Qazaqstan-Túrkııa: Strategııalyq seriktes elder

Seısenbi, 9 qazan 2012 7:13

Bıyl Qazaqstan Respýblıkasy kóp­te­gen eldermen dıplomatııa­lyq qaty­na­sy­nyń 20 jyl­dy­ǵyn atap ótýde. Qa­zaqstan táýelsiz­di­gin ja­rııa­laǵan sátte álemde eli­mizdiń ege­mendigin bi­rin­shi ta­ny­ǵan jáne al­ǵashqylardyń biri bolyp Almatyda elshiligin ashqan Túr­kııa­men dıp­lomatııalyq qaty­nas­tary­myz­dyń 20 jyldyq mereıtoıy da atap ótilýde. 

Seısenbi, 9 qazan 2012 7:13

Bıyl Qazaqstan Respýblıkasy kóp­te­gen eldermen dıplomatııa­lyq qaty­na­sy­nyń 20 jyl­dy­ǵyn atap ótýde. Qa­zaqstan táýelsiz­di­gin ja­rııa­laǵan sátte álemde eli­mizdiń ege­mendigin bi­rin­shi ta­ny­ǵan jáne al­ǵashqylardyń biri bolyp Almatyda elshiligin ashqan Túr­kııa­men dıp­lomatııalyq qaty­nas­tary­myz­dyń 20 jyldyq mereıtoıy da atap ótilýde. 

Osy oraıda ústimizdegi jyldyń 10-12 qaza­ny kúnderi ótetin Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń Túr­kııaǵa resmı sapary qarsańynda eki baýyrlas el ara­syndaǵy baıla­nystardyń qazirgi jaǵdaıy týraly Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Túrik Respýb­lı­ka­syn­daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Janseıit TÚIMEBAEVQA bir­neshe saýal qoıǵan edik.

– Elshi myrza, Qazaqstan men Túr­kııa arasyndaǵy 20 jyldyq kezeńdegi baıla­nys­tyń qazirgi jaǵdaıy týraly ne aıtar edińiz?

– Qazaqstan men Túrkııanyń ǵasyrlar buryn bir atadan órbip, bir qaǵanat quramynda bolǵan túbi bir túrki halqynyń urpaǵy ekeni barshamyzǵa belgili.

Túrik Respýblıkasy 1923 jyldan, al Qazaqstan Respýb­lı­kasy 1991 jyldan beri táýelsiz memleket retinde álemdik sahnada boı kóterdi. Alaıda, Túrkııa – HIII ǵasyrdan bastap Anatoly topyraǵynda ornalasqan Osman ımperııasynyń, al Qazaqstan HV ǵasyrda Ortalyq Azııada qa­lyptasqan Qazaq handyǵynyń zańdy murageri bolyp tabylady.

Týys halyqtarymyz ara­syn­daǵy baı­lanystar Qazaqstannyń táýelsiz el bo­lyp jarııa­lanýy­men qaıtadan jańa qar­qynmen jańǵyrdy. 1992 jylǵy 2 naý­ryz­da ornatylǵan Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy dıplo­ma­tııalyq qatynastar osy jyldar ishinde eki baýyrlas el ara­syn­daǵy dostyq pen birlikke negizdelgen baılanystardan arna tartyp, turaq­tylyq sıpatyn­da­ǵy strategııalyq árip­testik deń­geıine kóterildi. Qazaqstannyń egemen el bolyp qalyptasyp, álemdik qoǵamdastyqqa kirigýine tamyry tereńde jatqan týysqan túrik baýyrlarymyzdyń qoldaýy men tileýlestigi de oń yqpal etti.

Osy 20 jyldyq merzim ishinde eki el arasyndaǵy baýyr­las­tyq jáne dostyq qatynastarǵa qaıaý túsirmeı, yntymaq­tas­tyq­ty meılinshe joǵary deńgeıde damy­týǵa kúsh salyndy.

Tarıhı turǵydan alǵanda az ǵana ýaqyt ishinde elderimiz arasyndaǵy qaty­nastar ózara senimniń bıik dárejesine kóte­ril­di. Jemisti yntymaqtastyq­tyń aı­qyn ná­tı­jesi retinde Qa­zaqstan men Túr­kııa ara­syndaǵy strategııalyq árip­testik qaty­nastar dostyq, baýyrlastyq jáne syn­dar­ly únqatysý baǵy­tynda damýda. Mu­nyń jarqyn dáleli retinde Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdenti Nursultan Na­zarbaev­tyń Túrkııaǵa 2009 jylǵy qa­zandaǵy resmı sapary barysynda qol qoıylǵan Qa­zaq­stan Respýblıkasy men Túrik Respýb­lı­kasy arasyndaǵy Stra­te­gııalyq áriptestik týraly shart­ty aıta alamyz. Búgingi kúni Qazaqstan men Túr­kııanyń strategııalyq áriptestigin álem­dik qoǵamdastyq ta moıyndaıdy.

– Qazaqstan men Túrkııa­nyń kóp­jaqty yntymaqtas­tyǵynyń deńgeıin qalaı ba­ǵalar edińiz?

– Qazaqstanmen tarıhı baı­lanysy tereńde jatqan Túrkııa – búginde eli­miz­diń Eýrazııa qurlyǵyndaǵy mańyzdy ári senimdi áriptesi. Eki el arasyn­daǵy eki­jaqty qatynastardyń qarqyndy damýy, Qazaq­stan men Túrkııa ustanymdarynyń uqsas­ty­ǵy kópjaqty yntymaqtastyq má­sele­le­ri­niń keń aýqymy bo­ıyn­sha óz­ara túsi­nis­tikti qamta­masyz etýge negiz bolýda. Bul yntymaqtastyq Birikken Ulttar Uıymy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tas­tyq uıymy, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes, Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­my, Túrki keńesi, TÚRKSOI jáne basqa birlestikter sheńbe­rinde oıdaǵydaı damyp keledi. Atap aıtqanda, 1992 jyly Qazaq­stan Prezıdenti AО́SShK-ni qurý jóninde bastama jasaǵan sátten beri Túrkııa osy úderistiń belsendi strategııalyq qatysý­shy­sy bolyp otyr. Onyń AО́SShK-ge tóraǵalyǵy – eki baýyrlas memlekettiń yn­ty­maǵy men jarastyǵynyń jar­qyn kórinisi.

Túrkııa basshylyǵy Qazaq­stannyń Túrki keńesin qurý ıdeıa­syn iske asy­rý­daǵy ma­ńyzdy rólin, sondaı-aq Nursul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń bastama­sy­men Túr­kitildes memleketter yntymaq­tas­tyq keńesi, Parlamenttik Assambleıa, Aqsa­qal­­dar alqasy, Astanada Túrki aka­demııasy qurylǵanyn joǵary baǵalaıdy. Bul rette Ankara túrkitildes memlekettermen or­taq til, din, tarıhı jáne mádenı qundy­lyqtarǵa negizdelgen qa­ty­nastardy odan ári tereńdetýdi jáne jalpytúrkilik ıntegrasııa úderisin nyǵaıtýdy qup­taıdy.

Qazaqstan men Túrkııanyń óńirlik jáne halyqaralyq deń­geıdegi ynty­maq­tasty­ǵynyń jyldan jylǵa artýynyń kór­set­kish­teri retinde Túrkııanyń 2010 jyly EQYU sheńberinde jáne 2011 jyly Qazaqstannyń IYU-ǵa tór­aǵa­ly­ǵyna pár­mendi qoldaý kórsetýin atap ótý qajet. BUU sheńberinde de syndarly yn­ty­maqtastyq óz jalǵasyn tabýda. Budan basqa, Túrkııa BUU Qaýipsizdik Keńesine 2017-2018 jyldary ýaqytsha múshelikke Qazaqstannyń kandıdatýrasyn qoldaı­tyn­dyǵyn málimdedi. Qa­zaqstan da BUU Qaýipsizdik Ke­ńesine 2015-2016 jyldary ýa­qytsha múshelikke Túrkııanyń kan­dı­datýrasyn qoldaıtyndy­ǵyn bildirdi. Bul da túbi bir túrik aǵaıyndarymyzdyń izgi yqylasynyń aıqyn kórinisi.

– Qazaqstan men Túrkııa arasyn­daǵy saýda-ekono­mı­ka­lyq, ınvestı­sııa­lyq qarym-qatynastar týraly oıyńyz­ben de bólise ketseńiz.

– Saýda-ekonomıkalyq baı­la­nystar eki­jaqty yntymaq­tas­tyqtyń mańyzdy aspektisi bo­lyp tabylady. Halyqaralyq saraptaý-taldaý qoǵamdastyǵy bú­gingi Túrik memleketin barynsha qarqyndy damý ústin­degi jáne jahandyq daǵdarysty tabysty eńserip qana qoımaı, ekonomı­kada belgili bir tabystarǵa qol jetkizgen, Eýropadaǵy ekonomı­kalyq ahýaldy jan­dandyrǵan qoz­ǵaýshy kúsh retinde sıpat­taıdy.

Sońǵy jyldary tabysty júrgizgen ekonomıkalyq saıasa­ty­nyń nátıjesinde túrik eko­no­mıkasy álemde 16-shy orynǵa jáne Eýropada 6-shy orynǵa kóterildi. Qazirgi tańdaǵy Túr­kııa úkimetiniń stra­tegııalyq maq­saty álemdegi meılinshe bá­sekege qabiletti alǵashqy 10 el­diń qataryna ený bolyp ta­bylady.

Túrkııa – Qazaqstannyń aı­maqtaǵy senimdi saýda-ekono­mı­kalyq áriptesi. 2010 jyldyń qorytyndysy boıynsha eki el arasyndaǵy saýda aınalymy 2,9 mlrd. AQSh dollaryn qurasa, 2011 jyldyń qorytyndylary boıynsha bul sıfr 3,9 mlrd. AQSh dollaryna jetti. Al bıylǵy jyldyń alǵashqy alty aıyndaǵy kólem 2,5 mlrd. AQSh dollaryn qurady.

Bul turǵydan qaraǵanda 2012 jylǵy mamyrda ótken Túrkııa Premer-mınıstri Rejep Taıyp Erdoǵannyń Qazaqstanǵa resmı saparynyń mańyzy zor boldy. R.T.Erdoǵan V Astana ekonomı­kalyq fo­rýmy­na, sondaı-aq Qa­zaq-túrik iskerler forýmyna qatysty. Sapar barysynda Jo­ǵary deńgeıdegi strategııalyq ynty­maqtastyq keńesin qurýǵa ýaǵda jasalyp, «Jańa sınergııa» birlesken ekonomı­kalyq baǵdarlamasyna qol qoıyldy. Baǵ­darlamany júzege asyrý úshin tıisti salalar belgilenip, osy baǵytta jumystar júr­gizilýde jáne onyń ońdy ná­tı­jesin ja­qyn keleshekte kóremiz dep úmit­tenemiz.

Elderimiz arasyndaǵy ózara saýdanyń kólemin ulǵaıtýǵa jáne saýda-ekono­mı­ka­lyq qaty­nas­tardy damytýǵa tikeleı yq­pa­lyn tıgizetin meılinshe ma­ńyzdy ba­ǵyt­tardyń biri – kólik salasy. Saýda-eko­nomıkalyq yntymaqtastyqty damytýdy tejeýshi ózekti faktor – júkterdiń avtomobıldik tasymaldaý ar­qy­ly jetkizilýi.

Bul oraıda Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy temir jol magıstraliniń jú­zege asyrylýy – eki el úshin de asa ma­ńyzdy. «Túrkııa – Iran», «Iran – Túr­kimenstan – Qazaqstan» jáne «Kars – Ahalkalakı – Tbılısı – Baký» temir jol­dary magıs­tral­daryn salyp bitirý Qa­zaq­stan men Túrkııa arasyndaǵy saýda aına­ly­myn jáne Qazaqstannyń energııa re­s­ýrs­taryn álemdik ry­noktarǵa tasy­mal­daýdy ed­áýir ulǵaıtýǵa, sondaı-aq ta­sy­mal­daý kólemin arttyrýǵa jáne tarıfterdi azaıtýǵa, Kaspıı aımaǵy men Eýropa ara­syndaǵy tikeleı kólik qatynasyn qam­ta­masyz etýge orasan múmkindik berer edi.

Jańa áýe qatynastarynyń ashylýy da baýyrlas elderdiń arasyn jaqyndata túsetin týys­tyq pen dostyq kópirleri ispettes yntymaqtastyqty nyǵaı­týǵa, ekonomıkalyq yqpaldas­tyqty kúsheıtýge qyzmet eteri anyq. Qazirgi tańda Qazaq­stan tarapy Qazaqstan men Túrkııa ara­synda 14 reısti, al túrik tarapy 12 reısti oryn­daı­dy. 2011 jylǵy qyrkúıekten bastap «SKAT» avıakompanııasy Shym­kent–Ys­tam­bul–Shymkent baǵy­ty bo­ı­yn­­sha, son­daı-aq túrkııa­lyq «Pegasus Airlines» avıa­kom­panııasy Ystambul – Almaty – Ystam­bul baǵyty boıynsha reıs­terdi oryndaýda.

Ekonomıkalyq saladaǵy áleýetimizdi keńinen qoldaný jáne tereńdetý kerek degen pikirdemin. Túrik ónerkásibiniń jáne, tutasymen alǵanda, eko­nomıkasyn damy­tý­dyń lokomotıvi bolyp otyrǵan óner­ká­siptik aımaq­tar qurýda Túrkııa orasan zor oń táji­rıbe jınaqtaǵan. Qazirgi tańda mundaǵy 300-ge jýyq ónerkásiptik aımaqta 60 myńdaı iri fabrıka, zaýyttar ornalas­qan. Al 50 adamǵa deıin jumys isteıtin orta kásip­oryndar sany 300 myńǵa jetedi.

Ekijaqty qatynastardyń odan ári damýy túrik bıznesin Qazaqstannyń ın­dýstrııalyq damý úderisine tartýǵa, túrik tá­ji­rıbesin elimizdiń óńirlerinde Qa­zaq­stan – Túrkııa ındýs­trııa­lyq aımaqtaryn qurý arqyly paıdalanýǵa múmkindik beredi. Bul aımaqtardy qurý jónindegi jobalardy iske asyrý Qazaq­stannyń jedeldetilgen ındýs­trııa­lyq damý baǵdar­lamasyn iske asyrýǵa edáýir úles qospaq.

Qazirgi tańda aımaqtardy qurý týraly úkimetaralyq memorandým men birlesken is-qımyl josparyna qol qoıyldy. Bul saladaǵy basty másele – Qa­zaq­stan–Túr­kııa ındýstrııalyq aı­maqtaryn qurý jó­nin­degi tıisti normatıvti-quqyqtyq baza­ny jetildirýdi jedeldetý. Bul aı­maq tú­rik bıznesiniń qazaq­stan­dyq rynokqa júıeli túrde kirýine múmkindik beredi jáne bizdiń elimizdiń qolaıly ınvestı­sııa­lyq ahýalyn jaqsartýǵa qyzmet etetin bolady.

– Bıylǵy eki el arasyn­daǵy 20 jyl­dyq mereıtoı sheńberinde uıym­das­tyrylǵan saparlar jáne ústimizdegi jyly 10-12 qazanda ótetin El­basy­myz­dyń sapary týraly da aıta otyrsańyz.

– О́zińiz aıtyp ketkendeı, jańǵyrǵan baılanystarymyz­dyń 20 jyldyǵyn toılaý ústin­demiz. Mereıtoı sheńberinde baýyr­las eki el arasyndaǵy dos­tyq pen yntymaqtastyqtyń udaıy damyp, nyǵaıýyna úlken septigin tıgizgen joǵary deń­geıdegi ózara saparlar uıym­dastyrý jalǵasyn tabýda. Atap aıtqanda, joǵa­ryda atap ótilgen Túrkııa Premer-mı­nıs­tri Rejep Taıyp Erdoǵannyń mamyr aıynda ótken Qazaqstanǵa resmı sapary­nyń mańyzy zor boldy. Bul resmı sapar qazaq-túrik áriptestiginiń tereńdeýine, eki­jaqty yntymaqtastyqty odan ári ny­ǵaıtýǵa jáne qol jetkizilgen ýaǵdalas­tyq­tardy tıimdi júzege asyrýǵa jańa ser­pin berdi. Eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa Túrkııa Uly Ult­tyq Májilisiniń Tór­aǵa­sy Jemıl Chı­chektiń qyrkúıek aıynda ótken Qazaq­stan­ǵa sapa­ry da óziniń laıyqty úlesin qosty.

Al 10-12 qazanda ótýi jos­parlanǵan Qazaqstan Respýblı­kasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Túrik Respýb­lı­kasyna resmı sapary baýyrlas eki el arasyndaǵy dıplomatııa­lyq qatynas­tar­dyń 20 jyldyǵy sheńberinde uıymdasty­rylatyn joǵarǵy deńgeıli saparlardyń qorytyndylaýshysy bolady. Sapar 20 jyldyq yntymaqtas­tyqtyń búgini men keleshegin sa­ralaýǵa, yntymaqtastyqqa jańa syndarly serpin berýge, tıimdi eko­nomıkalyq qatynas­tardy jan­dandyrýǵa baǵytta­lady.

Elbasynyń sapary barysyn­da Stra­tegııalyq áriptestik shar­tyn júzege asy­rýdyń negizgi tetigi bolyp sanalatyn Qa­zaq­stan Respýblıkasy men Túrik Respýb­lıkasy arasyndaǵy joǵary deńgeıli Strategııalyq ynty­maq­tastyq jónindegi keńestiń birinshi otyrysy ótkizilmek. Bul – óz kezeginde taraptardyń eki­jaqty jáne kópjaqty pishindegi yntymaq­tas­ty­ǵynyń negizgi ba­ǵyttaryn aıqyndaıtyn mańyz­dy shara. Iаǵnı, bul – el basshy­lary­nyń qatysýymen ekijaqty qarym-qatynas­tardyń ózekti máseleleri tolyq talqy­lanady jáne tıisti sharalar qabyl­danady degen sóz.

Sondaı-aq, Qazaqstan men Túrkııa ara­syndaǵy syrtqy saýda kólemin 10 mlrd. AQSh dollaryna deıin ulǵaıtý jáne ózara is-qımyldyń ekonomıka­lyq quraý­shysyn odan ári ke­ńeı­tý mańyzdy.

Qazaqstannyń oń ımıdjine yqpal etetin shara retinde Elba­symyzdyń atalǵan sapary bary­synda Ystambulda Qazaq­stan­nyń ónerkásiptik-ındýstrııalyq sa­la­syndaǵy jetistikterin kór­se­týge múm­kindik beretin kórme ashý josparlanýda. Bul kórmege elimizdiń jetekshi kásip­oryn­dary qatyssa, ol túrik jurtshy­ly­ǵyna Qazaqstannyń ekonomı­ka­lyq jetistikterin tanysty­rý­ǵa múmkindik beredi, sondaı-aq Qazaqstanǵa iri túrik bıznesin tartýǵa yqpal etedi dep úmit­tenemiz.

Sonymen qatar, 20 jyl ishindegi yn­ty­maqtastyqqa isker adam­darynyń qos­qan jáne qosa­tyn úlesterin talqylaýǵa múm­kindik beretin qurylys salasy men qurylys materıaldarynyń óndirisi, aýyl sharýashylyǵy, tamaq ónerkásibi, mashına jasaý, orman sharýashylyǵy, toqyma jáne daıyn kıim óndirisi, keme jasaý, munaı hımııasy salala­rynda jumys isteıtin eki eldiń 300-den astam kompa­nııa­synyń qatysýymen bıznes-forým ótedi. Bıznes-forým barysynda qazaq-túrik fırmalary arasynda jalpy kólemi 1,5 mlrd. AQSh dollaryna jetetin kelisimderge qol qoıylady. Bul da ekonomıka salasynyń damýyna, ekijaqty ınves­tısııaǵa oń áser etetin bolady.

Saıası jáne ekonomıkalyq qatynas­tar­men qatar, mádenı-gý­manıtarlyq sala­da­ǵy ynty­maq­tastyqqa da basa nazar aýdary­la­dy. Eki baýyrlas eldiń rýhanı ári dostyq qazyǵyna aınalǵan má­denı-gýmanıtarlyq saladaǵy ynty­maqtastyq jo­ǵa­ry qarqyn­dy­lyǵymen sıpattal­ǵany­men, Túr­kııada kópten beri Qazaq­stan­nyń mádenıeti kúnderi ótki­zil­medi. Sondyqtan da bul is-sharany da Elbasy saparynyń qarsańynda Ystambul qala­synda ótkizýdi jón kórdik. Onyń aıasynda «Altyn adam» ekspozı­sııa­sy, qazaq fılminiń klassıka­sy sanalatyn «Taqııaly perishte», «Qyz Jibek» sekildi fılmder túrik tiline dýblıaj jasalyp, kórermenderdiń naza­ryna usy­nylady, sondaı-aq Qa­zaqstan óner she­berleriniń gala-konserti uıymdasty­rylady.

Elbasy sapary qarsańyn­daǵy aıtýly sharalar esebinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tań­damaly týyn­dylarynyń túrik tilinde shyǵa­ryl­ǵan tuńǵysh bes tomdy­ǵynyń, túrik tilindegi «Balalyq shaǵymnyń aspany» fılmi­niń tusaýkeserlerin atap óter edik.  Atalǵan sharalar túrik jurtshy­ly­ǵyna Qazaqstan Prezıdentiniń qazirgi za­manǵy óńirlik jáne álemdik úderisterdiń mánin tú­sin­dirýdegi úlesin nasıhattaýǵa, ony álemdik deńgeıdegi saıa­satshy, túrki álemi­niń kóshbas­shysy retinde tereń tanýǵa múm­kindik beredi.  Iаǵnı, eki el baıla­nys­tarynyń 20 jyldyq mereıtoıyn joǵary deńgeıde atap ótý maqsatynda jigerli jumystar ja­salýda. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sul­tan Nazar­baev­tyń Túrik Res­pýb­lıkasyna resmı sapary Qazaqstan–Túr­kııa qatynas­ta­ryn jańa sapaly deń­geıge kóterýge jáne Qazaq­stan­nyń óńirdegi saıası jáne ekono­mıkalyq múddelerin odan ári ilgeriletýge yqpal etetini anyq.

– Elshi myrza, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy dos­tyq pen yn­ty­maqtastyqqa ne­gizdelgen baılanystar tý­ra­ly áńgimeńizge rahmet aıta oty­ryp, aldaǵy jumy­sy­ńyz­ǵa sáttilik jáne úlken tabys­tar tileımiz.

Samat MUSA,

«Egemen Qazaqstan».