Dúbirge toly dúnıe

Juma, 24 aqpan 2012 8:09

Eki ottyń ortasynda qalǵan sırııa

Sırııadaǵy jaǵdaı kún sanap ýshyǵyp bara jatyr. Bylaı jalǵasa berýi de múmkin emesteı. Munyń aıaǵy úlken qaqtyǵysqa tirelip, el halqy úshin aýyr zardaby bar oqıǵaǵa ulasýy yqtımal. Sodan da álem jurtshylyǵy bul elge jiti nazar aýdaryp otyr.

Juma, 24 aqpan 2012 8:09

Eki ottyń ortasynda qalǵan sırııa

Sırııadaǵy jaǵdaı kún sanap ýshyǵyp bara jatyr. Bylaı jalǵasa berýi de múmkin emesteı. Munyń aıaǵy úlken qaqtyǵysqa tirelip, el halqy úshin aýyr zardaby bar oqıǵaǵa ulasýy yqtımal. Sodan da álem jurtshylyǵy bul elge jiti nazar aýdaryp otyr.

Bılik pen op­­­pozısııa ara­syn­daǵy qaqty­ǵys osydan bir jyl buryn, Arab dú­nıe­sin­degi revo­lıý­­sııa­lyq ór­leý­­­ge oraı bas­­tal­­ǵan. Biraz elde basshylar qar­­­­sylastardyń tegeý­rindi qımy­lyna tótep bere almady: bireý­leri elden bas saý­ǵalap qashyp ketti, bireýler taqtan qulap, sot úkimin kútip jatsa, bireýleri óz halqymen soǵysyp qurban boldy. Al Sırııanyń prezıdenti Bashar Asad áli bılik basynda. Qarsy­lyqqa shyqqandardy kúsh­­­­­pen basyp keledi. О́z hal­qynyń qy­rylǵanyna qaraıtyn túri joq. Alty myńdaı adam qaza taýypty. Bashar Asad bılik jaǵynan da qurbandyq az emestigin aıtýǵa qumar – eki myńnan as­tam áskerıler men polısııa qurban bolǵan.

Mundaı qurbandyqqa jol bermeýge bolatyn ba edi? Al­ǵash­qy sátte-aq halyqtyń talabyn tyńdap, onyń rettilerin qabyl alǵanda, til tabysýǵa da bolar edi. Keıinirek ol talap­tardyń keıbirin oryndady da: eldegi otyz jyldan asa ýaqyt qalyptasqan tótenshe jaǵdaıdy joıdy, úkimetti de almastyrdy. Biraq munyń bári kesh edi. Endi prezıdenttiń mundaı májbúr­likke barǵanyn sezingen, birsha­ma qurbandyqqa ushyra­ǵan op­po­­zısııanyń talaby da kúsheıdi.

Sırııa – álemdegi eń mılı­tar­lan­ǵan memlekettiń biri. О́zi shamalas elderge qa­raǵanda, tu­raq­ty áskeri birne­she ese kóp. Oǵan qosa re­zerv­­tegi áskeri já­ne bar. Elde qatań tártip qa­lyp­­tasqan. Biraq bul oǵan qorǵan bola almady – oppozısııa onyń ketýin talap etip otyr.

Ekinshiden, ol dıplomatııa­lyq saıasatta úl­ken qatelikke jol berdi. Reseı já­ne Qytaı sııaq­ty derjava­lar­dyń qol­daýyna senip qaldy. Obaly ne kerek, bul eki el de ony qoldap-aq baqty. О́zderiniń veto quqyn paıdalanyp, BUU Qaýipsizdik Keńesinde Sırııaǵa qarsy she­shimniń qabyldanýyna jol ber­medi. Biraq Sırııany aıyp­taǵan, Bashar Asadty bı­likten ketýge shaqyrǵan sheshim BUU Bas Assambleıasynda qa­byl­danyp, atal­ǵan eki derja­vanyń qoldaýy bul elge eshnár­se bergen joq. Sonymen qatar, Sırııa buryn Arab memleket­teri lıgasyna kirgen aǵaıyn memle­ket­terinen de aıyrylyp, dıplo­ma­­tııalyq oq­shaýlanýǵa ushyrady.

Arab memleketteri lıgasy­nyń sheshimimen búginderi Týnıs­te «Sırııa dostary» konferensııasy ótip jatyr. Oǵan da Reseı qatyspaıtynyn málimdedi. Sebep – oǵan oppozısııa ókil­deri shaqyrylyp, bılik ókilderi sha­qyrylmaǵan kórinedi. Shaqy­ryl­ǵanda da Bashar Asadtyń barýy ekitalaı edi-aý. Bul jıynǵa qatysatyndardyń eshqaısysy da ony dos sanamaıtyny bel­gili. Olar negizinen Sırııa bıli­gin aıyptap, bul eldegi qantó­gisti toqtatýdy talap etetini anyq.

Sırııaǵa baılanysty qazir Bashar Asadtyń rejimin qol­daýshylar men aıyptaýshylar arasynda kúres júrip jatyr. Eki jaq ta aıanar emes. Tek eki ottyń ortasynda qalǵan halyq­qa qıyn bolyp tur.

Bul soǵysty boldyrtpaı qoımaıtyndaı

Sońǵy kezde aıtyp jatqan áńgimelerdi tyńdasań, Iran men Izraıl arasyndaǵy soǵys bolmaı qoımaıtyndaı kórinedi. Tipti Izraıldiń negizgi jaqtastary oǵan soǵysty bastamaı qoıa tur degenine qaraǵanda, bul ózi sheshilip qoıǵandaı.

Basqa emes, muny Uly­brı­tanııa syrtqy is­­ter mınıstri Ýılıam Heıg pen AQSh-tyń shtabtar bas­tyq­­­tary bi­ri­k­ken komı­tetiniń tóraǵasy, general Martın Dempsı, sondaı-aq AQSh qorǵanys mınıstri Leon Panetta aıtyp otyrsa, qaıtip senbessiń. Olar Izraılge toq­taý aıtqanda, jalpy Iranǵa soqqy berýdiń qajeti joq dep otyrǵan joq, oǵan jan-jaqty daıyndyq jasap baryp kiris­kendi jón sanaıdy.

Biraz jyldan bergi Iran men Izraıl arasyndaǵy qa­rym-qatynas, naqtyraq aıtqan­da, qarama-qaıshylyq barǵan saıyn ýshyǵyp, onyń betalysy qalaı da qarýly qaqtyǵysqa soqtyratynyn ańǵartqandaı. Iran prezıdenti Izraıl mem­leketin kartadan óshirip tastaý qajettigin aıtqannan keıin-aq Izraılde oǵan qarsy naýqan bastaldy.

Bul jerde qyrqysqan eki jaqtyń birin maquldaý qıyn. Iran prezıdentiniń ekstremıs­tik málimdemelerin qoldamaǵan­men, bul eldiń de basqalar sııaqty óz ıadrolyq baǵdarlama­laryn júzege asyrýǵa quqy bar emes pe degen zańdy suraq týady. Sońǵy bolyp ıadrolyq qarýǵa ıe bolǵan Úndistan men Pákstanǵa túrli sanksııalar qol­danylǵan joq qoı. Oǵan Iranǵa qarsylardyń jaýaby daıyn: olar basqa elderge qar­sy kúsh qoldaný nıetterin bildirmeıdi, mı­lı­tarıstik ba­ǵyt ustanbaıdy degendi aıtady. Sondaı-aq álem elderi Halyq­aralyq atom ene­r­gııasy jó­nin­degi agent­tik­pen (MAGATE) baılanysty jumys isteıdi, olar­dyń talaptaryn oryndaıdy. Al Iran olardy óz isine aralastyrmaıdy.

Izraılge Iran­ǵa qarsy soǵysty kidirte tur deıtinder biraz sebepti alǵa tartady. Eń aldymen, eki el arasy ájeptáýir jer, Izraıl ushaqtarynyń Iranǵa jetip, nysandardy bombalap, qaıtyp kelýine maıy jetpeıdi. Ol úshin áýede maı quıyp beretin ushaqtardy qosa ushyrýǵa týra keledi. Al bul ushaqtardyń ózin qorǵaıtyn biraz kúsh kerek. Ondaı kúsh Izraıldiń bir ózinen tabyla bermeıdi. Sondaı-aq Izraıl ushaqtarynyń bombalaýǵa baryp, qaıtqanyna Iran jaǵy jaı qarap otyra bermeıtini jáne bar, bul elde sońǵy kezde zymyrandyq qorǵanys qural­da­ry qatty jetilip otyr. Solardy joıatyn biraz kúsh taǵy kerek. Taǵy bir jaı: Irannyń ıadro­lyq nysandarynyń ózi myqtap qorǵalǵan, bir bomba­laý­dan joıyla salmas.

Eki jaq ta bul soǵysty boldyrtpaı qoımaıtyndaı. Árqaı­sysy ekinshi jaqtyń taıaq jeı­tinin aıtady. Iran ekonomı­kalyq sanksııalardan qoryq­paı­tynyn málimdese, onyń qar­sylastary mundaı jaǵdaıda odan qattyraq sharaǵa baratynyn bildirip otyr. Bireýi she­giner emes. Aýylda «endi bular tóbelespeı qoımaıdy» dep jas­tardy tóbelestiretin shaǵys­­ty­rý­shylar bolýshy edi. Sondaı bir arandatý tabylsa, soǵys burq ete qalǵandaı. Osyndaıda halyqaralyq bas uıym – BUU-nyń bul eregiske belsene aralasýy qajetteı kórinedi.

Mamadııar JAQYP.