Dúbirge toly dúnıe

Juma, 15 maýsym 2012 6:59

Ultqa bólinýshilik qasiretke aparady

Osydan eki jyl buryn maýsym aıynda Qyrǵyz Res­pýb­lıkasynyń ońtústiginde ulysaralys qaqtyǵys bolyp, odan 500-deı adam qaza tapqan edi. El jurtshylyǵy sol qaıǵyly oqıǵany eske alyp, qaza bolǵandardy aza tutty.

Juma, 15 maýsym 2012 6:59

Ultqa bólinýshilik qasiretke aparady

Osydan eki jyl buryn maýsym aıynda Qyrǵyz Res­pýb­lıkasynyń ońtústiginde ulysaralys qaqtyǵys bolyp, odan 500-deı adam qaza tapqan edi. El jurtshylyǵy sol qaıǵyly oqıǵany eske alyp, qaza bolǵandardy aza tutty.

Bul oqıǵany qyrǵyz eliniń ja­­nyna túsken jara dep sıpattasa jón bolar. Jáne bul jara­nyń jazylýy da qı­yn­daý. Oqıǵa­nyń sol qaza bol­ǵan 500 adamnyń ja­qyn týystarynyń ǵana janyn aýyrtyp qoımaı, jalpy qyrǵyz ben ózbek halyqtarynyń janyna bat­qany anyq. Sol qaıǵyly oqıǵaǵa sebepshi bolǵandar, uı­ym­dastyr­ǵandar eki halyqty bir-birine qarsy qoıýdy, sha­ǵystyrýdy oıla­ǵany da anyq. Olar belgili dáre­jede sondaı qara nıetteriniń jú­zege asýyna jetti de.

Aza tutý sharalaryna qatys­qan Qyrǵyzstan prezıdenti Almazbek Atambaev sol qaıǵyly oqıǵanyń sıpatyn ashyp kórse­týge aıryqsha kóńil bóldi. «Qyr­ǵyzstannyń bólinýine, sonyń saldarynan onyń memleket re­tin­de joıylýyna múddeli kúsh­ter bar, – dedi el basshysy. – Ol kúshter ultshyldar men separatısterge arqa súıeıdi». Onyń pikirinshe, aımaqtaǵy ulys­ara­lyq qaqtyǵysty «halyqqa qarsy kúshter» ýshyqtyrǵan.

Sondaı-aq, memleket basshysy 2010 jylǵy maýsym oqı­ǵa­syna jasalǵan taldaý oǵan syrt­qy kúshterdiń de yqpaly bol­ǵanyn aıtady. Ol О́zbekstan prezıdentiniń de osyndaı pikirde ekenin eskertedi. Biraq Atambaev sol «syrtqy kúshterdi» naqty­laýǵa barǵan joq. Sóıtse de, negizgi sebepterdi ishten izdegen jón bolar.

Jalpy, bul aımaqta, Osh já­ne Jalalabad oblystarynda, soń­ǵy jarty ǵasyr merzimde ulysaralyq qaqtyǵystar úsh ret oryn alǵan eken. Muny da Atambaev burynǵylardyń kinási sanaıdy. Sol kez­degi bılik jeke arandatýshylardy ǵana jazalap, oqıǵalardyń shyn mánin ash­pa­ǵan kórinedi. Sol kezde-aq qyr­ǵyz­dar men ózbekter arasyndaǵy bóli­nýshilik aıqyn ańǵarylǵan eken. Barlyǵyn burynǵyǵa jaba bergen jón bolmas, el táýelsizdik alǵannan keıin de biraz ýaqyt ótip, biraz sharalardy júzege asy­rýǵa múmkindik týdy emes pe?

Kórshi týysqan eldegi jaǵ­daı árkez bizdiń de kóńilimizdi alań­datady. Sol qyrǵyzdar men óz­bekter arasyndaǵy eki jyl bu­rynǵy qaqtyǵys asa aýyr áser qaldyrǵan. Qyrǵyzstanda ult­shyldyq ıdeıamen elirgen esersoq jastardyń dúngen aýylyna oıran jasaǵany týraly habardy da janymyz aýyryp estigenbiz. Taǵ­dyrdyń talaı taý­qymetin keship, osy elden pana tapqan eńbekqor dúngen­derdiń aıyby olardyń jer­gilikti turǵyndardan turmy­sy­nyń jaqsyraq ekeni kórinedi. Jaqsy ómir ultshyldyq dańǵa­zamen emes, eńbekpen keletinin olardyń uqqysy kelmeıdi. Ult­shyldyq esiriktiń saldarynan qyr­ǵyz jastary men tájik­ter­diń qaqtyǵysqa barǵany da belgili.

Qyrǵyzstan prezıdentiniń ótkennen sabaq alaıyq, ulystyq qaýymdastyqtardyń jaqyndas­ýyna jaǵdaı jasaıyq, qyrǵyz, ózbek dep bólinbeıik, Qyr­ǵyz­stan azamattyǵyna jatatyndy­ǵymyz negizinde birigeıik degen shaqyrýy talaılardyń kóńilinen shyqqany anyq. «Qasarysqan qarsy turý jalǵasa berse, jańa qaqtyǵysqa kezigerimiz anyq», – dedi Atambaev. Jón sóz.

________________________________

Ýgo Chavestiń áli de bılikte qalǵysy bar

Venesýelada bıyl prezıdenttik saılaý ótedi. 7 qazanda. Osynaý álemdegi munaı qory eń kóp elde (byltyrǵy jyly sondaı boljam jasalǵan) bılik tizginin kim ustaıtyny talaılar úshin aıryqsha mańyzdy.

Onyń ústine bul eldiń prezı­denti – Ýgo Chaves. Árkez óziniń tosyn áreket­te­ri­men álemdi shýlatyp júretin qaı­­ratker. Bılik tiz­ginin ustaǵan 13 jyl ishinde onyń eleýsiz qalǵan kezi joq. Eń aldymen bul eldiń basty baı­lyǵy munaıyn satyp alýshy basty el – Amerıka Qurama Shtattaryna qar­sy sózderimen jáne áreket­te­rimen keı jurttyń aıyzyn qan­dyrsa, keı jurtty talaı márte tańdandyrǵan. Ádette, kim de bolsa, óziniń taýaryn kóp paıdalanatyn elmen jaqsy qarym-qaty­nasta bolýdy qalaıdy. Al Ýgo Chaves, kerisinshe, AQSh-ty ǵaı­bat­taýda sóz tańdap jatpaıdy.

Munyń da mánisi bar. Álem­degi eń astam ımperıalıstik derjavamen bitispes kúreske túsip, Ýgo Chaves óz eliniń ultshyl-pa­trıottyq qaýymynan keń qoldaý taýyp qana qoımaı, jalpy álem­dik aýqymdaǵy AQSh-tyń ekono­mı­kalyq jáne saıa­sı ústemdigine qarsy elder tarapynan dostar da tabady. Olar barshylyq. Álem­niń shartarabynan kezdesedi. Já­ne Ýgo Chaves sol dostaryna jıi-jıi baryp, túrli saladaǵy qa­rym-qatynasyn ny­ǵaıta otyryp, óz elindegi bedelin de arttyrady. AQSh-qa qar­sylardyń barlyǵyn da Vene­sýe­lanyń dosy sanaǵan jurt qatelese qoımaıdy. Sodan da, Ýgo Chavestiń joly Gavanaǵa, Máskeýge, Tehe­ranǵa, Mınskige, Pekınge jıi tú­sip turady. Ásire­se, Reseımen ás­kerı-odaqtyq baı­­lanystarynyń úlken saıası astary bar.

Kúni keshe Ýgo Chaves úshinshi ret prezıdenttik saılaýǵa qa­tysatynyn habarlaǵanda, álem­dik aqparat quraldary shý ete qalǵan. Kóp adam Chaves saılaýǵa túspes degen oıda edi. О́ıtkeni, onyń densaýlyǵy kúrdeli jaǵ­daıda. Ol jaıynda jurttyń sóz etkenine de bir­shama ýaqyt boldy. Aýrýyn ózi de jasyrmaı, jurt­­­­qa jarııa etip otyrdy. Jazylmaıtyn aýrý dep, talaılar onyń kú­nin de bi­tirip qoıǵan edi. Al Chaves kúder úzip qana qoımaı, sol aýrýdy (rak) mazaq etkendeı, únemi óziniń jaǵdaıy jaqsy ekenin aıtady da júredi, telearnalardan sóı­lep, jańa josparlar usynady.

Onyń úmitker bolyp tir­kelýiniń mańyzdylyǵy – saılaýda Chavestiń jeńetinine jurttyń shúbá keltirmeıtindiginde. Ekin­shi sózben aıtqanda, jeńimpaz aldyn ala belgili bolatyndyqtan, ol qa­tysqan saılaýdyń qyzyǵy ke­tińkirep qalady. Al Chaves bolmasa, basqa úmitkerler arasyn­daǵy kúres kúsheıer edi. Endi oǵan jol joq. Jýrnalıster aldynda sóz sóılegen Chaves óziniń qulan-taza jazylǵanyn, aldaǵy alty jylǵa kúshi jetetinin málimdedi.

Chaveske qarsy turatyndar joq emes, bar. О́tken jeksenbide búkil oppozısııalyq kúshter bas biriktirip, óz ortalarynan Mıranda shtatynyń burynǵy gýbernatory Enrıke Kaprıles-Ra­dons­kıdi prezıdenttikke kandıdat etip usyndy. Ony jaq­taý­shylardyń aıqaı shýy da ájep­táýir boldy. Karakastyń kóshe­lerimen 10 shaqyrym sherýler jasap, qyr kórsetti. Degende, Cha­ves bolmasa, Kaprılestiń bas­qa kez kelgen úmitkermen beldesýge qaýqary barlyǵy anyq.

El ishinde de, syrtta da Chaves­tiń jeńgenin qalaıtyndar kóp. Keıde onyń qarý-jaraqqa qyrýar qarjy jumsap, basqadaı da tosyn áreketterge baratynyna qarap, osy bir qaıratker óz eliniń múddesine qıǵash qadamdar jasaıdy deıtinder de az emes. Qalaı degende de, halqy qol­daǵan basshynyń bási qashanda joǵary.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».