Túsinistik tuǵyry

Seısenbi, 28 aqpan 2012 7:25

Jaqynda Astanaǵa QHR-dan bir top delegasııa keldi. Olardyńarasynda QHR Syrtqy ister mınıstrligindegi qyzmetin 1958 jyldanaýdarmashy retinde bastaǵan, 1988-1998 jyldar aralyǵyndaQytaıdyń Bolgarııadaǵy, Rýmynııadaǵy, Moldavııadaǵy jáne Reseıdegielshisi qyzmetterin atqarǵan, al 2008 jyldan bastap QHR Syrtqyister mınıstrligi janyndaǵy Syrtqy saıası-konsýltatıvtikkomıtetiniń múshesi Lı FENLIN, sondaı-aq,

Seısenbi, 28 aqpan 2012 7:25

Jaqynda Astanaǵa QHR-dan bir top delegasııa keldi. Olardyńarasynda QHR Syrtqy ister mınıstrligindegi qyzmetin 1958 jyldanaýdarmashy retinde bastaǵan, 1988-1998 jyldar aralyǵyndaQytaıdyń Bolgarııadaǵy, Rýmynııadaǵy, Moldavııadaǵy jáne Reseıdegielshisi qyzmetterin atqarǵan, al 2008 jyldan bastap QHR Syrtqyister mınıstrligi janyndaǵy Syrtqy saıası-konsýltatıvtikkomıtetiniń múshesi Lı FENLIN, sondaı-aq, QHR-dyń Germanııadaǵyburynǵy elshisi, búginde Syrtqy saıası-konsýltatıvtik komıtetinińmúshesi Lý SIýTIаN jáne Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyna qarastyEkonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń dırektory Chjan IýIIаN bar.Bizge sheteldik qonaqtarmen áńgimelesýdiń sáti túsken edi.

TILShI: Qazaqstanǵa hosh keldińizder! Eń aldymen, elimizge kelgensapar­lary­ńyzdyń maqsatymen bólisseńizder.

Lı FENLIN: Biz resmı delegasııa ókilderi emespiz. Biz Qytaıdyń Syrtqy is­ter mınıstrligine qarasty Syrtqy saıası-kon­­sýl­tatıvtik komıtetiniń múshelerimiz. Qazaq­stan elordasy – Astanaǵa osy eldiń ǵalymdary men joǵary laýazymdy azamattarymen kez­desip, búginde qalyptasyp otyr­­ǵan halyq­aralyq jaǵdaılar jáne eki­jaqty baılanystar jóninde oı-pikir almasý úshin keldik.

TILShI: Qazaqstan men QHR ejelden kórshiles jatqan elder. Tıisinshe qos memleket arasyndaǵy dostyq baılanystar jáne yntymaqtastyq qarym-qaty­nas­tar­dyń tamyry da tereńde jatqany sózsiz. Eki eldi jaqyndatatyn tarıhı tamyr­lastyq jóninde áńgime órbit­se­ńizder…

Lı FENLIN: Bıylǵy jyl – qos memleket úshin de aıtarlyqtaı jyl. Aıtar­lyqtaı bolatyn sebebi, Qazaqstan men QHR arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystar­dyń ornaǵanyna 20 jyl toldy. Al negizi­nen alǵanda, bizdiń elderimiz san ǵasy­r­lardan beri ózara turaqty túrde baılanys ornatyp ke­ledi. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaq­stan óziniń Táýelsizdik tizginin qolyna aldy. Soǵan sáıkes, sońǵy 20 jyldan beri bizdiń yntymaqtastyǵymyz táýel­siz memleketter arasyndaǵy baılanys re­tinde turaqty túrde damyp otyr. Árıne, eki el arasyndaǵy dıplo­matııalyq qarym-qaty­nastardyń damýynda belgili bir úderister, ártúrli kezeńder bar. Solardyń ishinde QHR men jas memleket – Qazaqstannyń jańa jaǵdaılarǵa baılanysty qalyptasqan «adap­­tasııalyq úderisin» aıryq­sha atap ótýimiz kerek.

Budan da basqa belgili bir úderister bar. Bul úderisterge baılanysty eki el bir-birin jaqynyraq tanyp, ekijaqty qarym-qaty­nasty bolashaqta qalaı damytýǵa bolatynyn da bile túsedi. Meniń oıymsha, Qazaq­stan men QHR-dyń búgingi yntymaqtas­tyǵyna qos táýelsiz memlekettiń «tolyq qalyptasqan qarym-qatynasy» dep baǵa berýge bolatyn sekildi.

Men Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevtyń el halqyna arnaǵan Joldaýymen tanysyp shyqtym. Bul rette mynaǵan kóz jetkizdim: bizdiń elderdiń aldynda ortaq jáne uqsas maqsattar men mindetter tur eken.

TILShI: Qos memlekettiń saıası árip­testik baılanysyna búgingi ólshem tur­ǵysynan qandaı baǵa berer edińizder?

Lı FENLIN: Qytaı men Qazaqstan­nyń saıası áriptestik baılanysy joǵary deńgeıdegi ózara senim ólshemine saı quryl­ǵan. Bizdiń elderdiń joǵary basshylary arasynda turaqty túrde baılanys ornap, ózara kelissózder júrgizilip keledi. Qos memlekettiń yntymaqtastyǵy belgili bir qalypqa túsýimen, sondaı-aq joǵary dáre­je­ge kóterilgen qarym-qatynas tetiginiń iske qosylýymen erekshelenedi.

TILShI: Taýar aınalymy, saýda-eko­no­mıkalyq saladaǵy baılanystyń bú­gingi damý deńgeıine qandaı baǵa beresiz?

Lı FENLIN: Ekijaqty taýar aılanymyna keler bolsaq, 20 jyl ishindegi saýda jáne taýar aınalymy kóp esege artty. Byltyrǵy jyly bul kórsetkish 30 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Qazaqstan – Qy­taıǵa kórshiles jatqan el. 20 jyldyń ishin­de Qazaqstan barlyq aspektiler boıynsha joǵary jetistikterge qol jetkizdi. Qazaq­stan TMD keńistigi boıynsha ekonomıkasy Reseıden keıingi myqty el retinde óz ornyn aıqyndap úlgerdi. Sol arqyly ol ózin tez damyp kele jatqan el retinde de tanytýda. Al bul óz kezeginde Qazaqstan men Qytaıdyń kóp josparly jáne san túrli saladaǵy jan-jaqty damýy úshin de myqty ekonomıkalyq negiz qalaıdy.

Saýda-ekonomıkalyq baılanystar jó­nin­de aıtatyn bolsam, myna máselelerge aıryqsha toqtalar edim. Qazaqstanda mynandaı pikir-kózqaras keń taraǵan. Onyń ózegi: «Qazaqstan Qytaıdy shıkizatpen qam­tamasyz etip otyr. Osyǵan baılanysty Qazaq­stan Qytaıǵa shıkizat tasymaldaıtyn elge, ıaǵnı «shıkizat shylaýyna» (syrevoı prıdatok) aınalǵan» degenge saıady. Osy oraıda, mynadaı suraq týyndaıdy: ıaǵnı, «shıkizat shylaýy» degenniń ózi neni bil­diredi? Bul uǵym kolonıaldyq, ıaǵnı otarlyq dáýirde paıda bolǵan edi. Al qazir­gi tańda biz múldem basqa dáýirde, ıaǵnı ekonomıkalyq jahandaný dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Jahandaný dáýiri jaǵda­ıynda ıntegrasııa­nyń san túrli úderisteri paıda bolady. Al ıntegrasııa úderisteri degenimiz ne? Bul ár túrli elder ózderiniń jeke qyzyǵýshy­lyqtary men múddelerine sáıkes, erikti túrde túrli ınstıtýttar men mehanızmderdi júzege asyrady degendi bildiredi. Onyń negizgi mazmuny mynada: artyqshylyqtardy ózara tolyqtyrý jáne baıytý. Bir elde birden barlyǵy bolýy, barlyǵyna birdeı ıelik etý múmkin emes. Ár eldiń óz artyq­shylyǵy men kemshiligi bolady. Al ıntegrasııa aıasynda túrli elder ózinde joqty ózgenikimen tolyqtyryp jatady, ıaǵnı ózara yqpaldastyq áreketterge barady.

Álemniń kóptegen ederiniń ekonomıka­lyq damý úderisterine sáıkes, shıkizat – ol baı­lyq bolyp sanalady. Negizinen alǵanda, dú­nıe júzinde shıkizattyq resýrs­tarǵa baı bir­neshe ǵana el bar. Máselen, Kanada jáne Avstralııa. Bul elderdiń shıki­zattyq resýrs­tarynyń eksporty olar­dyń jalpy ekspor­tynyń basym bóligin quraıdy. Alaıda, olar eshqashan da ózderin belgili bireýlerdiń «shı­ki­zat shylaýy» dep sanamaǵan.

Qazaqstan ekonomıkasynyń sońǵy jyl­dardaǵy damýy myna bir shyndyqty nyq­taı túsedi: Qazaqstan óziniń shıkizattyq artyq­shy­lyǵy men múmkindigin ınnova­sııalyq ekonomıkanyń negizin qalaý úshin paıdalanyp otyr. Muny Prezıdent Nazar­baevtyń ózi aıtqan bolatyn. Shıkizattyq resýrs­tardyń eksporty Qazaqstan ekonomı­ka­synyń damýy úshin myqty materıaldyq negizge aınalǵan. Sizder az ǵana merzim ishinde múldem jańa qala, jańa Astanany saldyńyzdar. Al bul jobany júzege asyrý myqty ekonomıkalyq kúsh-qýatsyz, myqty ekonomıkalyq negizsiz múmkin bolmas edi. Sondyqtan, Qazaqstan, qazaq jurty ózinde bar baı shıkizat resýrstarymen maqtanýy qajet dep oılaımyn.

TILShI: Qytaı men Qazaqstannyń gýma­nıtarlyq saladaǵy baılanystarynyń damý barysy qandaı deńgeıde? Qazaq tarıhyna qatysty qujattardyń basym bóligi Qytaıda saqtalǵany belgili. Buǵan Qytaı muraǵa­ty­nan Qazaq eliniń memlekettik tarıhy úshin aıryq­sha mańyzdy kóptegen qujat pen de­rek­­na­manyń tabylyp, zerttelýi dálel bola alady. Osy jóninde qandaı oı qosar edińizder?

Lı FENLIN: Qos halyq arasyndaǵy tarıhı baılanys myń jyldan astam mer­zimdi artqa tastaıdy. Osyǵan sáıkes, Qytaı­dyń kóptegen ejelgi jazba derekkózderinde qazaq halqynyń damýyna qatysty málimet­ter jazylǵan. Bul baǵytta da bizdiń elde­rimizdiń arasynda jaqsy baılanys ornaǵan. Meniń bilýimshe, Qazaqstan Shyǵystaný ınstıtýty­nyń ǵalymdary Qytaıǵa baryp, bizdegi mura­ǵatpen tanysyp shyqqan. Osy sapardan keıin olar birneshe eńbekti jaryqqa shyǵarǵan. Iаǵnı, Qazaqstan ǵalymdary Qy­taıdyń ejelgi jazba muralarynda qazaq halqynyń tarıhyna qatysty derekterdiń bar ekenine kóz jetkizgen. Bul – qazaq halqy men qazaq ulty­nyń tarıhy jaıly tolyq aqparat alý úshin óte mańyzdy qadam. Sondyqtan, men bul ba­ǵyt­ta qos memleket arasynda jaqsy baılanys ornatylǵan, bolashaqta da bul ynty­maq­tastyq odan ári damı beredi dep oılaımyn.

TILShI: Qazaqstan, Reseı Federasııasy jáne Belarýs memleketteri birigip qurǵan Keden odaǵyna jáne Birtutas ekonomı­ka­lyq keńistikke qatysty ne aıtar edińizder?

Lı FENLIN: Keden odaǵy – óńirlik ıntegrasııa úderisteri pishinderiniń biri dep aıtar edim. Bul oraıda bizdi, ıaǵnı Qytaıdy ne qyzyqtyrady? Qytaı men osy Odaq ara­syndaǵy baılanysty qalaı ornatqan durys? Bul saýaldarǵa jaýap izdeıtin bolsaq, biz ózara saýdany osy «úshtikpen» Búkilálemdik saýda uıymy erejelerine sáıkes damytatyn bolamyz dep oılaımyn. Bul, eń aldymen, kedendik baj salyǵy salasyna qatysty erejelerge qatysty týyndaıtyny belgili. Bizge Qazaqstannyń bıylǵy jyly Búkilálemdik saýda uıymyna múshelikke enetini de belgili.

TILShI: Qazaqstannyń ıadrolyq qaýip­sizdik, jappaı qyryp-joıatyn qarýlarǵa qar­sy kótergen bastamalaryna Qytaı tara­pynyń kózqarasy qandaı?

Lı FENLIN: Men birden aıtaıyn, mundaı bastamalar óte-móte qajet. Bul bas­tamany tek Qytaı ǵana emes, álemniń kóp­tegen elderi qoldap otyr. Sondyqtan, Orta­lyq Azııa óńirinde «ıadrolyq qarýdan azat aımaq» qurý ıdeıasy – álemdegi jalpyǵa ortaq ustanym.

TILShI: Endi Sırııaǵa qatysty birer saýal qoıǵymyz kelip otyr. BUU-nyń Qaýip­sizdik Keńesi Sırııanyń prezıdenti óz taǵy­nan bas tartyp, óziniń bılik tizginin oppo­nent­terine berýine qatysty arnaıy qarar qabyldaǵysy kelgeni, alaıda Reseı men Qytaı bul máselege veto qoıyp, qarardy qabyldatpaı tastaǵany belgili. Qytaıdyń bul ustanymyn qalaı túsindirer edińizder?

Lý SIýTIаN: Iá, Qytaı BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń qararyna veto qoıdy. Ja­qynda QHR BUU-nyń bul qararyna taǵy da qarsy daýys berip, oǵan ekinshi márte veto qoıdy. Eger Qytaı eki márte qarsy daýys beretin bolsa, bul QHR-dyń úlken jaýap­kershilik júgin arqalaǵan el ekendigin aıǵaq­taıdy. Bul óz kezeginde Qytaıdyń syrtqy saıasattaǵy ustanymdaryn da baıqatady. Al bul ustanymdar birinshi kezekte mynaǵan saıady: Qytaıdyń syrtqy saıasaty – óz aldyna derbes jáne táýelsiz saıasat. Biz árdaıym BUU-nyń jarǵysyn qabyldaımyz jáne tıisti qaǵıdattaryn ustanamyz. Onyń ishinde «ózge elderdiń ishki máselelerine aralaspaý kerek» degen ustanymyn basshylyqqa alǵan­dy jón sanaımyz. Biz álemniń kez kelgen eliniń egemendigine qurmetpen qaraýǵa shaqyramyz.

Sırııadaǵy jaǵdaıǵa qatysty aıtar bolsam, biz bul máselege árdaıym obektıvti jáne ádiletti qaǵıdat turǵysynan kelýdi maq­sat tutamyz. Jaqynda Qytaıdyń BUU-daǵy Turaqty ókiliniń orynbasary Qytaı­dyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qararyna nege qarsy daýys bergeni jóninde uzaq túsinikteme berdi. Men óz tarapymnan bul túsiniktemeni bylaısha taldap, qorytyp bere alamyn: biz kez kelgen eldiń rejimin zorlyq jáne artyq kúsh kórsetý, kúshteý sharalary negizinde ózgertýge qarsymyz. Biz kez kelgen memleket halqynyń óz aldyna derbes jasa­ǵan tańdaýynyń qurmettelýin jaqtaı­myz. Basqasha sózben aıtsaq, sol elderdiń jumys istep turǵan rejimderin ózgertý kerek pe jáne ony qalaı ózgertken durys degen saýaldar túıinin sol memleketter halyqtarynyń ózderi derbes túrde jáne óz erkimen sheshý­leri qajet dep sanaımyz. Meniń oıymsha, qazirgi tańda Sırııa úshin, onyń bolashaǵy úshin eń ózekti másele – ol artyq kúsh kórsetý sharalaryn toqtatý, budan keıingi qantógistiń aldyn alý, beıbit turǵyndardyń jaǵdaıyn oılaý úshin ózara kelisimge kelý, tez arada ortaq únqatysý ornatý.

Alaıda, BUU qararyna kóz júgirtkeni­mizde, onda belgili bir talaptar jazylǵanyn baıqadyq. Ol talap oppozısııaǵa emes, tek Sırııanyń bıligine qarsy kúsh kórsetýlerdi toqtatý kerek degen mazmunǵa saıady eken. Sol sebepti de mundaı kúsh kórsetýler áli de jalǵasa beredi dep oılaımyn. Bir aıta keterligi, ádette BUU qararlary qabyldan­bas buryn olar, eń aldymen, demokratııalyq pikirtalastar men keńesterge ózek-negiz bolady. Biraq bul jolǵy qararǵa kelgende keıbir elderdiń osyndaı kúsh kórsetý sharalary­nyń júrýine óz daýystaryn berip, osy usta­nymdaryn alǵa tartqysy kelgenderi baıqal­dy. Árıne, Qytaı tarapy bul máselemen kelise almaıdy, tıisinshe, bul pikirdi de qoldaı almaıdy. О́ziniń sózinde Qytaı tarapynyń ókili Sırııanyń bıligine Sırııa halqynyń únine muqııat qulaq túrýge shaqyr­dy. Biz Sırııa oppozısııasyn ınklıýzıvtik saıası únqatysý ornatýǵa shaqyramyz jáne osyny oppozısııadan talap etemiz. Qytaı úkimeti bul máselege óziniń belsendi kúsh-jigerin jumsap keledi.

Bul rette men eki mysal keltire alamyn. Jaqynda Qytaıdyń Dıplomatııa qoǵamdas­tyǵy Sırııa oppozısııasyn kelissóz júrgizý maqsatynda Qytaıǵa shaqyrdy. Ekinshi bir mysal, qazirgi tańda Qytaıdyń Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Sırııa jerinde júr. Ol bul eldiń barlyq taraptarymen baılanys ornatyp, kelissóz júrgizýde. Osyǵan sáıkes, búginde Qytaı memleketi Sırııadaǵy kúsh kórsetý men qantógisti tez arada toq­tatyp, ýaqyt keshiktirmeı saıası únqatysý ornatý qajet degen qaǵıdatty ustanyp otyr.

Taǵy bir atap óterligi, Qytaı memleketi Sırııadaǵy saıası jaǵdaıdy turaqtandyrý maqsatyndaǵy Arab elderiniń kórsetip otyr­ǵan kúsh-jigerine de qurmetpen qaraıdy. Qytaı tarapy Arab elderi alǵa tartqan arnaıy joba-josparlar aıasynda osy kúrdeli máseleniń túıinin sheshý joldaryna járdem­desýge ázir jáne oǵan múddelilik tanytýda. Jalpy alǵanda, Qytaı qoǵamy Sırııanyń aınalasynda qalyptasqan jaǵdaıǵa aıryq­sha alańdaýshylyq tanytyp otyr.

TILShI: Búginde álemdik-qarjy-ekono­mı­ka­lyq daǵdarysynyń yqtımaldyǵy ja­han­dyq aýqymdaǵy eń bir ózekti má­se­lege aınaldy. Alaıda, bul daǵdarys oryn alǵan jaǵdaıda jahandyq ekonomıkaǵa tereńnen áser etetin, onyń qurylymyn túpkilikti ózgertetin qubylys pa, álde ol tek ýaqytsha qıyndyq pa? Buǵan deıingi ekonomıkalyq daǵdarysty biraz el eń­sere alǵandaı boldy. Al qarjy daǵ­da­rysynyń endigi, ıaǵnı ekinshi tolqyny kelgen jaǵdaıda ol álem elderi ekonomıkasyna qanshalyqty áser etýi múmkin?

Chjan IýIIаN: Men qarjy daǵdary­syna qarsy turý, oǵan tosqaýyl qoıý búginde jahan elderi úshin basty máselege aınaldy degen pikirge qosylamyn. Meniń oıymsha, qazirgi qarjy-ekonomıkalyq daǵ­da­rysty te­reń sebeptermen baılanysty­rýǵa bolady. Olar, eń aldymen, kapıta­lıstik júıe­men jáne búgingi jalpy álem­dik arhıtektýramen ólshenedi. Álemde bu­ryn da daǵdarys bol­ǵan. Bul rette Meksı­kadaǵy, Azııa elderin­degi ekonomıkalyq daǵdarysty mysalǵa keltirýge bolady. Biraq, bul daǵdarystar negizinen qalypta­syp kele jatqan naryǵy bar ekonomıkalarda týyndady. Al búgingi daǵdarystyń sebep-saldary, tereńdigi men aýqymdyly­ǵy ózgeshe. Ol birinshi kezekte álemniń jetekshi ekonomıkalaryna áserin tıgizýde. Olar – AQSh jáne Eýropa.

Keıbir azamattar: «Qazirgi daǵdarys kapıtalızm isten shyqqandyqtan týyndap otyr. Biraq ol, eń aldymen, korporatıvtik deńgeıde baıqalýda. Basqasha aıtsaq, bas­qarýshylyq tetigi durys qurylmaǵan jáne baǵyttalmaǵan» dep esepteıdi. Biraq, Qy­taı ǵalymdarynyń basym kópshiligi búgin­de Batystyń jetekshi ekonomıkalarynda tý­yn­daǵan daǵdarys tek korporatıv­tik deń­geıge ǵana baılanysty emes, ol jalpy kapı­talıstik júıeniń isten shyqqan­dyǵy­men baı­lanysty bolyp otyr degen pikirdi ustanýda. Bizdiń kóz aldymyzdan san túrli qurylymdyq qarama-qaıshylyq­tar men pro­blemalar ótýde. Qurylymdyq sıpatqa ıe mun­daı qarama-qaıshylyqtar, bizdiń oıymyzsha, az ǵana ýaqyttyń ishinde retke kel­meıdi. Olardy retke keltirý úshin bel­gili bir merzim men úderis qajet. Máselen, 5 jyldan 10 jylǵa deıingi ýaqyt kerek.

Men Batysta mynandaı pikirlerdiń paıda bolǵanyn da bilemin. Ol pikirler: «Qazirgideı daǵdarys jaǵdaıynda álemge jańa «Marks» kerek. Ol dúnıe júzinde bolyp jatqan ózgerister men qubylystarǵa túsinikteme berýi jáne Batysty daǵdarys qursaýynan alyp shyǵýy kerek» degenge saıady. Al búgingi ekonomıkalyq jáne qar­jy daǵdarystarynan týyndaıtyn qıyn­dyqtar men onyń saldaryna toqtalar bolsam, mynandaı boljam aıtar edim: birin­shiden, álemdik ekonomıka tómengi nemese ortańǵy kezeń ósimine aıaq basady. Al Eýropa ekonomıkasyna kelsem, ótken toqsan­da Ispanııada keleńsiz ósim oryn alǵanyn baıqadyq. Kópshilik: «Eger eki toqsan boıy Ispanııada keleńsiz ári jaǵymsyz ósim oryn alatyn bolsa, Ispanııa resessııaǵa túsedi» degen pikirler aıtyp júr. Sondyq­tan, osyǵan baılanysty búkil Eýropa da resessııaǵa urynýy múmkin degen boljam­nyń óse túskenin baıqaýǵa bolady.

Álemdik ekonomıka ósiminiń baıaýlaýy men tejelýine qatysty jasalǵan sarapta­manyń bir nátıjesi mynadaı: AQSh-taǵy, Eýropadaǵy daǵdarys az ǵana ýaqyttyń ishinde retke kelmeıdi. Sebebi, mundaı daǵdarysty retke keltirý úshin, birinshi kezekte, ekonomıkanyń ósimi qajet. Al álemdik ekonomıkanyń tejelýi men baıaýlaýy sondaı-aq halyqtyń jumyspen qamty­lýyna da keri áserin tıgizýde. Soǵan baılanysty bul másele AQSh pen Eýropa elderinde óte joǵary deńgeıde turaqtalyp turady dep oılaımyn. Bıýdjet shyǵynda­ryn azaıtýǵa baılanysty jumyssyzdyq ta kóbeıýde. Jumyssyzdyqtyń keńinen etek alýyna baılanysty tolqýlar men úreı-qorqynyshtar da órshı túsýde. Al munyń barlyǵy, túptep kelgende, Eýropa elderin­degi qoǵamdyq turaqtylyqqa óz áserin tıgizbeı qoımaıtyny anyq. Ekonomıka damýynyń tejelýi men baıaýlaýy ımportqa, onyń ishinde Eýropanyń ımportyna da óz salqynyn tıgizbeı qoımaıdy. Importqa degen suranys kemıdi, soǵan sáıkes, ım­port­tyń kólemi de azaıady. Bul óz kezeginde taýar aınalymyndaǵy qarama-qaıshylyq­tarǵa ákelip soǵady. Iаǵnı, qarama-qaı­shylyq ulǵaıady, AQSh-ta ǵana emes, Eýropada, sondaı-aq, jańadan qalyptasyp, damyp kele jatqan naryǵy bar ekonomıkalarda proteksıonızm (tamyr-tanystyq) ósetin bolady. Demek, álemdik ekonomıka ósiminiń tejelýi – álemdik ekonomıkalyq daǵdarystan týyndaıtyn birinshi saldar bolýy múmkin.

Al ekinshi saldar – ár túrli elderdegi valıýtalyq júıe men qarjylyq-valıýta­lyq saıasatqa baılanysty týyndaýy múm­kin. Endi bir alańdaýshylyq týǵyzatyn másele – ınflıasııa. Ekonomıkalyq da­mý­ǵa jaǵdaı jasap, dem berý úshin álemniń kóptegen elderinde bazalyq stavkalar tó­mendetilip otyr. Má­selen, Eýropadaǵy qysqa merzimdi bazalyq stavka shamamen 1 paıyzdy, AQSh-ta 0-den 0,25 paıyzǵa deıingi aralyqty, Japonııada tipti 0 paıyzdy qurap otyr. Sol sebepti, bazalyq stavkanyń tómengi kórsetkishi ınflıasııa ósimine «dem bermeı» qoımaıdy. Bul, ásirese, ekonomıkalardyń ósimi jetkilikti deńgeıde baıqalmaı turǵan kezde kórinis beredi. Al ınflıasııa ósken jaǵdaıda, álem­dik ekonomıka stagnasııaǵa, ıaǵnı toqyraýǵa ushy­raıtyny belgili. Damyǵan elderdegi ekono­mı­kalyq jaǵdaıdyń nasharlaýy – bul elderdiń óz kapıtaldary men aktıvterin damýshy el­der­den jáne jańadan qalyp­tasyp kele jat­qan naryǵy bar ekonomıkalardan shyǵa­rýǵa eriksiz májbúrleıdi. Osynyń saldarynan biz búginde valıýtalar kýrsynyń kúrt turaqsyz­danýy men ózge­rýin kórip otyrmyz. Damyǵan ekonomıka­lardaǵy nashar ahýal, sózsiz qor rynogy men valıýta rynogynyń kúrt «shaıqa­lýyna» ákelip soǵady. Al qor rynogyn­daǵy valıýta kýrsynyń turaqsyzda­nýy álem­dik saýdaǵa, ınvestısııaǵa jáne kapıtaldardy ornalastyrýǵa keri áser etetini sózsiz.

Taǵy bir mańyzdy másele shıkizat ónim­deriniń álemdik baǵasyna baılanysty týyndap otyr. Bul rette, birinshi kezekte, qýat kózderine qatysty aıtýymyz qajet. Al ony aıtqan kezde oıǵa áýeli munaı túsetini belgili. Lı Fenlın myrza Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyq baılanystar týraly sóz qozǵaǵan kezde energetıka máselesine aıryqsha nazar aýdaryp ótti. Sebebi, Qytaı gaz ben munaıdyń aýqymdy ımporteri bolsa, al Qazaqstan aýqymdy energııa jetkizýshi-eksporterler­diń biri ekeni belgili. Al energııa jetki­zýshilerge qatysty álemdik baǵanyń turaq­syzdanýy men ózgerýine baılanysty belgi­li bir boljam aıtý qıyn dep oılaımyn. Jalpy, bul jaǵdaı, Lý Sıýtıan myrza aıtqandaı, Taıaý Shyǵystaǵy, Sırııadaǵy jáne Irannyń aınalasyndaǵy jaǵdaıdyń qalaı órbıtinine baılanysty bolmaq.

Qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń ekin­­­shi tolqynyna toqtalatyn bolsam, mynany aıtar edim: búginde Qytaı men Qazaqstan, ásirese, Qytaı álemdik ekonomıkamen tyǵyz ári jaqyn ıntegrasııa­lanǵan. Sondyqtan, álemde oryn alatyn kez kelgen jaǵdaı sózsiz, Qytaıǵa áser etedi. Qytaı ekonomı­kasynyń da, Qazaq­stan ekonomıka­synyń da, ıaǵnı eki ekono­mı­kanyń da reses­sııaǵa enýi ekitalaı. Alaı­da, Qytaıda da, Qazaqstanda da ósim qarqyny qysqarýy ábden múmkin dep oılaımyn.

TILShI: Salıqaly áńgimelerińiz úshin rahmet. Tabysty bolyńyzdar. Elderimiz ózara dostyq, túsinistik jáne strate­gııa­lyq áriptestik negizderinde halyqtary­myzdyń ıgiligi úshin ósip-órkendeı bersin.

Áńgimelesken Láıla EDILQYZY.