Saıahatqa suranyp turǵan aýyl

Álemdik tájirıbede týrızmnen túsken tabyspen ǵana kún kórip otyrǵan elder bar. Ony bylaı qoıǵanda, Dúnıe­júzilik týrıstik uıym­­nyń deregi boıynsha, álem­dik jalpy ónimniń onnan bir bóligin, halyqaralyq ınvestısııanyń 10 paıyzyn týrızm qamtamasyz etedi eken. Álemdik óndiristegi ár­bir toǵyzynshy jumys or­ny da osy salanyń úlesine tıe­sili kórinedi. Sondyqtan damy­ǵan elý eldiń qataryna kirý­di kózdeıtin Qazaqstanda tý­rızmdi damytýdyń mańyzy zor.

Tórt ımperııanyń astanasy

Týrızm nysany – eń aldymen eli­miz­degi kıeli oryndar men tarıhı eskert­kishter. Qa­zaqstan osy atalǵan qos qun­dylyqtan da kende emes. Sonyń ishinde ortaǵasyrlyq tarıhı qalalardyń ala­tyn orny erekshe. Olardyń kóp­shi­ligi ońtústik jáne oń­­­tús­tik-batys óńir­lerde or­nalasqan. Sondaı iri tarıhı mańyzy bar qalanyń biri – Sy­ǵanaq. Arheo­logterdiń dáleldeýinshe, qalanyń tarıhy VI ǵasyrdan bastaý alǵan. Qala týraly alǵashqy jazba derekter «Hýdýd al-Álem» atty tarıhı-geografııalyq eń­bekte kezdesedi. Munan ári tereń tarıhyn tizbektemeıin, bir ǵana aqıqaty, Syǵanaq – tórt birdeı ımperııanyń (Qypshaq handyǵy, Altyn orda, Kók orda, Qazaq han­dy­ǵy) astanasy bolǵan sheji­reli shahar. Bul qalanyń or­ny qazirgi Qyzylorda obly­sy Jańaqorǵan aýdany­nyń Sýnaq ata aýylyna­ 1 shaqyrymdaı jerde orna­lasqan. 2000 jyldyq tarıhy bar Syǵanaq IýNESKO Dú­­nıejúzilik murasynyń al­dyn ala tizimine engizilgen. Osy bir aýylǵa, anyǵy sha­hardy kórýge keletin týrıs­ter sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Onyń ishinde, ar­heo­logter, halyqaralyq zertteýshiler, ǵalymdar, tarıhı taqyrypty, týrızmdi jazatyn jýrnalıster qatary da kóp. Olaı bolsa, kishkentaı ǵana aýyl elimizdiń túkpir-túkpirinen ǵana emes, kór­shi elderden, bolashaqta halyq­aralyq deńgeıdegi zertteý or­talyqtarynan, shetelden týrıs­ter tartatyn tarıhı mańyzy bola tura nege toqy­rap tur, ne kedergi? Mundaı sal­maqty suraqqa meniń zert­teýimde tushymdy 4 jaýap­ bar. Onyń alǵashqysy, la­ıyq­ty qoldaý kórsetilmeı ke­le jat­qanynda. Ekinshi ári eń mańyzdy sebebi – aýyl­dyń aty týrıs­terdi tar­tý aıasyn taryltýynda. Úshinshiden, týrıstik ser­­vıs­tiń joqtyǵynda. Jáne soń­ǵysy, nasıhat jumys­­tarynyń júıesizdigi nemese tapshylyǵy. Tarqatyp kó­reıik.

Tarıhı ádildiktiń ornaýyn surap júr

1.Bir ǵana mysal, áli kúnge kóne shahardyń orny bar aýylda mýzeı joq. Bul – mem­­lekettik turǵyda laıyqty kó­ńil bólinip, iske asyrýdy qa­jet etetin jumys. 2016 jy­ly ǵana «Syǵanaq ta­rıhı-má­denı qoryq-murajaıy» qo­ǵam­dyq birlestigi qurylyp, 2017 jyly 18 mamyr – Halyqaralyq mýzeıler kúnine oraı EKSPO-2017 maman­dandyrylǵan kórmesi aıasynda «Syǵanaq tarıhy» mýzeıi ashylǵan. Biraq mu­­nyń bári qala ornynan 45 sha­qyrym jerdegi aýdanda ornalasqan. Al týrıs­ter qa­la­ny kórýge keledi, shahar­dyń ornyn tamashalaıdy, son­da onan tabylǵan tarıhı qundy jádigerlerimizdi kó­rýdi qalaıdy. Ol sol sha­hardyń ornynda, sol aýylda bolýy kerek. Budan bólek, kóńil­ge qaıaý tú­siretini, kemi 10-15 ǵasyrlyq tarıhqa de­­gen nemquraılyq bar. Aýdan­­daǵy joǵaryda atal­ǵan qoǵamdyq birlestik tó­raǵasy R.Amandyqov ar­heo­logterdiń qazǵan jer­leri arnaıy qorshaýǵa alynba­ǵandyqtan, jaıylyp júrgen maldar panalaıtyn jerlerge aınalǵanyn aıtqan edi. Aýyl ákimi onyń osy jaqynda ǵa­na qorshalǵanyn jetkizdi. She­telderdi aralaǵanda kóne qala oryndaryn birneshe sha­qyrym qorshap qoıǵanyn, oǵan jaı, ruqsaty joq adam­dardyń kire almaıtynyna kýá bolǵanbyz. Osydan soń bizdegi jaıbasarlyqqa qaıran qalasyz. О́zińiz oılańyzshy, 2018 jylǵa deıin qanshama qazylǵan oryndar maldardyń tuıaǵyna taptaldy.

2. Al Syǵanaqtyń tanylýyna jáne ishki týrızmdi da­mytýǵa kedergi keltirip tur­ǵany – onyń Sýnaq ata bolyp atalýynda. Aýyl tur­ǵyndary tarıhı shahardy kórýge kelgen saıahatshylar men qonaqtardyń rýǵa baılanysty atalǵan degen jańsaq pikir qalyptastyratynyn aıtyp, on jyldan beri tarıhı ádildiktiń ornaýyn surap júr. Farab qalasynyń qurmetine Ábý Nasyr babamyzdyń Ál-Farabı atalǵanyndaı, Sy­­­ǵanaqty mekendegen aqyn, ǵu­lama Hysamıddın ál-Sy­ǵanaqı da óz esim-soıyna súıik­ti shaharynyń atyn tir­­kegen. Osydan-aq onyń ta­rı­hı ataýy Syǵanaq ekenin jaz­baı tanýǵa bolady. Al nege aýyldyń aty bura tar­­tylyp júrgenine kelsek,­ bir derek boı kóteredi: qa­­zaq kelinderi at tergeý dás­­túri boıynsha, qaıyn jur­tyn­daǵy ata-babasynyń esimin týra aıtpaı, «Syǵanaq ata­ny» «Sýnaq ata» degen kóri­nedi. Sol sebepti osylaı bur­malanyp jetken.

Aýyl ákimi eldegi halyq­tyń tarıhı atyn qaıtarýdy talaıdan beri kóterip kele jatqanyn, qazir de 100 paıyz­ qoldaýǵa daıyn ekenin aıtady. Kóp jyldardan beri kó­terilip kele jat­sa da, tarıhı ádildikke qol jetkize al­maýyna eki sebep bar eken. Onyń bi­ri moratorııdiń jarııalanýy bolsa, ekinshisi, aǵaıyngershilik. Aýyl tur­ǵyn­darynyń aıtýynsha, keı­bir aǵaıyndar óz babasy jer­­­lengen jerdiń rý atymen tura bergenin qalaıdy. Bul jerde Jańaqorǵan aýda­nynyń atyn Syǵanaq aýdany etip ózgertip, aýdan or­talyǵyn Jańaqorǵan ataýy­men qaldyrý – respýblıka deń­geıinde sheshiletin másele. Mundaı tájirıbe Túrkistan oblysyndaǵy Sháýildir aýda­nyna qatysty bolǵan. Aýdan ataýyn osy óńirdegi ortaǵasyrlyq Oty­rar qalasymen almastyryp, aýdan ortalyǵynyń tarıhı aty Sháýildir etip qaldyrylǵan. Árıne, aýdanǵa atyn be­rýge áb­den laıyq, degenmen Saýran sha­ha­rynyń ornyndaǵy aýylǵa sol Saý­rannyń óz aty be­ril­gen­deı, Syǵanaq aty ózi or­na­­­­las­qan aýylǵa berilýi kerek. Son­dyqtan okrýg atyn qal­dyryp, aýyldyń atyn Sy­ǵanaqqa bergen de durys. Son­da shynymen tarıhı­ ádil­dik ornaıdy. Eldik, ult­tyq, qoǵamdyq múdde ár­daıym bir qaýymdastyq qa­laýynan bıik turýy tıis.

Tarıhı ataý kúre joldyń boıyndaǵy Batys Eýropadan shyǵyp, Batys Qytaıǵa jol tartqan kez kelgen sheteldikti eleń etkizetini sózsiz. Sebebi aýyl­­dyń geo­grafııalyq jaǵ­daıy da týrızm­ge suranyp tur, ol Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqan. Eks-Premer-Mınıstr Ba­qytjan Saǵyntaev Qyzylorda oblysyna saparynda Syǵanaqqa bardy. Tarıhı jerge tabany tıgen sátte ol: «Syǵanaq – Qypshaq handyǵyna orda bolǵan kıeli, shejireli shahar. Onyń tarıhı ataýy­ qalanyń orny saqtalǵan aýyl­ǵa berilýi kerek», degen bo­la­tyn.

«Áttegen-aı!» degizgen

3.Úshinshi kedergi – ın­fra­qurylym. Týrıstik aımaq sózsiz abattandyrylyp, sý, jaryq, jol bolýy kerek. Alaı­da, másele munymen she­shi­lip qalmaıdy, onda týrıs­terge kórsetiletin sapaly qyz­met bolýy kerek. Kelgen qo­naq­tardy, saıahatshylardy shahar janynda, qazba ornynda kemi 2-3 kún ustaýǵa jaǵ­daı jasalýy qajet. Ol úshin qysta jyly, jazda salqyn, tarıhı ornynan ári ketse 60 metrdeı jerde úı-jaılar salynýy qajet. Qala ornalasqan tas joldyń boıyn­da jalǵyz qonaqúı bar, biraq bul jetkiliksiz jáne servısi sapasyz.

4. О́tken jyly 130 jyl­­­dyq tarıhy bar, ataqty «National Geographic» jýr­nalynyń qyzmetkeri Qazaq­stannyń ońtústik-batys beldeýin basyp ótip, О́z­bek­­­stanǵa ótti. Sol saparyn­da saıa­hatshy-jýrnalıst Mań­ǵystaý aımaǵyndaǵy oryndardy qalamyna arqaý etti. Al biz osy kezekte tamasha­ ári tarıhı múm­kindikten qa­lys qaldyq. «Áttegen-aı» degi­zetin dúnıe. О́ıtkeni ol – kishkentaı ǵana aýyldaǵy kóne shahardy álemdik are­naǵa shyǵarýdyń bir joly edi. Buǵan qosa, kóńilimizdi kón­shitip, janǵa demeý bolatyn elishilik nasıhattyń ózi kem­shin. Ishki týrızmdi nası­hattaý­da BAQ-tyń júıeli ju­mysy joqtyń qasy. Tam-­tumdap qana bar. Al Syǵa­naqqa keler bolsaq, toǵyz joldyń toraby, qanshama handardyń tabany tıgen to­pyraq, teńge soǵylǵan ta­rıhı qala týraly osy kúnge deıin birde-bir tereń zert­telgen derekti fılm joq. Bul tusta oblystyq «Qa­zaq­stan – Qyzylorda» tele­ar­nasynyń zor eńbegin joqqa shy­ǵarýǵa bolmaıdy. Bir ǵana Syǵanaqqa birneshe habar arnaǵan. Alaıda, bul sol aımaqtyń aınalasynan ári aspaı tur. Al mundaı kıeli de tarıhı orynǵa birneshe serııaly derekti fılm arnaý qajet. Ony Mádenıet jáne sport mınıstrligi mem­­lekettik dárejede qolǵa al­ǵany abzal. Eger osyǵan deıingi barlyq túıtkildiń túıini tarqatylyp, týrıs­ter tartylatyn orynǵa aınalsa, budan bólek taǵy bir másele óz sheshimin tabar edi. Ol – gıd máselesi. Bul týrızmniń damýyndaǵy ne­gizgi kiltterdiń biri sanalady. О́ıt­keni qalany kórýge kelgen kez kelgen qonaq nemese saıahatshy óz ortasyna, eline barǵanda tamsanyp aıtatyn aqparat alyp qaıtýy qajet. Ol óz kezeginde týrısterdi tartýǵa yqpal etedi.

Murat BAQTIIаRULY,

Senat depýtaty