Dúbirge toly dúnıe

Juma, 22 maýsym 2012 7:34

Eki myqty qaqtyǵyssa, álsizderge qıyn

Reseı men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynas qashan da kúrdeli. Keıde jaı máselege baılanysty da ol ýshyǵyp jatady. Qazir «Magnıtskııdiń tizimi» degenge baılanysty biraz áńgime aıtylyp júr.

Juma, 22 maýsym 2012 7:34

Eki myqty qaqtyǵyssa, álsizderge qıyn

Reseı men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynas qashan da kúrdeli. Keıde jaı máselege baılanysty da ol ýshyǵyp jatady. Qazir «Magnıtskııdiń tizimi» degenge baılanysty biraz áńgime aıtylyp júr.

Prezıdent bolyp qaıtadan saı­lanǵan Vladımır Pýtın jaqynda 20 el sammıtine qa­tys­qan kezinde Mek­sıkadaǵy Los-Ka­bos­ta osy máselege oraı suraqqa jaýap berýge májbúr boldy. О́ziniń ádetińe basyp, Reseı prezıdenti qatqyldaý jaýap berdi. «Eger keıbir Reseı azamattarynyń AQSh-qa barýyna baılanysty qandaı da bir shekteý jasalatyn bolsa, sonsha­lyq­ty mólsherde amerıkalyqtardyń Reseı Federasııasyna kelýine shek­teý jasalady. Munyń kimge qajet ekenin bilmeımin. Biraq muny biz tańdaǵan joqpyz», – dedi ol.

Iá, ony amerıkalyqtar bas­tady. 2009 jyly qarasha aıynda tergeý aldyndaǵy abaqtyda Hermitage Capital qorynyń zań­geri Sergeı Magnıtskıı qaıtys boldy. Bul oqıǵa Reseıdiń ózinde de, Batysta da úlken shý týdyrdy. Kóp adam zańger bıliktiń qııanatynan óldi degendi aıtty, oǵan kináliler ataldy. Adam qu­qy aıaqasty boldy dep tujy­rym­dady. Árıne, ony Reseı basshy­lyǵy moıyndaǵan joq. Al, AQSh-ta senator-demokrat Bendjamın Kardın zań jobasyn usyndy. Oǵan baılanysty S.Magnıt­skıı­diń ólimine qatysy bar degen biraz resmı adamdardyń AQSh-qa kelýine tyıym salynyp, olarǵa birqatar sanksııalar belgilendi.

Sodan beri bul zań árkez sóz bolady. Al, endi sol zańǵa baılanysty kimder jazalanýy tıis, ıaǵnı kimderge AQSh-qa barýǵa tyıym salynady degen másele týdy. Osyǵan oraı «Magnıtskıı za­­ńy» «Magnıtskıı tizimine» aınal­dy. Ol zańmen, senat sheshi­mimen beki­tilýge tıis. Jaqynda ol senat be­ki­týine usynyldy da, qoǵamdyq pikirdiń yqpaly bolar, qaıtadan kún tár­ti­binen alynyp tastalyp, keı­­inge qal­­dyryldy. Biraq onyń shýy zor boldy, oǵan pre­zıdentter de jaýap berip jatty.

Árıne, áńgime adam ólimine qa­­­tys­­­­ty bolǵan soń, ony ońaı má­­sele deýge bolmas. Bi­raq ony os­y­nsha dańǵa­za­ǵa, saıasat­qa aınaldyrý qajet pe edi? Saıasat­shy qaza tap­qan eken, onyń anyq-qanyǵyna jetip, kiná­li­ler bolsa, ja­zalaýmen shektelýge bolmas pa edi?

Bul ózi daý izdeımin, kelis­peý­ge jeleý izdeımin degenderdiń áre­keti ekeni anyq. Bular kelisim, jaqyn­dasý jaǵyn izdeýden góri, qalaı da qaqtyǵysqa jeleý iz­deı­di. Birin-biri májbúrleýge tyrysady, eski jarany tyrnaýǵa qu­mar. Bir kez­degi ókpeni umyt­paı­dy. 1974 jyly kapıtalıstik jáne kommýnıstik dúnıe betpe-bet ke­lip, ymyrasyz qarama-qar­­sylyq ornaǵan shaqta, AQSh-ta bir top senator KSRO-ny saýda-sattyq­ta­ǵy eń tartymdy elder qatarynan shyǵaryp tastaý jó­ninde usynys jasap, ol «Djekson-Venık túze­týi» degen atpen zańǵa aınalǵan edi. Sodan beri dúnıe ózgerdi, KSRO kúıredi, bir júıe joıyldy, biraq AQSh-ta álgi «túzetý» áli bar. AQSh pen Reseı arasynda saýda jaqsarsa, bul eki jaqqa da tıimdi. Jaqynda Senatta sol «túzetýdi» joıý jó­­nin­de usynys bolyp edi, onda «Magnıtskıı tizimin» bekiteıik dep bir top qyrsyq óre túregeldi.

Myqtylar qaqtyǵysyp jatsa, óz soryn ózderinen aıamaǵan jón deýge de bolar edi. Biraq olardyń qyrsyǵy basqalarǵa tıip jatady. Shaǵyn elder óz­de­riniń áleýeti kúshti odaqtas­ta­ry­na qaraıdy. Solardyń shamyna tıip ketpeımin be deıdi. Sóıtip rızyǵynan aıyrylyp jatady.

Bılik daǵdarysy áli aıaqtalǵan joq

Daýys berýiniń ózi eki kúnge sozylǵan Egıpettegi prezıdenttik saılaý halyqaralyq máni bar úlken saıası oqıǵa bolǵany anyq. Aldyn ala jasalǵan esep boıynsha, eldegi eń joǵary laýazymǵa ıslamdyq qozǵalys ókili Mohammed Mýrsı ıe boldy delinip otyr.

Jurttyń oıynsha, arab dúnıesin­degi eń úlken eldegi bir jyldan asa so­zylǵan bılik daǵda­rysy osy prezı­dent­tik saılaýmen aıaqtalýǵa tıis edi. Biraq, Mysyrdan kelip jetken habarlar bul daǵdarystyń jańa sıpat alǵanyn ańǵartady. О́tken senbide, saılaýdyń alǵashqy kúni prezıdent Hýsnı Múbárak taqtan taıdyrylǵannan keıin paıda bolǵan Joǵary áskerı keńes parlamentti taratý jóninde sheshim qabyldady. Parlamenttiń zań shyǵarýshylyq fýnksııasyn áskerıler óz moınyna aldy.

Buryn elde bolyp jatqan alasapyran jaǵdaıdy jurt sol bıliktiń tolyq bolmaýynan kór­gen. Daýys berýiniń ózi bir aıǵa sozylǵan parlamenttik saılaý ótkenimen, naqty bılik ańǵa­ryla qoımaǵan. Parlamentte kópshilik oryn alǵan «Musylman baýyrlar» qozǵalysynyń ókilde­ri uran­shyldyqtan ary bara almady. Endi olar prezıdenttik saılaýda jeńiske jete alsa, barlyq kúsh bir qolǵa jınaqtalyp, naqty iske kiriser degen úmit te aqtalmady.

Jumysqa jóndi kirise almaı jatqan parlament nege taratyldy? Jalpy, bul eldegi saılaýlar qyzyqtaý. Parlamenttik saılaýda bir aı boıy daýys berilip, onyń qorytyndysyn shyǵarýǵa bir aı ketse, aqyry tórt aıdan keıin sol daýys berý durys bolmapty degen sheshim qabyldandy. Ony eldiń konstıtýsııalyq soty pre­zıdenttik saılaýdan eki kún bu­ryn jarııalady. Sony anyqtaýǵa tórt aı ýaqyt kerek bolǵan ba? Túrli saıası oqıǵalardy bastan keship jatqan el úshin bul aıtarlyqtaı merzim ǵoı! Bul elde soǵan jete mán berilmeıtin sııaqty. Joǵary áskerı keńestiń parlamentti taratý jónindegi sheshimin de dál prezıdent­tik saılaý ótip jat­­qan kezde qabyl­da­ý­yna da tańdan­bas­qa sharań joq. Nege burynyraq nemese keıinirek emes, dál osy kúni? Eldiń jańa basshysymen oıla­sýǵa bolmas pa edi?

Iá, suraq kóp. Munyń bar­ly­ǵy da jaıdan-jaı emestigi ańǵa­rylady. Áskerıler áli de bılik tizginin qoldan shyǵarǵysy kel­meıdi. Saılaý naýqany barysynda ıslamısterdiń jeńiske jetýi aıqyn sezilgen. Áskerı-áýe kúsh­teriniń burynǵy qolbasshysy, úki­met basshysy bolǵan Ahmed Sh­a­fık jeńiske jetkende, áske­rı­ler mundaı qadamǵa barmas pa edi, kim biledi. Al endi áskerıler ja­ńa saılanǵan prezıdentke to­lyq bılik tizginin ustatyp qoıa sal­ǵysy joq. Oǵan sebep tabylady.

Qazirgi qoldanystaǵy ýaqyt­sha konstıtýsııada prezıdent ókil­digi taratylyp kórsetil­me­gen. Demek, jańa prezıdent áske­rılerdiń sheńberinen shyǵa almaıdy, óıtkeni, jańa konstıtýsııany ázirleıtin komıssııany da Áskerı keńes qurady. Al par­lamenttik saılaý jańa konstıtýsııa qabyldanǵan soń ótedi.

Árıne, jańa saılanǵan prezıdent Mohammed Mýrsı óziniń qalyń jaqtastaryna súıene otyryp, tolyqqandy bılik júrgizýdi oılaıtyny anyq. Joǵaryda aıt­qandaı, áskerıler oǵan jol ber­me­ýdi kózdeıdi. Buǵan deıingi bı­lik daǵdarysynyń aldaǵy ýa­qyt­ta jalǵasy bolatyndyǵynyń bas­ty sebebi osynda. Budan bes aı buryn ótken parlamenttik saı­laý­daǵy burmalaýshylyq endi ashy­lyp jatyr, alda keshegi ót­ken prezıdenttik saılaýdan da biraz kemshilik tabylýy ábden múmkin.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».