eń bir jetekshi uıym sanalyp, ol óz jumy­syn­da ǵylym, aǵartý jáne lob­bı­lyq qyzmetterdi atqaryp keledi.  Uıym Atlantıkalyq odaqtyń negiz­gi problemalaryn anyqtap, onyń jo­lyndaǵy kedergilerdi joıý, trans­atlan­tı­ka­lyq ekono­mı­kalyq qaty­nas­tar­dy jáne Or­talyq jáne Shy­ǵys Eýropa el­derimen ın­te­gra­sııa­lanýdaǵy pro­b­­­lema­lar­­­dy zert­teýmen shuǵyl­da­nýda. Munymen qosa, uıym AQSh-tyń Reseı, Qytaı, Japonııa, Koreıa, Taıvan sekildi eldermen kon­sensýsqa kelýin, Azııadaǵy kún sanap ósip jatqan energııa tutyný, qorsha­ǵan ortany qorǵaý, Balqan túbegi men Iraktaǵy jáne Taıaý Shyǵystaǵy kıkiljińdi retteý sııaqty tolyp jat­qan máse­lelerdi zerdelep, úzbeı zertteýmen keledi. Já­ne atlantıkalyq osyndaı keńes­­ter erik­ti túrde NATO-ǵa múshe elderdiń bar­lyǵynda qurylyp, olar assosıa­sııa­ǵa birigipti.
Konferensııada sóılegen E.Qa­zy­hanov 1991 jyldyń 16 jeltoq­sa­nyn­da táýelsizdikke qol jetkende Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń eldiń turaqty damýyna áser etetin saıası jáne ekono­mı­kalyq reformalarǵa negizdelgen álemdik ıntegrasııaǵa umtylǵan memleket qurý jolynda ulttyń aldyna qoıǵan mindetiniń tabysty oryndalǵanyn aıta kelip, Qazaq eliniń aımaqtyq qaýipsizdik jáne ekonomıkalyq máseleler bo­ıynsha TMD, EýrAzEQ, ShYU sekildi óńir­lik uıymdardaǵy ju­my­syna da toqtalyp ótti.
Munan soń Aýǵanstandaǵy jaǵ­­daı­dy turaqtandyrýdyń ma­ńy­zyna mán bergen E.Qazyhanov aýǵan jas­taryna bilim berý maq­satynda Qazaq­stan Úkimetiniń 50 mln. dollar ból­ge­nin jáne osy elge otyn men astyq túrinde gýma­nı­tarlyq kómek kórse­tilgenin al­ǵa tartty. Mınıstr bizdiń eldiń BSU-ǵa mú­shelikke ótý jolyn­daǵy jumystar­dy jalǵastyra bere­tinin aıtyp, osy maqsatqa qoldaý kórsetip otyrǵan AQSh qadamyn Qazaqstan­nyń joǵary baǵalaıty­nyn jetkiz­di. Memleketimizdiń beıbit­súıgish syrtqy saıasa­­ty­­­nyń arqa­synda esh­bir elmen dúrdarazdyǵy joq ekenin atap kórsetti.
Atlantıkalyq Keńes ótkizgen kon­ferensııa basynan aıaǵyna deıin aǵylshyn tilinde júrgen­­dikten, biz­diń elshilik kómekke ber­gen aýdarmashy arqyly sarapshylarmen tildes­kendi jón sana­dyq. Atlantıkalyq keńestiń dırektory B.Ýılson: «Biz­diń uıym úshin Qazaqstan táýelsiz­diginiń 20 jyldyǵyna jáne amerı­kan-qazaq dıplomatııalyq qatynasta­rynyń 20 jyldyǵyna baılanysty osyndaı konferensııa ótkizý úlken qýanysh. Ortalyq Azııa aımaǵy bizdiń memleketimiz úshin de, At­lan­­­tıkalyq keńes úshin de mańyz­dy. Sondyqtan da Qazaqstannyń qol jetkizgen jetistikterin bilý­diń de máni joǵary. Bizdiń oıymyzsha, alda­ǵy onjyldyqta bul aımaqtyń mańy­zy burynǵydan da óse túspek. 2010 jyly Atlantı­kalyq keńes Orta­lyq Azııa aımaǵyn zertteıtin úlken jobany qolǵa alǵan bolatyn. Sonyń nátı­­jesinde biz kóptegen esepter daıyndap, kezdesýler ótkizdik. Al 2011 jyly bizdiń uıym Qazaqstan lıderlerimen, onyń ishinde ekonomıka salasyndaǵy beldi mamandarmen áldeneshe ret kezdesti. Onyń sońy Qazaq­stan Ekonomıka mı­­nıs­­triniń Ystam­bulda ótken At­lantıkalyq keńestiń ekonomı­ka­­lyq is-sharasyna qatysýy­na ulas­­­­qanyn aıta ketý abzal. Jalpy al­­ǵanda, Qazaqstan tek óz aımaǵynda ǵana emes, álemde de aıtarlyqtaı róli bar oıynshy. Onyń mysaly retinde Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa jáne IYU-ǵa tór­aǵa bolýyn aıtý­ǵa bolady», dedi.
Dj.Hopkıns ýnıversıtetiniń Or­ta­lyq Azııa jáne Kavkaz ınstı­­tý­­tynyń dırektory R.Starr: «Men siz­der­di aldymen 20 jylǵy táýel­siz­dikte baǵyndyrǵan bıik­­­te­­­ri­­­ńiz­ben quttyqtaǵym keledi. Meniń oıymsha, saıasat týraly úz­­­besten aıta berýge bolady, biraq ta bir nárse saıasattan da, ekonomıkadan da joǵary turýy tıis. Ol – bilim berý. Qazaqstannyń osy saladaǵy ju­mys­taryna kóńilim tolatynyn aıtyp, Astanadaǵy «Nazarbaev ýnı­versıtetiniń» damýyna úlken qy­zy­ǵýshylyqpen qa­­­rap otyr­ǵa­nymdy nazarlary­ńyzǵa sala kete­ıin. Biraq, meniń kózqarasymsha, bilim berýdiń bul satysymen qatar, orta bilimge, mektepterge de zer salǵan jón. Qazaqstannyń mektep­ti támam­da­ǵan jastarynyń zamanaýı ınnova­sııaǵa, tehnıkaǵa degen ázirlikteri joǵarylaýy tıis. Alaıda, bilim salasynda qazirdiń ózinde biraz jetis­tikke jetken sizder úshin ony oryndaý óte qıynǵa soq­pas. Al shyn mánin­degi bilimdi adamdar qatary kóbeımeıinshe, el­degi aza­­mattyq qoǵam­dy, demo­kra­tııalyq uıymdar­dy kózge elestetý múmkin emes. Men Ortalyq Azııa men Qa­­zaqstannyń VIII-XII ǵasyr­lar ara­syn­daǵy tarıhyn zertte­dim. Jý­yr­­da kitabym da jaryq kóredi. Qazaq dalasynan myqty ǵalymdar shyqqan. О́zgesin aıtpa­ǵanda, ál-Farabıdyń ózi nege tu­rady. Qazir ıntegrasııa týrasynda jıi aıtylady. Men óz basym ınte­gra­sııanyń tym qatty tereńde­ýinen boı tartamyn. Árıne, aımaq­taǵy elderdiń bir-birimen aralasýy zańdy, ol qajet, biraq óz bolmysy saqtalǵan táýelsiz elderdiń teń dárejedegi qa­rym-qatynasy bolýy tıis dep esep­teımin», dep óz oı-paıymyn jaıyp saldy.
R.Starr sondaı-aq ózi tarıhshy bolǵandyqtan, bir kezderi Orta­lyq Azııanyń álemniń ortalyǵy bolǵa­nyn biletinin aıtty. Baı qalalary­men, saýda-sattyqtyń da­­­mýymen, ǵylymnyń órkende­ýi­men onyń aldyna eshkim túse almaıtyn. Sizderdiń tarıhı jadta­­­ry­­­ńyzda qalǵan álem­men ekonomı­kalyq baılanystar bolýy tıis. Otyrar teńgeleri Skandınavııa túbegi men Azııanyń ońtústik-shy­­­ǵysynan tabyldy. Mine, sondyq­tan da sizderden Uly Jibek jolyn qalaı qaıtadan ashýǵa bolady degen oı shyqpaýy tıis. Bul – halyq­aralyq saýda arqyly búkil aımaq­ty damy­týdyń qaınar kózi. Siz­der­de álemdik saýdaǵa aralasatyndaı ǵajaıyp múm­kindik jatyr. Batys pen Shyǵys­ty, Ońtústik pen Soltústikti baılanystyratyn keremet oryndaryńyz bar. Degenmen, osy jańa Jibek jolyn jań­ǵyrtýda sizder bir nárseni esten shyǵarmasańyzdar eken. Ol saýdany úılestiretin ortalyqtar, taýarlardy saqtandyrý júıesi qaıda bolýy tıis degen másele. Basqa da qajettilikterdi, qonaqúıler se­kil­di ınfraqurylymdar salýdy kim júze­ge asyrady? Sondyqtan jol qalpyna qashan keledi, tas joldar men shoıyn joldar qashan salynady dep kútip otyrsańyz­dar, sizder úshin olardy bireýler salyp, paıda tabýy múmkin. Ondaıdan eýropalyqtar da, ózgeler de úles alyp qalýǵa tyrysatyny anyq, dedi R.Starr ári qaraı.
Amerıkalyq ǵalym aıtsa aıt­qan­daı, árbir azamat, meıli úlken, meıli shaǵyn bolsyn, jeke shańy­raq, el bolsyn tarıhı jadyn jań­ǵyrta otyryp, onyń jarqyn bet­te­rin jalǵas­tyrýǵa umtylyp, al ashysy bolsa odan sabaq alyp otyrýy tıis ekeni kúmánsiz.
Alda Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri E.Qazy­hanovtyń AQSh Memlekettik de­partamentiniń basshysy H.Klıntonmen kezdesýi josparlanǵan.
Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan» – Vashıngtonnan.