Qazaqstan – ShYU negizin qalaýshy memleketterdiń biri

Seısenbi, 3 shilde 2012 7:34

Táýelsizdik dıplomatııasyna – 20 jyl

ShYU aıasyndaǵy ózara árekettesý Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy saıasatynyń negizgi basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady. Oǵan ShYU-nyń qurylýy, qalyptasýy jáne damýyna qosqan qomaqty úlesi aıqyn dálel.

Seısenbi, 3 shilde 2012 7:34

Táýelsizdik dıplomatııasyna – 20 jyl

ShYU aıasyndaǵy ózara árekettesý Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy saıasatynyń negizgi basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady. Oǵan ShYU-nyń qurylýy, qalyptasýy jáne damýyna qosqan qomaqty úlesi aıqyn dálel.

Búgingi kúni Shanhaı uıymy­nyń qurylǵanyna on bir jyl tol­ǵanyna qaramastan, jalpy «Shanhaı úderisine» jıyrma jyl toldy desek qatelespespiz. Olaı deıtin sebebimiz, 1992 jyly Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen Mınsk qalasynda burynǵy Keńes Odaǵyna kirgen memleketter – Qa­zaq­stan, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstannyń Qytaı Halyq Res­pýblıkasymen shekara máselele­rin retteý týraly Birlesken komıssııasy qurylǵan bolatyn.

Atalǵan komıssııa músheleriniń qytaılyq áriptesterimen birigip atqarǵan eńbeginiń nátıjesinde 1996 jyly Shanhaıda Shekara ma­ńynda senim sharalaryn nyǵaıtý týraly jáne 1997 jyly Máskeýde Shekara mańynda qarýly kúshterdi ózara qysqartý týraly kelisim­der­ge bes memlekettiń basshylary qol qoıdy.

Bul qujattardyń ereksheligi – olardyń Azııa qurlyǵyndaǵy saıa­sı-áskerı saladaǵy buryn-sońdy bolmaǵan teńdesi joq sıpatynda. Kelisimderge qol qoıý arqyly bu­rynǵy KSRO memleketteri jáne QHR arasyndaǵy shekarada senim sharalaryn nyǵaıtyp, júz shaqy­rym­dyq aımaqta qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany qysqartýǵa qol jetkizildi. Qaýipsizdik salasyn­da­ǵy bul ýaǵdalastyqtar óńirdegi memleketterdiń bar nazaryn óz eko­nomıkalyq damý jáne halqy­nyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý má­selelerine shoǵyrlandyrýǵa múm­kinshilik berdi.

1998 jyly Prezıdent N.Á.Na­zar­baev aldynda ótken memleket bas­shylary deńgeıindegi eki kez­desýdiń nátıjesin nazarǵa ala otyryp, kelesi kezdesýdi Almaty qala­synda ótkizý týraly bastama kóter­di. Bul otyrystyń «Shanhaı besti­giniń» qurylymdyq negizin qalaýǵa qosqan úlesi erekshe. О́ıtkeni, Almatyda bes memleket­tiń basshylary Ortalyq Azııadaǵy jáne jalpy Azııa qurlyǵyndaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne yntymaq­tas­tyqty nyǵaıtý máse­le­lerin qaras­ty­rý maqsatynda turaq­ty negizde sarapshylar, syrtqy ister mı­nıs­tr­leri, úkimet jáne mem­leket basshylary deńgeıindegi kezdesýlerdi ótkizý týraly kelisimge keldi.

Budan keıingi úsh jyl ishinde atalǵan pishinderde ótkizilgen is-sharalardyń erekshe senim atmosferasyna negizdele otyryp, 2001 jyly 15 maýsymda Shanhaı qala­synda ótkizilgen kezekti sammıt aıasynda burynnan «Shanhaı besti­gi­ne» kirgen Qazaqstan, Qytaı, Qyr­ǵyzstan, Reseı jáne Tájikstanǵa О́zbekstan qosylyp, Shanhaı yn­ty­maqtastyq uıymynyń qurylýy týraly málimdeme qabyldandy.

Sóıtip, Elbasynyń dáıekti saıa­satynyń arqasynda burynǵy Ke­ńes Odaǵy memleketteri men QHR ara­syndaǵy qatynastar shekara máse­le­si boıynsha taıtalastan jasam­paz­dyq jolyna túsip, ózara senimdi arttyrýǵa jáne Eýrazııa qurlyǵynda kóp salaly ynty­maq­tastyqtyń jańa úlgisin qalyp­tastyrýǵa túrtki boldy. Al «Shanhaı bestigi» XXI ǵasyrdyń basynda ShYU keńisti­gindegi qaýipsizdik, tu­raq­tylyq jáne halyqtardyń ál-aýqatyn ósirýdi maqsat etetin tolyq­qan­dy halyq­aralyq uıymǵa aınaldy.

Búgin ShYU sol kezde memleket basshylary qabyldaǵan saıası kó­re­gen sheshiminiń arqasynda aımaq­taǵy mańyzdy geosaıası faktorǵa aınaldy. Ol jan-jaqty halyq­ara­lyq yntymaqtastyqqa baǵyttal­ǵan, áskerı blok nemese alıans bolýdy kózdemeıtin ashyq birlestik bolyp tabylady. Qazirgi tańda Uıym óz jumysynda úsh basty ba­ǵytty – ShYU keńistiginde qaýip­sizdikti qamtamasyz etý, ekono­mı­ka­lyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq áre­kettesýdi damytýdy maqsat etedi.

Búgingi kúni Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymy, geografııalyq jáne demografııalyq turǵydan qara­ǵan­da, ShYU janyndaǵy baıqaýshy jáne únqatysý boıynsha seriktes-mem­le­ket­terdi qosqanda Eýrazııa megaqur­lyǵynyń úshten eki bóligin jáne álem halqynyń jartysyn qamtyǵan iri qurylym bolyp tabylady. Uıym­nyń qyzmetine basqa mem­leketter men halyqara­lyq uı­ym­­dar tarapynan qyzyǵýshylyq mol.

2011 jyly 15 maýsymda Astanada ShYU qurylýynyń on jyl­dyǵyna arnalǵan mereıtoılyq sammıt ótkeni málim. Uıym úshin osyndaı mańyzdy is-sharanyń biz­diń elimizde ótýi – Qazaqstan Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaevtyń halyq­ara­lyq sahnadaǵy joǵary bedeli­niń, Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my­nyń qurylýy men qalyp­ta­sýy­na qosqan erekshe úlesiniń nátı­jesi ekeni, sondaı-aq Qazaq­stan­nyń saıası, demokratııalyq, áleý­met­tik-ekonomıkalyq, ındýstrııa­lyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq da­mýda qol jetkizgen qomaqty je­tistikterin moıyndaý bolyp tabylatyny aıǵaq.

Sammıtti ótkizerdiń aldynda Qazaqstan taraby bir jyl boıy ShYU-ǵa tóraǵalyq etip, Uıym aıasynda 120 mańyzdy is-sharalar ótki­zip, buryn-sońdy bolmaǵan jetis­tikterge qol jetkizdi. Osy merzim ishinde atqarylǵan jumys­tyń ar­qa­synda memleket basshy­larynyń oty­rysyna Qazaqstan ta­rabynyń tikeleı basshylyq etýiniń arqa­syn­da tereń mazmundy, salı­qa­ly qu­jat­tardyń toptamasy daıyndaldy.

Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my on jyldyǵynyń Astana deklarasııasynda ótken kezeńde atqa­ryl­ǵan jumysy saraptalyp, keleshekke degen baǵyt-baǵdar belgi­len­di. Otyrysta ShYU on jyl ishinde halyqaralyq jáne aımaq­tyq jaǵdaıdyń tereń ózgerýlerine qaramastan, ózin tatý kórshilik, dostyq jáne seriktestik qatynas­tar­dy tereńdetýdiń mańyzdy tetigi, sondaı-aq túrli órkenıetter ara­syndaǵy únqatysýdyń úlgisi, ha­lyqaralyq baılanystardy demo­kra­tııalandyrýǵa baǵyttalǵan dú­nıejúzilik talpynystardyń bel­sendi faktory retinde kórsete bildi dep qorytyndylandy.

Elbasy osy otyrysta sóılegen sózinde Qazaqstannyń ShYU aıa­syn­daǵy ózara árekettesýge múd­de­liligin taǵy da basa aıtyp, Uıym­nyń jumysyn odan ary jetildirý máselelerine erekshe nazar aýdardy. Qazaqstan basshysy ShYU jumysyna jan-jaqty taldaý jasap, jalpy óziniń oń baǵasyn berdi jáne Uıymnyń keleshektegi ba­sym­dyqtaryn qazirgi zamanǵy túr­li qaýip-qaterlerdiń aldyn alýǵa baǵyttaý qajettiligine toqtaldy.

Uıymǵa múshe memleketter sarapshylary Qazaqstan basshy­sy­nyń Aýmaqtyq jáne óńirlik daýlardy sheshý jónindegi keńesti, ǵalam­tor­da­ǵy qylmyskerlikpen kú­res jónin­degi «Kıberpol» sekildi arnaıy organdy, ShYU Bol­jamdaý or­ta­ly­ǵyn, Kóliktik-ınfraqury­lym­dyq ın­tegrasııa jónindegi ko­mı­tetti jáne Sý-energetıka komı­tetin qurý týraly sammıtte jasaǵan tyń bastamalary strategııalyq sıpatqa ıe eke­nin aıta kelip, munyń báriniń Uı­ymnyń odan ary ny­ǵaıýyna erekshe mańyz beretin kó­regendik usynystar bolyp tabylatynyn atap kórsetti.

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń me­reıtoılyq sammıtte: «ShYU-nyń biregeıligi men tartymdy­ly­ǵy­nyń sebebi óziniń saıası-dıp­lo­matııalyq isteriniń eptiligine jáne olardy óz maqsattaryna ıkem­deý­degi qadam­da­ry­na baılanysty. ShYU-ǵa múshe elderdiń bári de aýmaqtarynyń, tarıhtary men mádenıetteriniń ár­túrliligine qa­ra­mastan, teń jáne birdeı daýysqa ıe. ShYU-nyń naq osy qasıetti álemde qyzyǵýshylyq týdyrýda. Son­dyqtan da álem bizdiń Uıy­my­myz­dan úlken úmit kútedi», – degen tujyrymyn ShYU qyzmetiniń tobyqtaı túıini deýge keledi.

Syrtqy ister mınıstrliginiń basty mindeti – eki jaqty negizde jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my ispettes kópjaqty qurylymdar aıasynda Elbasynyń syrtqy saıası baǵytyn iske asyrý, Qazaqstannyń egemendigin, qaýipsizdigin, aýmaq­tyq tutastyǵyn jáne shekaralary­nyń myzǵymastyǵyn, onyń basqa memlekettermen ózara qarym-qaty­nas­tar­daǵy jáne halyqaralyq arenadaǵy saıası, saýda-ekono­mı­ka­lyq jáne ózge de múddelerin dıp­lomatııalyq qu­ral­dar men ádister arqyly qorǵaýdy qamtamasyz etý bolyp tabylady.

Shahrat NURYShEV,

Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń (ShYU) qyzmeti máseleleri jónindegi  ulttyq úılestirýshi, Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tapsyrmalarjónindegi elshisi.