Dúbir

Senbi, 7 shilde 2012 7:31

О́z ultyńdy basqaǵa tıispeı súıgen jón

Serbııa men Kosovo arasyndaǵy jaǵdaı jurtqa belgili. Eki el arasynda qandaı bir qaqtyǵys bola qalsa, oǵan jurt eleń etedi. Jaqynda sondaı qaqtyǵys boldy, oǵan jurt nazar aýdardy.

Serbııa men Kosovo arasyndaǵy jaǵdaı jurtqa belgili. Eki el arasynda qandaı bir qaqtyǵys bola qalsa, oǵan jurt eleń etedi. Jaqynda sondaı qaqtyǵys boldy, oǵan jurt nazar aýdardy.

Senbi, 7 shilde 2012 7:31

О́z ultyńdy basqaǵa tıispeı súıgen jón

Serbııa men Kosovo arasyndaǵy jaǵdaı jurtqa belgili. Eki el arasynda qandaı bir qaqtyǵys bola qalsa, oǵan jurt eleń etedi. Jaqynda sondaı qaqtyǵys boldy, oǵan jurt nazar aýdardy.

Serbııa men Kosovo arasyndaǵy jaǵdaı jurtqa belgili. Eki el arasynda qandaı bir qaqtyǵys bola qalsa, oǵan jurt eleń etedi. Jaqynda sondaı qaqtyǵys boldy, oǵan jurt nazar aýdardy.

Basqa aımaq­tar­daǵy qaqty­ǵys­tarǵa qara­ǵan­da, muny tipti elemeýge de bolǵan­daı-aý. Eki el shekarasynda serb­ter men Kosovo polısııasy ara­syndaǵy qaqty­ǵysta 52 adam jaraqat alypty. Olardyń 32-si Kosovo po­lıseıleri eken de, 20-sy serb azamattary eken. Kináli qaı jaq? Sirá, tártip saqshylary serbterden tártipti talap etse kerek. Al olar oǵan kónbegen­deı. Qısynǵa júgine­tinder osyndaı boljam jasaıdy jáne shyndyqtan alys ketpes te edi.

Endi bolǵan jaǵdaıǵa kelsek, eki avtobýsqa tıelgen serb azamattary Kosovonyń astanasy Prıshtına mańyndaǵy tarıhı oryn – Gazımestan moný­men­tine zııarat etýge keledi. Bi­raq jaı kelmeı, buzyqtyq jasaı keledi. Polısııanyń málim­deýin­she, 70 qaraly tepse temir úzetindeı serb jigitteri «araq iship alyp, ózderin júgensiz ustap, polı­sııaǵa da, jergilikti halyqqa da soqtyǵysa júredi». Aqyrynda polısııa olardy elden shyǵaryp jiberýge májbúr bolady.

Olar Kosovo respýblıkasyna nege kelgen? Kosovo buryn Serbııanyń bir ólkesi bolǵany belgili. Onda negizinen musyl­man albandar turady. 1990-jyl­dardyń basynda Serbııa bas­shylyǵy sol musylmandardan «óz jerin tazartý» úshin jappaı qyryp-joıý, qýdalaý saıasatyn júrgizgende, búkil Batys elderi ara túsip, aqyry Kosovo táýelsiz elge aınaldy. Endi sol Kosovo jerinde 1389 jyly serb-bosnııalyqtar áskeri tú­rik­terden oısyraı jeńilip, sodan 1816 jylǵa deıin osman­dar­dyń qanaýynda boldy. Jeńil­se de, serbter sol jyldy óz ultynyń týǵan kú­ni sanaıdy. Jáne ony jyl saıyn atap ótedi. Kosovo táýelsiz­di­gin jarııalaǵan 2008 jyldan beri munda kele almaı júrdi. Endi bıyl ǵana kelip, onda da jaı kelmeı, buzyqtyq jasaı keldi.

Árıne, ár halyq óz ultyn, onyń qundylyqtaryn qurmet­te­se jaqsy. Biraq bul ekinshi bir halyqtyń, ulttyń múddesi esebinen bolmaýǵa tıis. Al serb ultshyldary ózderi bılikte bol­ǵan kezinde, 90-shy jyldar­dyń basynda Iýgoslavııa odaǵy­na birikken biraz halyqtarǵa, ulttarǵa qarsy shovınıstik, ge­nosıdtik saıasat júrgizdi. So­nyń saldarynan biraz halyq qyryldy da.

Bir qýanarlyǵy – halyqara­lyq qoǵamdastyqtyń belsendi aralasýynyń arqasynda bul zulymdyqqa tosqaýyl qoıyl­dy. Ultshyl-fashısterdiń áske­rı qylmystary áshkerelenip, olar arnaýly halyqaralyq sotta jazasyn aldy, birazy áli tergeýde jatyr. Sol áskerı qylmys Kosovoǵa da qatysty boldy. Ádildik jeńip, Kosovo halqy táýelsizdikke jetti.

Sońǵy segiz jyl boıy bılik tizginin ustaǵan Demokratııalyq partııa kósemi Borıs Tadıch júrgizgen saıasat Serbııaǵa oń ózgerister ákelgen edi. Biraq jaqynda oılamaǵan jerden prezıdenttik saılaýda Slobodan Mıloshevıchtiń burynǵy fashıstik úkimetinde vıse-premer bolǵan Tomıslav Nıkolıch jeńiske jetti. Sodan beri eldegi ultshyl radıkaldar qaıtadan bas kótere bastaǵandaı, serb ultshyldarynyń Kosovodaǵy buzaqylyq áreketteri sonyń bir kórinisindeı.

Kosovodaǵy bul qaqtyǵys­tyń aıaǵy jamandyqqa soqtyr­ma­syn deıik. Ondaı jamandyq­ty jurt umytqan joq. Talaı adamnyń qany tógilgen, tiriler­diń janynda jara qalǵan.

Halyq qolqalap jatsa, kóngen de durys

Islandııada prezıdenttik saılaý ótip, burynǵy prezıdent Olafýr Ragnar Gımsson besinshi merzimge qaıtadan saılandy. Ony jaqtap saılaýǵa qatysqandardyń 52,8 paıyzy daýys berdi.

Qaıda saılaý ótpeı jatyr, kim saılanbaı jatyr deýge de bolar, ádette sonyń erek­shelerin ǵana sóz etetinimiz bar. Álem­degi jetekshi elderdiń basshylary saılansa, nemese memlekettik tóńkeris bolyp jatsa, áıtpese bılik úshin kúres shekten shyǵyp jatsa, jurt nazary soǵan aýady. Al Islandııa­da sonyń biri de joq. Biraq osynaý aralda ornalasqan shaǵyn el­degi sońǵy prezıdent­tik saılaý­dyń óz ereksheligi de boldy.

О́tken jyldyń aıaǵynda tórt merzim bılik tizginin ustaǵan Ola­fýr Gımsson endi jańa saı­laýǵa túspeıtinin málimdegen. Biraq buǵan onyń jaqtastary, partııalastary kónbedi. Tipti qarsylyq petısııasyn uıymdas­tyryp, halyq kóshege shyqty. El astanasy Reıkıavık qalasy­nyń turǵyndary tik kóterildi dese de bolǵandaı. 30 myńdaı adam onyń saılaýǵa qatysýyn ta­lap etti. Basqalarǵa az kórin­gen­men, bul Islandııa halqy­nyń 10 paıyzy edi. Jáne bala-shaǵany qosqanda emes, eldiń saıa­sı belsendiligi joǵary bóligi. Gımssonnyń jurtshylyq piki­rine qulaq asýyna týra keldi.

Táýelsizdik, egemendik, ási­rese, Islandııadaı shaǵyn elderge aıryqsha qajet. Olar óz táýelsizdigin kúshpen qorǵaı almaıdy. Tek parasatty saıasat arqasynda ǵana mundaı elder basqalarǵa kiriptar bolmaı ómir súredi. Prezıdent Olafýr Grım­sson sondaı saıasat júrgize bildi. Ol óz eliniń saıası da, ekonomıkalyq ta táýelsizdigi jolynda aıanbaı kúresti.

Bul el prezıdenttik basqarý júıesin ustanady degenmen, prezıdent ókilet­tigi resmı sharalarmen shekteledi. Naqty bı­lik úki­met­tiń qolynda. Ras, resmı túrde úkimet basshysyn prezıdent ta­ǵaıyn­daıdy. Biraq prezıdent O.Grım­s­son árkez eldegi saıası, eko­nomıkalyq jaǵdaıǵa belsendi aralasyp otyrdy. Árqashan, ásirese, sońǵy kezde, tipti ózi qaıta saılaýǵa túspeımin degen kezde de prezıdent ókilettigin keńeıtý máselesin qozǵap júrdi.

О́ziniń shekteýli ókilettigine qaramaı, 2008-2009 jyldardaǵy daǵdarys kezinde prezıdent O.Grımsson el ekonomıkasynyń múddesin oılap, Islandııa bank­teri apatqa ushyraǵanda, shetel salymshylarynyń qarjylaryn tóleýden bas tartyp, Ulybrı­tanııa men Nıderlandııany óz salymshylary úshin 3,9 mıllıard dollar qarjy tóleýge májbúr etken. Bul Islandııa ekonomıkasynyń qaıtadan qaz turýyna múmkindik jasady. Mundaı batyl qadamdy halyq umytpaıdy.

Jalpy, O.Grımsson óz eli­niń Eýroodaq aldynda kiriptar bolýyna qarsy. Táýelsiz saıasat júrgizýdi qalaıdy. 300 myńdaı ǵana halqy bar, shıkizattyq resýrsy shekteýli Islandııa ishki múmkindikterin tıimdi paıdalana otyryp, daǵdarystyq jaǵ­daı­dan ońtaıly shyǵyp kele jatyr. Sarapshylar bıyl eldiń ekonomıkalyq ósimi 4,5 paıyzdy quraıdy degendi aıtady. Islandtar onda ózderi qalaǵan pre­zıdenttiń úlesi bar dep esep­teıdi, aldaǵy ýaqytta da onyń bılikte bolǵanyn qalaıdy.