Taý balasy

Seısenbi, 27 naýryz 2012 7:30

Búginde búkil álemde adamdardy bir-birimen baılanystyratyn, izdegendi tabystyratyn jańasha aqparat quraly­­­na aınalǵan áleýmettik jelilerdi paıdalanbaıtyndar kem­de-kem. Bul jelilerdiń bizdiń kúndelikti ómirimizdiń bir bóli­gine aınalǵany sonsha, keıbir jerde qazirgi ósip kele jatqan óskeleń urpaqty Facebook, Twitter urpaǵy dep te aıtyp jatady.

Seısenbi, 27 naýryz 2012 7:30

Búginde búkil álemde adamdardy bir-birimen baılanystyratyn, izdegendi tabystyratyn jańasha aqparat quraly­­­na aınalǵan áleýmettik jelilerdi paıdalanbaıtyndar kem­de-kem. Bul jelilerdiń bizdiń kúndelikti ómirimizdiń bir bóli­gine aınalǵany sonsha, keıbir jerde qazirgi ósip kele jatqan óskeleń urpaqty Facebook, Twitter urpaǵy dep te aıtyp jatady.

Bizdiń elimizde de áleýmettik jelilerdi paıdalanýshylar óte kóp, jastary men jasamysy, tipti, úıdegi jeńgelerimizdiń ózi osy jelilerge kirip alǵan. Osylardyń ishinde adamnyń jasyna qaraı eń kóp tirkelgeni Facebook áleýmettik jelisi bolyp sanalady. Bul jelige bizdiń de birazdan beri tirkelip, sol arqyly pikirtalastarǵa ún qosyp, ózimizdiń gazetke shyqqan dúnıelerdi de jurtshylyqqa jetkizip jatqan jaıymyz bar. Osydan eki jyl buryn Facebook arqyly Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynda turatyn qandasymyz Janarbek Aqybıuly­men tanysýdyń sáti tústi. Sodan beri ekeýmiz, ol Altaıdyń arǵy betindegi, biz bergi betindegi jańalyqtarmen bólisip, jaqyn aralasyp kelemiz. Jákeń – alpınıst, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi. Baıan-О́lgeı aımaǵynyń jyl adamy jáne eń tańdaýly sportshysy bolǵan. Kezinde memlekettik Eńbek qurmeti medalimen marapattalǵan, Sport jáne bilim mınıstrlikteriniń ártúrli syılyqtarynyń ıegeri.

 Jaqynda Jákeńmen taǵy bir habarlasyp, odan «Egemen Qazaqstanǵa» óziniń súıikti kásibi – alpınızm, ıaǵnı bıik shyńdardy baǵyndyrý týraly aıtyp berýin ótingen edik. Ol birden kelisti. «Maǵan osy jeli arqyly suraqtaryńdy jiber. Men oǵan jaýaptarymdy jazyp jibereıin», dedi. Biz de birden klavıatýrada «kelistik» dep jazyp, suraqtarymyzdy jiber­­dik. Búgin biz ınternette sol suraq-jaýap pishininde órbigen áńgi­meni oqyrmandar nazaryna usynýdy jón kórip otyrmyz.

– Áýeli ózińizdiń shyqqan taýlary­ńyz­­dy sanamalap berseńiz.

– Men mońǵol elindegi bıik taýlar basynda máńgi muzben kómkerilgen barlyq shyńdarǵa shyqtym. Eń bıigi sanalatyn Besboǵda shyńdaryna 60 ret shyǵyppyn.

– 60 ret? Kóp eken. Basqa qandaı taýlarǵa shyqtyńyz?

– Shetel shyńdaryna alǵash ret 1994 jy­ly shyqtym. Bul Túrkııanyń 4000 metr­lik bıik Býrsa shyńy bolatyn. Odan keıin Alataýdyń Tuıyq sýyna, 2002 jyly Tıan-Shannyń 6400 metr bıik mármár dýal shyńyna, Altaı taýlarynyń 4506 metr bıik­tegi shyńy – Belýhaǵa shyqtym.

2009 jyly Kavkaz taýlarynyń eń bıik shyńy – 5642 metrlik Elbrýs shyńyna, Kók­shetaýdaǵy Býrabaı, Semeıdegi Orda, Shyńǵystaýdaǵy Han taýyna shyqtym. Qazir shetelden kelgen álem alpınısteri men Memlekettik taý sport komıtetiniń baǵdar­la­masyna sáıkes Mońǵolııadaǵy qazaq jas­taryn ertip, olardy muzdaq shyńdarǵa shy­ǵaryp júrmin.

– Mońǵolııanyń prezıdentin taýǵa ertip shyqqanyńyzdy baıanólgeılik qan­­dastar maqtanyshpen aıtady eken. Mońǵolııanyń qaı prezıdentin qaı taýǵa shyǵaryp júrsiz?

 – 2006 jyly Mońǵolııa Shyńǵys hannan beri el atanǵaly 800 jyldyq torqaly toıyn IýNESKO kóleminde atap ótti. Soǵan baılanysty el prezıdenti Mońǵol Altaıy­nyń eń bıik shyńyna shyǵatyn boldy. Sol kezde maǵan prezıdentti shyń basyna alyp shyǵý jaýapkershiligi júkteldi. Mońǵolııa basshysy jáne úsh parlament múshesi bar jalpy sany 41 adamdy muzart shyń basyna shyǵar­dyq. Sol shyńǵa shyqqanda oǵan «Uly Moń­ǵol» degen jańa at berdik. Sodan keıin moń­ǵol halqy óte yrymshyl ǵoı, Beıjiń Olımpıadasyna aparatyn el baı­raǵyn muzart Sambgarav taýynyń eń bıik shyńyna shyǵa­ratyn boldy. Buǵan prezıdent Nambaryn Enhbaıardyń ózi bastama kóterip, ózi taǵy da shyńǵa shyqty. Men sol kezde derekti fılm túsirýshi operatordy qorǵaýshynyń mindetin atqardym. Nátıjesi áserli boldy. Sol joly el prezıdentimen birge shyń basynda jel­biretken baıra­ǵy­myz Beıjiń Olımpıadasynda eki márte kókke kóterilip, tarıhta tuńǵysh ret eki altyn medalǵa qol jet­ki­zil­di. Olımpıada el esinde máńgi qaldy.

– Qazaqstannan Mońǵolııaǵa baryp, sizben birge taýda bolǵan qandastaryńyz boldy ma?

– Qazaq eliniń kásipqoı alpınısterimen birge bola almasam da, Erlan Qarın degen azamatpen jaqsy tanyspyn. Ol Qazaq­­­stan­da «Nur Otan» partııasynyń hatshysy eken. Ekeýmiz sońǵy úsh jyl qatarynan Mońǵo­lııanyń dalasyn kezip, Altaı shyńdarynyń mańyn sharlap júrmiz. Onyń maqsaty – sonaý bizdiń 3 000 jyldyq tarıhy bar tasta­ǵy jazý-syzýdy jáne balbal tastardy fo­toǵa túsirý. Maǵan onyń ne kórip, neni fo­toǵa túsirse de sýretterin eldegi barlyq aqparat quraldaryna jarııalaıtyny unaı­dy. Sosyn meni Erekeńniń qazaqtyń ulan baıtaq dalasyn erte zamanda babalary­myz­dyń naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen, ózindik áskerı tásil, qarý-jaraǵymen qor­ǵaǵanyn kórsetip, kóne qarý túrlerin jı­nas­tyryp, bir jebeniń óziniń qazaq tilinde júzge tarta aty bar ekenin jazyp-syzyp, kópshilikke pash etýi qatty qyzyqtyrdy. Sodan men de taý-daladan sadaqtyń jebe ushtaryn jınastyryp júretin boldym. «Dala jebeniń ushtarymen, tarıhı derektermen menmundalap jatyr. Solar áli de anyqtap, zerttep, qazaqy kózben qaraýdy qajet etedi», deıdi ol.

– Jáke, siz álemniń 30-ǵa tarta memle­ke­ti alpınısteriniń tobyn basqaryp Al­taı­dyń asqar shyńdaryn baǵyndyryp júr­siz. Sheteldikter sizden neni kórgisi ke­ledi, al siz olardyń boıynan ne baıqap júresiz?

– Birde Ispanııadan kelgen erli-zaıypty qos otbasymen Altaı shyńdaryn armansyz baǵyndyrdyq. Sapar sońynda maǵan qatty razy bolǵany sonsha ýaqyttarynyń azdy­ǵyna qaramaı bir kún áńgimege erik berdik, qyza-qyza sózderimdi beınejazbaǵa túsirip te aldy. Abylaıhan zamanynan qazaq je­ri­ne qozǵalǵan kóshtiń Qytaıdy basyp búgingi Mońǵol dalasyna jetip endi qaıta uzaq jyldar otardan bolǵan qazaq eli egemendik alysymen qandastarymnyń Qazaqstanǵa kóship jatqanyn, qandaı qıyn zamandy bastan keshirse de babalar ulttyq rýhty jo­ǵalt­paý úshin qasyq qany qalǵansha, urpa­ǵyn aman alyp qalý úshin osyndaı tra­ge­dııalyq kóshtiń oryn alǵanyn ángime­ledim, jylap otyryp tyńdady. Burynda bul jaıly shet jaǵalap estigenderin aıtty. О́zimdi atamekennen jyraqta týǵyzdyrtqan ozbyr ulttyń ozbyrlyǵyn álem týrısterine aıamaı áshkerelep aıtyp beremin. Ishimdegi qatqan sherdi osylaıda shyǵaram da. Eýropa men AQSh týrısteri kóbisi qazaqtyń basynan ótken bul tragedııadan habary bar ekenin aıtyp jatady. Ulttyq rýh demekshi, olar da ózderiniń kóne salt-dástúrleriniń joǵalyp bara jatqanyn, búgingi jastar kóneniń kózin elemeıtinin qynjyla aıtatyndary kóp. Biraq ultjandy azamattardyń arqasynda ár satydaǵy aq­parat arqyly ár túrli baǵdarlamamen jáne joǵarǵy deń­geıde syılyq usynylyp, qy­zyq­tyryp, nasıhattaý jumystaryn júrgi­zip júrgenderin jasyrmady. Mundaı ult­jandylyqty nası­hattaýǵa kelgende kóbinde jeke aýqatty ká­sipkerler tarapynan yqpal men belsendilik de óte joǵary bolady eken.

– Taýǵa shyqqanda qandaı da bir oqı­ǵalar boldy ma?

– Qaýip, qater, qyzyqty oqıǵalar ár taýǵa barǵan saıyn kezigip turady. Myna bir oqıǵa áli esimnen ketpeıdi. 2009 jyly Kavkazdaǵy Elbrýs shyńyn baǵyndyrýǵa tórt mońǵol áriptesimmen birge baryp edik. Ulanbatyrdan shyqqan poıyzymyz Býrıat­tardyń Ýlan-Ýdesin, odan keıin Novosibirdi basyp ótip, Kavkaz taýlaryna da jettik. Poıyzdan túsken soń, taksı ustap taýǵa kettik. Orysshamyz shamaly. Kavkazdyq­tar­dyń tilin qalaı túsinemiz dep bir-birimizge qaraımyz. Arasynda kartamyzǵa qarap joldan jańylmasaq boldy dep ózimizdi juba­typ qoıamyz. Sóıtip júrgende, myna qyzyq­ty qarańyz, maǵan kezikkenderdiń bári qazaq tilinde saırap qoıa beredi. Men qınalmaı jol baǵdarymyzdy bilip otyrdym. Artynan elge kelgen soń áriptesterim «Janarbek túrki tektes halyqtardyń barlyǵynyń ti­lin biledi eken. Olarmen ana tilindeı erkin sóılesti», – dep tańǵala aıtyp júrdi. Ol jerdegi halyqtyń áıelderi men basqa da adamdary týrısterdiń jan-jaqtan Elbýrýs taýyna aǵylyp jatatyndyqtan, taý etegindegi týrıstik bazada qozy terisinen istelgen ulttyq tymaq pen qol káde buıymdaryn satyp, shaǵyn bıznes jasaıdy eken. Birde solarǵa baryp sýretterin tamashalap júrsem, «Áı bala, qaı ultsyń?» – deıdi bireýi. «Qazaqpyn» desem, olar da qazaqsha saırap qoıa berdi. О́zim de tańqalyp «Oıbaı! El bolyp jabylyp qazaqtarǵa qa­zaq­sha sóılete almaı júrsek, sender qazaq tilin qaıdan uǵyp alǵansyńdar?» – dep qoıa­myn. Sóıtsem, olar Keńes odaǵy kezinde Qazaqstanǵa poıyzben jóneltilip, jer aýda­rylǵan halyq eken. Keńes odaǵy ydyraǵan soń atamekenderine qaıta oralypty. Maǵan kezikkenderdiń bári de Almaty oblysynan ketkender eken. «Qazaq­standy saǵyndyq» dep, tanys-tamyrlaryn eske ala, qazaq­tardyń qonaqjaılylyǵyn aıtyp taýysa alar emes. Maǵan «Tegiń qazaq qoı, Almaty jaqqa baryp jatsań sálem aıt» – dep keıbiri qazaq dostarynyń meken-jaıyn jazyp ta berdi. Tipti, qandastarym kóship jatqanda, qarajat bolmaı qınal­ǵanda «Men baı emespin, biraq ózime dep jınaǵan aqshamdy bereıin, elińe jetip al»,– degen qazaq azamatynyń bergen aqshasymen elime jetip alǵanmyn. Tiri bolyp, aýqattanyp alsam, men jaqsylyǵyńdy qaıtaramyn», dep kózine jas alǵan apanyń sózin estigende, ana márt qazaqtyń erliginen Eýropa qur­lyǵynyń eń bıik muzdaq shy­ńynyń túbinde turyp keremet áser aldym.

– Jáke, osy qazaqty alpınıst halyq deı alamyz ba?

– Meniń oıymsha, ıá. Qazaq taýǵa tym qumar halyq. Onyń bir aıǵaǵy – hal­qy­myz­dyń tym erteden qyran baptap,tazy er­tip taý kezgen halyq ekendiginde. Anaý kóne ǵasyrdan bizge jetken tastaǵy qashal­ǵan sýretterge qarap otyrsań, halqymyz­dyń tir­li­gi taýdan alshaq ketpegenin baı­qaı­myz. Bas­qynshy jaýlaryn taýǵa aparyp ár túrli ádis-tásilmen qyryp-joıyp jibergen ańyz-áń­gimelerde de kóp kezdesedi, soǵan qaraǵanda qazaqqa taý tańsyq emes, qazaqtar taý tilin jaqsy meńgerip qana qoımaı, ony óz ómir­lerine baılanystyra bilgen, sondyqtan qazaq­ty taý qumar halyq dep aıta alamyn.

Qazaqtar ejelden búrkit baptap kelgen halyq. Al balapandy uıasynan usharda alyp baptaǵanda ǵana ol naǵyz minezdi qyran bolmaq. Ondaı balapandar taýlar­dyń eń qıyn qııaly, quz jartastardaǵy uıalarda bolady. Mine, qazaqtar osy balapandy alý úshin de sol adam aıaǵy tımegen shyńdarǵa órmelep, basyn qaterge tiger bolsa, onda nege qazaq­tar­dyń taý perzenti ekenin joqqa shyǵaramyz? Eýro­pa­lyqtar taý sportyn alpınızm deı­di, ol ter­mınniń shyǵý tegine tereńdesek, Eý­ro­padaǵy Alpi taýlaryna alǵash bir dá­riger men bal ósirý­shiniń asqarly muzdaq­tar­ǵa shyǵamyz dep qaıta-qaıta baryp júr­genin kórgen jurt áne Alpiler, Alpishi­ler ketip barady dep jú­rip, taý sportyna qatysty alpınızm ter­mınin qalyptas­tyr­dy. Buǵan 100 jyldan astam ýaqyt boldy. Al bizdiń qazaqtyń shyń-quzǵa shyǵyp júr­geni tym áriden bastal­ǵanyn joǵaryda aıttym. Tip­ti, qa­zaq aqyn­dardyń da «taý ulymyn» – dep jyr­laýy da, Abaıdyń óz óleńderinde de taýdy sıpattaıtyny tegin emes. Qazaq bıikterge alysqa qarap úırengen taý balasy ǵoı.

– Týrızm áleminde gıd degen sóz bar ǵoı. Bul barlyq halyqtyń sanasyna sińip boldy. Ony biz qazaqshalap jolbasshy dep te aýdaryp júrmiz. Osy kásip qazaqqa tańsyq pa?

– Túpki oıyńdy túsindim. Gıdter (guaid) jaıly oıdy áriden qaraýǵa bolady. Qazaq­tyń ańyz áńgimelerinde jolserik, jolbasshy jaıly ańyz kóp, solardyń eń bir keremeti – saq dáýirindegi Shyraq jaıly. Onda tutqıyldan shabýyl jasaǵan parsylar saqtardy bir-birine qospaı qyrǵynǵa ushyrata bastaıdy. Saq kósemderi kúsh alyp kele jatqan jaýlardan qalaı qorǵa­namyz, qalaı qutylamyz dep bastary qatyp qınalyp jatqanda mal baǵyp júrip-aq qazaq dalasyn jetik biletin Shyraq kósem­derine kelip: «Men týǵan jerim ósken ortamdy jaýǵa taptatpaımyn. Sender meniń bala-shaǵamdy baǵamyn dep ýáde berseńder men jaýdy ózim-aq toıtaram» dep kelisimge keledi de, bet-aýzyn tilip, qanyn sorǵala­typ, parsylardyń aldynan shyǵady. Sol kezde ol: «Sender keledi degende men shamamyz kelmeıdi, soǵyspaıyq, berileıik dep edim, meni bet aýzymdy tilgilep óltirmekshi boldy, men áreń qashyp qutyldym» degende parsylar senip qalady. Sosyn ol par­sy­larǵa: «Men óshimdi alam, sender kómek qylsańdar, olar jaıbaraqat jatqanda ústi­nem túsiremin, qane, men jol bastaıyn», – deıdi. Soǵystyń bul qýlyq-sumdyq túrin jaqsy biletin parsylar qup kórip, Shy­raqtyń artynan eredi. Qazaq saharasyn jaqsy biletin Shyraq olardy 8 kún bastap júrip, azyq-sýy taýsylǵanda qýlyǵyn aıtypty. Darııdyń aldanǵanyn bilip, qol­bas­y Ranasbat qylyshyn qynabynan sýyryp alyp, Shyraqqa tura umtylady. О́li­m­nen qoryqpaǵan Shyraq tákapparlyqpen Ranasbatqa qarsy qarap: «Jeńiske jetti degen osy! Atajurtymdy jaýlap almaq bolyp Darıı I patsha bastaǵan qanquıly jaýdy jalǵyz ózim shólge qamap, qyryp tastadym. Tórt jaqtaryń betpaq dala, qalaı júrseńder de shólden ólesińder. Al mende eshbir arman joq. Qanym kindigim kesilgen týǵan jerde tógiledi, denem osynda kómi­ledi» – degen eken. Ashýǵa býlyqqan Ranasbat qylyshpen Shyraqty shaýyp óltirge­nimen, qaı jaqtan kelip, qaı jaqqa bararyn bilmeı daǵdarǵan qalyń ásker shól men ashtyqqa urynyp, shetinen ólip kómýsiz qalypty. Al týǵan jerin óz qanymen qorǵap qalǵan Shyraqtyń esimi men rýhy kúni búginge deıin Qazaq dalasynda jańǵyryp asqaqtap keledi. Mine, búgingi aǵylshynsha gıd (jolbasshy) dep júrgen kásiptiń bizdiń babalar 517 jyldyń ózinde soǵys ónerine tamasha paıdalanyp qoıǵanyn babalardan bizge jetken ańyzdardan baıqaımyz.

Búgingi tańda jolserik qyzmetin zaman­ǵa saı jetildirip damytsaq, utpasaq esh utylmaımyz. Sebebi, týrızmdi damy­týdyń birde-bir joly – jol serikterdiń darhan qazaq dalalaryn aralatyp qana qoımaı ár tasy sýyna deıin sóılete alar bilimi men óz mamandyǵyn jetik mengergeni joǵary deń­geıde bolýy kerektigin qajet etetinin basty nazarda ustaǵan abzal.

– Áńgimeńizge rahmet.

 Ángimelesken Dastan KENJALIN.