Júzdegen júrekti emdegen qyz júregi nege jylaıdy?

Senbi, 4 aqpan 2012 7:12

…Qyz jylady. Qaı qyz jylamaıdy deısiz be? Durys, kez kelgen qyz qýanyshtan nemese ýaıymnan, saǵynyshtan jylaıdy. Biraq, bul qyzdyń jylaýy tegin emes edi. Ol namystan jylady. Otyz altyǵa tolyp, otyz jetige aıaq basqan kúni, dál týǵan kúninde ony jumystan shyǵardy. Negizsiz. Zańsyz. Álemniń talaı elderinde bolǵan, zańdy da, óz mamandyǵyn da jaqsy biletin qyz dál osyndaı ádiletsizdik kóre­min dep oılamaǵan edi.

Senbi, 4 aqpan 2012 7:12

…Qyz jylady. Qaı qyz jylamaıdy deısiz be? Durys, kez kelgen qyz qýanyshtan nemese ýaıymnan, saǵynyshtan jylaıdy. Biraq, bul qyzdyń jylaýy tegin emes edi. Ol namystan jylady. Otyz altyǵa tolyp, otyz jetige aıaq basqan kúni, dál týǵan kúninde ony jumystan shyǵardy. Negizsiz. Zańsyz. Álemniń talaı elderinde bolǵan, zańdy da, óz mamandyǵyn da jaqsy biletin qyz dál osyndaı ádiletsizdik kóre­min dep oılamaǵan edi.

Qyzdyń aty-jóni Gúlzııa Esengel­di­qyzy Toıeva. Mamandyǵy dáriger. Dáriger bol­ǵanda kardıolog, ıaǵnı júrek dárigeri. Gúl­zııa qyz Kentaý degen qalada ósip, mektepti jaqsy bitirip, ótpeli kezeńdegi qıyndyq­tarǵa tus kelgendikten joǵary oqý ornyna bara almaı, jaqsy bilim beredi dep sol kezdegi Selınograd oblysynyń Atbasar qalasyndaǵy medısına ýchılıshe­sine oqýǵa túsip, ony sol kez tilimen aıtsaq, «qyzyl dıplommen» bitirgen. Oqý­dy bitire sala Kentaýda biraz ýaqyt medbıke bolǵan qyz Túrkistandaǵy HQTÝ-diń shyǵys medısınasy fakýltetine oqýǵa túsedi. Jeti jyldan soń ony da óte jaqsy bitiredi.
Taza eńbegimen júrgen, mamandyǵyn janyndaı súıetin, eń bas­tysy adamdardy jyly sózben emdeý degen qa­sıet boıynda bar bul qyz oblys­tyq kar­dıologııalyq ortalyqtyń bas dári­gerine nege jaqpaı qalǵany túsiniksiz. Burynǵy bas dáriger, osy ortalyqty ashý úshin búkil ómirin arnaǵan, úıin umytyp, kúndiz-túni osynda júretin Sáýle Raıym­bekqyzy da talapshyl basshy bolatyn. Sol kisige jaqqan bul qyz jańa basshy kelgeli nege qaǵajý kórdi? Bul jerde bir «gáp» bar ma? Gáp nede ekenin júregimiz sezedi. Ony qu­zyrly organdar anyqtaı jatar. Bizdiń aıtpaǵymyz mynaý:
Gúlzııa Toıeva osy ortalyqta eńbek et­keli beri, ıaǵnı on jyl ishinde halyqara­lyq, otandyq sertıfıkattardyń 15-in alyp­ty. Maqtaý qaǵaz, Alǵys hattar jetip artylady. Tipti, osy bıyldyń ózinde osy kardıologııalyq ortalyqtyń bas dárigeri S.Bekjigitovtiń óziniń, oblystyq densaý­lyq saqtaý departamentiniń bastyǵy Q.Ismaılovtyń da, kásipodaqtyń da maqtaý qaǵazdaryn alypty.
Gúlzııa Toıeva osy ortalyqta kardıohırýrgııa ashylǵan soń Izraılde, Polshada, Máskeýde, Novosibirde bilimin je­­­til­­dir­gen birden bir perfýzıolog dáriger. Aıly­ǵynan basqa túgi joq, ol aılyǵynyń ózin ıpotekaǵa alǵan úıine tóleıtin, anasy joq, ákesiniń zeınetaqysyn uqyptap jum­saı­tyn, baýyrlaryna bas bolyp otyrǵan myna qyz qandaı qarjyǵa oqyp júr dep te oılaýymyz múmkin.
2007-2009 jyldary Densaýlyq saq­taý mınıstrligi turǵyndarǵa kardıolo­gııalyq jáne kardıohırýrgııalyq kómekti damytý baǵdarlamasy aıasynda mamandardy shetelderde oqytýǵa baıqaý jarııalaǵan. Sol úlken baıqaýdan ótken Gúlzııa qyz Izraılge joldama alyp, sonda jeti aı oqyp kelgen. Mınıstrlik oqý, sonda turý, tamaq­tanýdyń barlyq shyǵynyn moınyna alyp qana qoımaı, kúnine 50 dollar qarjy da bólgen. Iаǵnı, mınıstrlik elimizdegi kar­dıo­ortalyqtarda qyzmet etetin zamanaýı mamandar úshin qyrýar qarjy bólip, olar­ǵa qamqorlyq jasaǵan. Respýblıka­myzdyń birneshe oblystarynda mundaı mamandar elge qyzmet etýde.
Kelesi jyly oblystyq densaýlyq saq­taý departamenti G.Toıevany Polshaǵa oqýǵa jiberdi. Árıne, memleket qaraja­tymen. Polshada eki aı bilimin kótergen Toıeva Almatydaǵy Syzganov atyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda eki aı táji­rıbeden ótti.
Byltyrǵy jyly kúzde ońtústikke Elbasy kelgende kardıoortalyqty aralady. Monıtor arqyly júrekke jasalyp jatqan operasııany kórdi. El densaýlyǵyna óte qatty alańdaıtyn, sondyqtan da osy sa­laǵa qarjyny qomaqty bóldirip otyrǵan Elbasy mundaǵy jumysqa kóńili toldy. Prezıdent aldynda júrekke kúrdeli operasııa jasaǵan dárigerler arasynda shekesi shyp-shyp terlegen Gúlzııa qyz da bar edi.
Toıeva dara maman dedik. Ol qandaı maman? Ol perfýzıolog dáriger. Perfýzıolog degenimiz jasandy qan aınaldyrýdy iske asyratyn dáriger. Iаǵnı, júrekke ota jasaý kezinde jasandy júrek, jasandy ókpe qyzmetin atqaratyn apparatpen ju­mys isteıtin dáriger. Ota jasaý kezinde júrek pen ókpe jumysyn toqtatyp, jasandy qan aınaldyratyn apparatqa kóshi­­redi. Ota bitkenshe jasandy júrek, ókpe qyzmetin atqaratyn aqyldy apparatpen jumys istep Gúlzııa dáriger otyrady. Naý­qas jany, taǵ­dyry osy dáriger qolynda. Bul ortalyqta, oblysta mundaı maman bolmaǵan. Toıeva oblystaǵy jalǵyz maman. Endeshe, osy mamandy nege saqtap qalma­ǵan? Nege jumys­tan bosatady? Sebebi ne?
– Meni jumystan bosatý «daıyndyǵy» ótken jyly eki-úsh aı júrgizildi. Aldymen áldebir qaǵazǵa qol qoıýymdy talap etti. Men ondaı zańsyz qujatqa qol qoımaı­tynymdy aıttym. Sodan soń meniń ornyma qyzmet isteıtin adamdardy úıretýdi talap etti. Úırettim. Úıretý men oqyp kelý, maman­danýdyń arasynda qansha aıyrma baryn bilesiz. On jyl boıy bir ret te demalys almaı, demalý ornyna bilimimdi kóter­gen meniń ornyma úsh adam aldy. Kimder ekenin aıtpaı-aq qoıaıyn. Áriptesterim ǵoı, bala-shaǵasyn asyrasyn. Osydan soń bir komıssııa shyǵyp, qujattardy tekseripti. Tekserý kezinde jetpeıtin qurylǵylar, esepten shyǵarylýǵa tıis medısınalyq apparattar, qosyp jazylǵan oksıgenatorlar jaıly anyqtama toltyrypty. Ol tekserý komıs­­sııa­synyń jumysynan habardar emespin. Sonymen álgi anyqtamany ákelip, túsi­nikteme jazýymdy talap etti. Men qarjy jaǵyna jaýapty emes ekenimdi, tek dáriger ekenimdi aıtyp, túsi­nikteme jazýdan bas tarttym. Osydan soń meniń jumystan ketýimdi talap etti. Men jumystan ketý týraly aryz jazýdan bas tarttym. Meni tústen keıin jınalysqa shaqyrdy. Zańgermen jáne qorǵaýshymen aqyldastym. Olar bul árekettiń zańsyz eke­nin aıtty. Tańerteń jumysyma keldim. Meni jumystan bosatty. Buıryqqa qol qoıýymdy talap etti. Men «buıryqpen tanystym. Biraq bul zańsyz buıryqqa kelis­peımin» dep jazyp, qol qoıdym, – deıdi G.Toıeva.
Bul qandaı buıryq edi? №145-j buıryq Toıevany eńbek shartynyń talaptaryn dó­reki buzǵany, bas dárigerdiń shaqyrǵanyna kelmegeni, bas dárigerdiń buıryǵyn orynda­maǵany úshin QR Eńbek kodeksiniń 61-baby­nyń 1-tarmaǵy negizinde eńbek sharty buzy­lyp, jumystan bosatylsyn dep shyǵaryl­ǵan. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń oblystaǵy baqylaý jáne áleýmettik qorǵaý departamentiniń bas mem­lekettik eńbek ınspektory B.Esqaraev mekemege baryp, tekserý júrgizip, Toıeva­nyń qolyna mynadaı qorytyndy bergen:
«Atalǵan №145-j buıryq zańǵa qaıshy qabyldanǵan. О́ıtkeni, QR Eńbek kodeksiniń 61-babynyń 1-tarmaǵyndaǵy tarmaqshalary naqtylanbaǵan jáne bul baptyń 1-tarmaǵy­nyń 1, 2, 3, 4 tarmaqshalarynda eńbek shar­ty­nyń talaptaryn dóreki buzǵany, jumys berýshiniń shaqyrǵanyna ashyqtan ashyq barmaımyn dep buıryqty oryndamaǵany úshin eńbek shartyn toqtatý qaralmaǵan».
Biz de qyzyǵýshylyqpen QR Eńbek Ko­deksiniń 61-baby, 1-tarmaǵymen tanystyq. 61-baptyń 1-tarmaǵynda «medısınalyq qory­tyndy negizinde qyzmetkerdiń den­saýlyq jaǵdaıyna qaıshy keletin jumysty atqarýǵa eńbek sharty jasalǵan jaǵdaıda..» degen joldardy oqydyq. Ekinshi tarmaq sottalǵan adammen eńbek sharty jasalsa degendi megzep tur.
Qudaı saqtasyn, dáriger qyzdyń deni sap-saý, júıkesi jaıynda, eshqandaı emhanada esepte turmaıdy. Qylmys jasamaǵan, sot­talmaǵan. Sonda bas dáriger bolyp, bas­qalar bolyp, jabyla jazǵan bul buıryq qandaı buıryq? Aýrý, sottalǵan adam bolsa Toıeva on jyldan beri ortalyqta nege júr? Den­saý­lyq saqtaý mınıstrligi Izraılge oqýǵa mundaı dárigerdi qalaı jibergen? Oblystyq densaýlyq saqtaý departamenti osyndaı «mini» bar adamdy Polshaǵa, Máskeý, Novosibirge oqýǵa qalaı jibergen? Tıisti medısınalyq tekserýlerden bildir­meı ótip ketetindeı Toıeva «kórinbeıtin adam» ba?
Oblystyq densaýlyq saqtaý departa­menti basshysynyń kadr jónindegi orynbasary «myna buıryǵyńyz ne?» degen soń bas dáriger ekinshi buıryq shyǵarady. Shyǵa­rady da, ol buıryqty bes kúnnen soń poshta arqyly Toıevaǵa jiberedi. Endi bul buı­ryqty zańdy, saýatty jazǵan bolar deısiz ǵoı.
Memlekettik ınspektordyń tekserý qorytyndysyna taǵy da kóz jibereıik.
«Toıeva hanym! Bas dáriger Eńbek Ko­dek­siniń 61-babynyń 1-tarmaǵymen bergen buı­ryq­ty ózgertip, sizge ekinshi ret №146 buıryq shyǵarǵan. Ol buıryq boıynsha sizdi Eńbek kodeksiniń 54-baby 1-tarmaǵy 13-tarmaqshasymen jumystan bosatqan. Bul buıryqty 20.10.2011 jyly shyǵarǵan. Tár­tip­­tik jazany qoldanǵanǵa deıin sizden jazbasha túsinikteme talap etpegen, buıryqpen tanystyrmaǵan. №146 buıryqtyń negizi kórsetilmegen jáne de QR Eńbek kodeksiniń 4 tarmaǵynyń talabyn buza otyryp, buı­ryqty 5 kúnnen keıin, ıaǵnı 25.10.2011 jyly poshta arqyly sizdiń meken-jaıyńyzǵa joldaǵan. QR Eńbek kodeksiniń 11 babynyń 3 tarmaǵynda «jumys berýshiniń QR eńbek zańdarymen saqtalmaı shyǵarylǵan aktiler jaramsyz bolyp tanylady» delingen.
Biz tekserý qorytyndysy boıynsha ja­zylǵan akti men joǵaryda kórsetilgen buıryqtardy 14.11.2011 j.-ǵa deıin zańǵa sáıkestendirý týraly memlekettik eńbek ınspektorynyń nusqamasyn ortalyqqa jibergenbiz.
Oblystyq kardıologııalyq ortalyq nus­qamamen tanysqanyn, nusqamada kórsetil­gen kemshilikterdiń bir qataryn túzegende­rin, zańǵa qaıshy buıryqtaryn zańǵa sáı­­kes­tendirý týraly óz ýájderin alǵa tartqan habarlama kelip tústi.
Oblystyq kardıologııalyq ortalyqtyń sizdi qaıta jumysqa alý máselesin azamat­tyq jolmen sot arqyly sheshýdi usynamyn. OQO boıynsha bas memlekettik ınspektor B.Esqaraev» dep qol qoıylǵan.
Endi osy ortalyqta on jyl qyzmet atqarǵanda tek qana alǵys alyp júrgen, on jyl ishinde óz bilimin jetildirý jóninen 15 sertıfıkaty bar qyzdyń alǵan tártiptik jazalaryna keleıik. Toıevaǵa bas dáriger S.Bekjigitov «eskertýdi» 22.06.2011 jyly bergen. Sebebi ne? Shymkenttik bir myqty operasııa jasaıtyn blokka kirip ketedi. Onda medısına qyzmetkerinen basqa adamnyń kirýine qatań tyıym salynǵan. Osy blokta erkin júrgen adamǵa Toıeva bir­neshe ret onda kirýge bolmaıtynyn esker­tedi. Myqty tyńdamaıdy. Tyńdamaǵa­nymen qoımaı, Toıe­vanyń ústinen shaǵym jasaıdy. Qara­ńyzshy, osy operasııalyq blokta jasalyp jatqan operasııany Elbasymyzdyń ózi de monıtor arqyly kórip turdy ǵoı. Elbasy da zańǵa baǵyndy. Sonda anaý myqty kim, ol qalaı ruhsat etilmegen blokka ótip ketti, ony tómennen kim ótkizdi – munyń bári zerttelmeıdi.
Memlekettik bas ınspektor «Sizge №74 buıryqpen «eskertý» tártiptik jazasy qol­da­nylǵan. Jumys berýshi jazalaý týraly buıryǵynda zańǵa silteme jasalǵan negiz­deme joq jáne QR Eńbek kodeksiniń 73-babynyń 3-tarmaǵynda kórsetilgendeı ja­sal­­ǵan tár­tiptik teris qylyqtyń mazmunyn, ony jasaý­­­dyń mán-jaılaryn eskermegen» deıdi. Iаǵnı, «eskertý» sharasy da zańsyz berilgen.
2011 jyly 19 qazanda, ıaǵnı Toıeva ju­mys­­­tan bosatylatynnan bir kún buryn bas dáriger №90 buıryqpen bekitken komıssııa aktisine saı Toıevaǵa №119-ó buıryqpen «qatań sógis» jarııalaǵan. Buıryqta óz qyzmettik mindetine salǵyrt qaraǵany, ju­mys barysynda dóreki qatelikter jibergeni, óz isine nemquraıdy qaraǵany úshin QR Eńbek kodeksiniń 54-babynyń 13-tarmaǵyna sáıkes qatań sógis jarııalansyn dep jazylǵan.
Bul buıryqtyń zańdy, zańsyz ekenin teksergen memlekettik ınspektor «buıryq­tyń negizi zańǵa durys silteme jasalmaǵan, laýazymdy nusqaýdyń qaı tarmaǵyn buz­­ǵany kórsetilmegen. QR Eńbek kodeksiniń 74-baby­nyń 1-tarmaǵynda kórsetilgen talapty buza otyryp, anyqtamada kórsetilgen teris qy­lyq boıynsha 57 kúnnen keıin jumys berýshi №119-ó buıryqpen tártiptik shara kórgen» dep jazyp otyr. 57 kúnnen keıin qyzdy jazalaý kimge, nege, ne úshin kerek boldy eken?
Bas dáriger bas bolyp, orynbasary bar onnan astam qyzmetker júrgizgen qyzmettik tekserý hattamasy túzilgen kúni qoıylma­ǵany, jınalystyń qaı kúni ótkeni belgisiz ekeni, sondaı-aq tekserý qorytyndysyn talqylaý týraly jınalys bolatyndyǵy jó­ninde Toıevaǵa jazbasha eskertilmegeni týraly da memlekettik ınspektor jazyp otyr.
Endi osynyń bárin qorytyndylasaq, Toıevany jumystan bosatý týraly bir kúnde shyǵarylǵan qos buıryq ta zańsyz, negizsiz bolyp otyr. Berilgen tártiptik shara da zańsyz. Moraldyq jáne jaýapker­shilik jaǵyn oılasaq, Toıeva alǵashqy «es­kertýdi» kardıoortalyqtaǵy tártipti saqtaý úshin, operasııalyq blokta jatqan aýrýlardyń qaýipsizdigi, ishki tártip úshin alyp otyr. «Qatań sógisti» de negizsiz al­ǵanyn memle­kettik ınspektor taıǵa tańba basqandaı anyqtap, jazyp berdi.
Osy maqalany daıyndap jatqanda eki jaqty tyńdaýǵa, zertteýge tıis bolǵandyq­tan da bas dárigerge bardym.
– Sizden bir-aq nárse suraımyn. Zańge­rińiz saýatty adam ba? – dedim.
Oblystyq kardıoortalyqtyń bas dári­geri Bekjigitov myrza: «Iá, óte tájirıbeli maman», dedi.
– Onda nege bir kúnde qos buıryq jazady? Qos buıryq ta zańsyz ekenin mem­lekettik ınspektor dáleldep berdi emes pe? Tipti zańgerińiz túgili jáı adamnyń ózi zańnyń babyn oqyp, tanysyp, sodan keıin qoldanady ǵoı. Adam taǵdyryn nege oıla­­maǵansyzdar? – dedim.
Bas dáriger: «Ol shaqyrǵanǵa kelmedi. Baǵynbady», degen áńgimesin qaıtalady.
Biz maqalany daıyndamas buryn ob­lys­­­­tyq densaýlyq saqtaý departamen­tiniń bastyǵy J.Ismaılovqa da bardyq.
– Osylaı da osylaı. Zańsyzdyq beleń alyp tur. Oblystaǵy jalǵyz perfýzıolog maman, maman bolǵanda Úkimet, oblystyq den­­saýlyq saqtaý departamenti qarjy bólip oqytqan maman, shetelderde bilimin jetildirgen, Elbasy kelgende júrekke operasııa jasaýǵa qatysqan, osy kardıo­ortalyqta eńbek etken on jylda on jeti sertıfıkat, sansyz alǵys hattar alǵan qyz nege jumystan qýylady? – dedik.
J.Ismaılov bizben jalǵyz ózi sóıles­pedi. Áldebir mamanyn shaqyrdy. Odan soń qabyldaý bólmesinde otyrǵan G.Toıevany da shaqyrdy. Aldymen ózine bas dáriger emes, maman asa qajet ekenin aıtty. Bas dáriger bolýǵa talasatyndar men talpyna­tyndardyń túıindemesi tolyp jatqanyn da jasyrmady. Birazdan soń G.Toıevaǵa shúı­likti. «Baspasózge barmastan buryn ózime kelmeısiz be? Bopsalaǵyńyz kele me?» dedi. Qyzdyń tizesi dir-dir etti.
– Onyńyz ne, kózimizdi baqyraıtyp qoıyp? Sizge gazetke jazamyn dep kelgen joqpyn ǵoı. Qorqytý, bopsalaý jasadyq pa? Myna mamandy saqtap qalýǵa kómek­tesińiz dep turmyn ǵoı. Bul qyz meniń eshkimim emes. Jumystan basqany bilmeı­tin, basyna mundaı is, ádiletsizdik túspe­­gen qorǵansyz qyz, – dedim.
Oblystyń bas dárigeri óziniń kadr jónindegi orynbasaryn shaqyrdy da:
– Tez shara kórińizder. Máseleni sheshi­ńizder, – dep tapsyrma berdi.
Oblystyq ákimdikten de bas dárigerge «Siz qandaı adamdy zańsyz bosatyp otyrsyz? Munyńyz zańsyz», degen áńgime aıtylyp, qońyraý soǵyldy.
Bas dáriger eshkimdi tyńdamady. Ádi­­­­let­­­­­siz­­diktiń neshe atasyn kórgen osy joldar avtory da dáriger qyzǵa «shydaı tur, aınalaıyn, oılanar bálkim» dep aıtqym kelmeıtin bos aqyl aıttym.
Nátıje shyqpady. Oblystyń bas dári­ge­riniń de óz baǵynyshtysyna shamasy kelmedi-aý dep oılaımyn.
– Zańǵa júgin, qaraǵym, – dedim, ju­­­mys­­­­­syz eki aı sarsańǵa túsken dáriger qyzǵa. Onyń ıpotekaǵa alǵan úıiniń qary­zyn tó­leı almaı qınalǵanyn kózim kórdi.
Ol qyz endi sotqa júgindi. Istiń qara­lýyna jańa jyldyń kelip qalýy da áser etti-aý deımin. Odan soń saılaý keldi. Isti qaraý kesheýildeı berdi. Saılaýda bas dá­­­riger de baǵyn synap kórdi. Depýtat boldy. Saılaý ótken soń baryp qyzdyń isi qaraldy. Kardıo­ortalyqtyń zańgeriniń qujattardy tolyq ákelmeý saldarynan is keıinge qaldyryldy.
Keshe Toıevany taǵy da kórdim. Men ony bul joly jubata almadym. Qorǵansyz qyzdy jylatyp qoıyp, «Men halyq qa­laýlysymyn» dep Bekji­gitov qa­­­laı aıtar eken? «Baspasózge nege bardyń? Qorqyt­qyń kele me?» dep, qyzǵa áli kelgen oblys­tyń bas dárigeri J.Is­maılovtyń «maǵan maman kerek» degeni de beker bolǵany ma? Álde Bekjigitovke «shamasy» kelmedi me eken? «Máseleni ózderi shesher jigitter» dep tórt aı kútken maqa­lany qyzdyń kóz jasyn kórgen soń, qyzynyń qolyna qarap otyrǵan zeınetker shaldyń sharasyz, muńdy keıpin kórip, janym aýyrǵan soń qaǵazǵa túsirdim. Zań boıynsha eńbek daýlary tez qaralýǵa tıis. Myna Toıevaǵa kelgende zań da «tabandap» qaldy. Myqty bolsańyz myna naryq zamanynda tórt aı jumyssyz ómir súrip kóri­ńizshi. As-aýqat tabý óz aldyna, ıpotekaǵa alǵan úıińizdiń aqysy taǵy bar. Bas­­qalar kútse de, bank sizdi kútpeıdi.
…Bizdiń qazaqta qyzdy jylatpaýshy edi. Qyzdy nalyndyrmaýshy edi.
Nalyǵan qyzdyń sońǵy úmiti sotta endi…
Anar ASPAN.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.