Dúbirge toly dúnıe

Juma, 31 tamyz 2012 7:11

Ádilettiń kúmándi saltanaty 

О́tken aptada Norvegııa soty lańkestik jáne adam óltirgeni úshin degen aıyppen Anders Breıvıkke 21 jyl túrmede otyrý úkimin shyǵardy. Bul úkimdi bireýler ádilettiktiń saltanaty dese, bireýler qanisherdiń qylmysyna saı emes jaza deıdi. Ártúrli pikir áli jalǵasyp jatyr

Juma, 31 tamyz 2012 7:11

Ádilettiń kúmándi saltanaty 

О́tken aptada Norvegııa soty lańkestik jáne adam óltirgeni úshin degen aıyppen Anders Breıvıkke 21 jyl túrmede otyrý úkimin shyǵardy. Bul úkimdi bireýler ádilettiktiń saltanaty dese, bireýler qanisherdiń qylmysyna saı emes jaza deıdi. Ártúrli pikir áli jalǵasyp jatyr

Erkisiz óziń de pikirińdi bil­dirgiń keledi. Bul sot prosesi álemdik telearnalardan kóp kór­setildi. Sol sotqa deıin de qan­isher Anders Breıvık talaı te­lehabarlardyń keıipkeri bolǵan. Qazir ol kóp adamǵa tanys tul­ǵaǵa aınaldy. Moınynda 77 adam­nyń qany bar, óziniń aı­ýandyq isine bir sát ókinbeı, kúlimsirep tur­ǵan, tipti túıýli judyryǵyn kóte­rip «gıtlershe» sálem berý keıpi janyńdy túr­shiktiredi.

Jaza ádil bolsyn deıdi jurt. Ádil jazanyń muraty – alda bas­qalar qylmysqa barmasyn, jurt qylmys jasaǵandy aýyr jaza kútip turǵanyn sezinetin bolsyn degenge saıady. Sol jazadan qoryqqandar qylmysqa barmasa kerek. Breıvıkke qoldanǵan jazadan keıin onyń qylmysyn qaı­talaıtyn adamdar sıreı qoı­maı­tyn shyǵar-aý.

21 jylǵa túrmege jabý Nor­vegııadaǵy eń aýyr jaza eken. О́lim jazasy týraly áńgime joq. Tipti ómirbaqı túrmege jabý da bul elde kórsetilmegen. Tek álgi 21 jyldy ótegen soń qylmys­ker­diń jazasyn odan ári sozý múm­kindigi ǵana bar.

Endi naqty Breıvıkke kelsek, onyń qylmysy, sirá, tarıhtaǵy eń bir soraqy, eń bir jantúr­shi­gerlik qylmystyń biri. Ol el astanasy – Oslo qalasynyń úkimettik oramynda avtokólikti jarýmen qatar, Ýteııa aralyn­daǵy jasóspirimder lagerinde qarýsyz balalarǵa oq atyp, 77 adamnyń ómirin qıyp, 96 adamdy jaralaǵan. Ol óz áreketin Eýro­panyń ıslamdanýyna, sońǵy jyl­dary óris alǵan mýltıkýltýralızmge qarsylyq dep esep­teıdi. Bul jerde jazyqsyz bala­lar­dyń oǵan qandaı qatysy bar deısiń.

Eń soraqysy, bireýlerdiń oǵan ara túskisi, belgili dárejede aqtaǵysy keletini. Árıne, advo­kat­tardyń óz qyzmeti bar, ol týraly sóz joq. Adam quqy degen jeleýmen keıbireýler onyń aqyl-esi durystyǵyn aıqyndaý kerek, aýrý bolsa, kúshtep emdeý kerek dep, ony jazadan qutqarýǵa tyrysady. Al qanisherdiń ózi esh­qandaı da aýrý emespin, barlyq isimdi sanaly túrde bilip istedim, dep tapjylmaı otyr. О́zin saıasatker sanaıtyn bireýler Breı­vıktiń Eýropanyń ıslamdanýyna, mýltıkýltýralızmge qarsy kúresi oryndy ekenin aıtyp, ony aqtaý isine ózinshe úles qosady.

Endi onyń jazasyn qalaı óteı­tindigi týraly maǵlumat­tar­dy oqyǵanda da onyń qurban­dy­ǵyna ushyraǵandardyń árýaǵyn qorlaǵandaı jaǵdaıǵa kezigesiń. Oǵan arnap Ila túrmesinen 3,5 mıllıon eýroǵa bir blok salǵan kórinedi. Úsh bólmeli jaıdyń bir bólmesi – kabınet, bir bólmesi – jattyǵý zaly. Bir sózben aıt­qanda, kerekti nárseniń bári bar. Bul jaza ma, jarylqaý ma? Ondaı «jazany» óteýge qumarlar kóp tabylar edi-aý. Qylmysker de adam, onyń da quqy bar degenge qosylasyń ǵoı. Al qylmysqa laıyqty jaza qoldanbasa, ádilet qaıda qalady?

Saıası dúrbeleńniń aldynda tur

Qyrǵyz parlamentinde qyzyq bolyp jatyr. О́tken saılaýdan keıin áýpirimmen qurylǵan koalısııa kúıredi. Odan «Atameken» jáne «Ar-namys» partııalary ketti. Soǵan oraı, úkimet te ornynan túsýge májbúr boldy.

Koalısııa – odaq. Odaqtastar ketiskenmen, jaýǵa aınalmaýǵa tıis qoı. Keshegi dosyńmen búgin jaý bolsań, ne abyroı qalady? Adamdar arasyndaǵy qarapaıym qarym-qatynasta ol satqyndyq delinedi. Keshegi dostyǵyń jal­ǵan bolsa, onda kim bolǵanyń, er­teń saǵan kim senedi? Kim senimen odaqtasady?

Bul eldegi saıası partııalar basshylaryna osyndaı kóp su­raqtar qoıýǵa bolar edi. Áńgime tek partııalardyń koalısııadan shyǵý ǵana emes, olardyń bas­shylarynyń bir-birine bet kóris­peıtindeı qatqyl sóz aıtyp, aqyl­ǵa syıyńqyramaıtyndaı áre­ketke baryp otyr. Halyqqa saıası kóshbasshy bolady degen partııalar men olardyń basshy­larynyń sıqy osyndaı bolsa, olarǵa sengen halyqty aıaısyń.

Parlamenttegi qarym-qaty­nas, ádette, onyń minberi arqyly jú­redi: onda árkim óziniń oı-pikirin jarııalaıdy, ol bir-birine qıǵash ke­lip jatýy ábden múmkin. Kóp­shilik daýys alǵannyń sózi – sóz. Al Jooǵarǵy Keneshte birin-biri tyń­daý qıyn. Keıde sóz ornyna basqa nárseni paıdalanady. Jaqynda burynǵy ishki ister mınıstri, qazirgi depýtat Bolot Sher (buryn – Shernııazov) sóz ornyna úkimet basshysy О́mirbek Babanovqa konvertke salyp eki oq jiberipti.

Ádette bireý taıaǵyn kórsetse, taıaqpen uramyn degeni, mylty­ǵyn kórsetse, atamyn degeni dep qabyl­dandy. Úkimet basshysyna oq jibe­rýdiń qalaı qabylda­na­tyny belgili. Ras, depýtat Sher keıin muny ózinshe basqasha túsin­dirgeni bar: aıypty bolsam, sol oqtyń birimen ózimdi atamyn, eger maǵan jala japsań, bir oqpen ózińdi at degenim edi depti. Búıtip jumbaqtamaı-aq, adamsha sózben aıtsa, bolmaı ma?

Bári úkimet komıssııasynyń tekserýi barysynda sońǵy «revolıýsııa» kezinde dúnıe tonaýshylar ózderiniń Bolot Sherden, «Atameken» partııasynyń kósemi О́mirbek Tekebaevtan nusqaý al­ǵandaryn moıyndaǵan kórinedi. Muny «Respýblıka» partııasy­nyń fraksııasy jurtqa taratyp jiberipti. Bul úshin Sher úkimet basshysyna oq jiberse, Tekebaev granata jibere­tinin málimdegen. Ázirge zeńbirek jiberetinder tabyla qoıǵan joq.

Endi bul parlament qaıtedi? Ondaǵy partııalar qaıta bas qo­syp, koalısııaǵa birige ala ma? Qa­laı degende de, bet jyrtys­qandardyń, bir-birine oq, granata kórsetkender­diń birigýi qıyn-aý. Al birige almasa, parlament taratylady, taǵy da súreń saıası kú­res bastalady. Odan qınala­tyn qarapaıym halyq. Eńbek etip, bala-shaǵasynyń rızy­ǵyn tabý ornyna, saıasatshylardyń dúrme­gine eredi. Bul dúrmek jaqsy­lyqqa aparmaıdy. Qyrǵyz aǵa­ıyndar ony talaı kórgen.

Sóıtse de birigýge áli de úmit bar. Oǵan Sosıal-demokratııalyq partııa uıytqy bolmaq. Ol – prezıdenttiń partııasy. Prezıdent Atambaev óz partııasyna parlamenttik koalısııa qurýdy tapsyrdy. Burynǵy premer-mınıstr Felıks Kýlov koalısııaǵa óziniń «Ar-namys» jáne «Atameken» partııasy kirýi múmkin eke­nin aıtty. Al SDP-ǵa jaqyndaý júretin О́.Babanovtyń «Respýblıka» partııasy da kiremin dese, onymen arazdas joǵaryda atal­ǵan eki partııa qaıtpek? Bas tarta ma? Bas tartpaǵanda, búgingi bet jyrtysýdan keıin bir-birine qalaı qaraıdy? Buryn koalısııadan syrt qalǵan «Ata jurt» par­tııasynyń pikiri qandaı? Bel­gisizdik beleń alǵan sát.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».