Bilikti maman – is sheshimi

Seısenbi, 7 aqpan 2012 8:16

Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda Prezıdent  N.Nazarbaev Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy keshendi baǵ­darlama ázir­leýdi tapsyrdy. Elimizde sybaılas jem­qor­lyqpen kúresti mamandandyrylǵan memleket­tik organ Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúres agenttigi júrgizedi. 
Al bul salaǵa mamandar daıarlaýdy 1999 jyly qurylǵan Qarjy polısııasy akade­mııa­sy júzege asyrady.
Mine, osy oraıda biz Qarjy polısııasy aka­demııasynyń bastyǵy general-maıor R.YBY­­­RAIYMOVQA jolyǵyp sybaılas jem­qor­lyq­qa qarsy kúres júrgizýge jáne eko­no­mı­ka­lyq qaýipsizdikti saqtaýǵa daıyndaıtyn atal­ǵan oqý orny tyńdaýshylaryn daıarlaý máse­leleri týraly áńgimelesken edik.

Seısenbi, 7 aqpan 2012 8:16

Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda Prezıdent  N.Nazarbaev Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy keshendi baǵ­darlama ázir­leýdi tapsyrdy. Elimizde sybaılas jem­qor­lyqpen kúresti mamandandyrylǵan memleket­tik organ Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúres agenttigi júrgizedi. 
Al bul salaǵa mamandar daıarlaýdy 1999 jyly qurylǵan Qarjy polısııasy akade­mııa­sy júzege asyrady.
Mine, osy oraıda biz Qarjy polısııasy aka­demııasynyń bastyǵy general-maıor R.YBY­­­RAIYMOVQA jolyǵyp sybaılas jem­qor­lyq­qa qarsy kúres júrgizýge jáne eko­no­mı­ka­lyq qaýipsizdikti saqtaýǵa daıyndaıtyn atal­ǵan oqý orny tyńdaýshylaryn daıarlaý máse­leleri týraly áńgimelesken edik.

– Rústem Ánýaruly, sybaılas jemqorlyq degen dert qoǵamnyń jegi qurty ekeni barshamyzǵa málim. Qazirgi ýaqytta sybaılas jemqor­lyqqa qarsy kúres sharalarynyń júıesi jetkilikti jáne tıimdi me? Sybaılas jemqorlyq qylmystar boıynsha keltirilgen materıaldyq shyǵyndar mıllıondaǵan teńgeni quraıtyny belgili. Bul oraıda qandaı sharalar qolǵa alynýda?
– Memleket basshysynyń bastamasy boıynsha biz postkeńestik kezeńde al­ǵashqy bolyp «Sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy kúres týraly» Zań qa­byl­dadyq. Soǵan oraı Sybaılas jem­qor­lyq­qa qarsy zańdy jetildirý, memlekettik basqarý fýnksııalaryn naqtylaý jáne ońtaılandyrý, memle­ket­tik apparat ju­mysynyń sapasyn jaqsartý, sybaılas jemqorlyq fakti­lerin anyqtaý jáne sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres jú­ıesin jetildirý, qarjylyq-ekonomı­ka­lyq salada sybaılas jemqorlyqty boldyrmaý, mem­lekettik tekseris júıe­sin ońtaılan­dy­rý jáne onyń aıqyn­dylyǵyn qam­ta­masyz etý, shaǵyn jáne orta bızneske zańsyz aralasýdan qor­ǵaý, qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa qar­sy tózbeý­shilikti qalyptastyrý boıynsha turaq­ty negizde sharalar qabyldanady.
Aýqymdy aldyn-alý jáne eskertý jumystary da atqarylýda. Máseleni «Elektrondy úkimet» baǵdarlama­syn engizý arqyly halyqqa áleýmet­tik ma­ńyz­dy memlekettik qyzmet kór­setýler usynyldy, halyqtyń ruqsat berý qu­jattaryn elektrondy nemese halyqqa qyzmet kórsetý ortalyq­tary­nan alýyna kedergiler joıyldy.
Sóıtip, sybaılas jemqorlyq sanatyna jatqyzylatyn qylmystardyń naq­ty tizbesi anyqtalyp, ony jasaǵan adamǵa qatań qylmystyq jaýapker­shi­lik belgilenedi. Osy baǵytta júr­gi­zilip jatqan jumystyń arqasynda qazirgi ýaqytta Qazaqstan TMD el­deri­niń arasynda sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy kúres deńgeıi boıynsha kóshbasshylar qatarynda desek artyq aıtqandyq emes.
Demek, biz Memleket basshynyń Jol­daýy aıasynda alǵa qoıylǵan min­detterdi tıisti deńgeıde atqara alatyn mamandardy daıarlaý úshin kóp jumys atqarýymyz qajet.
– Qarjy polısııasy akade­mııa­synyń aldyna qandaı mindetter qoıylyp otyr. Tyńdaýshylar qan­daı mamandyqtar boıynsha oqy­ty­lady, qazirgi kúni Akademııany qansha maman bitirip shyqty?
– Akademııa oqý jáne tárbıe isin Memleket basshysynyń qarjy polısııasy organdarynyń aldyna qoıǵan mindetterine sáıkes qalyptastyrady.
Qarjy polısııasy men keden or­gan­darynyń kadrlyq quramyn jet­kilikti teorııalyq jáne praktıkalyq daǵdy­lar­dy ıgergen qyzmetkerlermen tolyq­tyrý Akademııanyń negizgi min­deti bolyp tabylady.
Kúndizgi oqytý nysany boıynsha bakalavrıat, magıstratýra jáne PhD doktorantýra sheńberinde «Zańtaný», «Qu­qyq qorǵaý qyzmeti» jáne «Keden isi» mamandyqtary boıynsha daıarlyq júze­ge asyrylady. Jyl saıyn Aka­demııaǵa 120 tyńdaýshy qabyldanady. Onyń ishinde 80-qarjy polısııasy organdary úshin, 40-keden organdary úshin.
Akademııa azamattyq emes joǵary oqý oryndarynyń ishinde alǵashqy bolyp kredıttik oqý júıesin engizdi. Kún­dizgi oqytý bóliminiń tyńdaý­shy­lary bakalavrıattyń úsh mamandyǵy – zańtaný, quqyq qorǵaý qyzmeti jáne keden isi mamandyqtary boıynsha bilim alady. Joǵary oqý ornynda 12 jyl­dyń ishinde 1754 joǵary bilikti maman daıarlandy, onyń ishinde kún­dizgi oqytý nysany boıynsha – 1030 tyńdaýshy, syrttaı oqytý boıynsha 724 tyńdaý­shy daıarlandy, olardyń ishindegi 1105 túlek qarjy polısııasy organdaryna ji­beril­di, ol qarjy polısııasy organdary jeke quramynyń úshten bir bóli­gin quraıdy, keden jáne basqa mem­le­ket­tik organdaryna 639 túlek jiberildi.
– Joǵary bilikti mamandar daıarlaýda ǵylymı-zertteý jumysy qan­daı ról atqarady?
– Qazirgi ýaqytta bazalyq peda­go­gı­kalyq bilim berý standarttaryn, mektepter men joǵary oqý oryndary oqytý­shy­larynyń biliktiligin arttyrý boıynsha qoıylatyn talaptardy kú­sheı­tý ar­qy­ly pedagogıkalyq quram­nyń sapasyn arttyrý, pedagogıkalyq qyzmette aqpa­rat­tyq teh­nologııalar qol­daný óte mańyzdy.
Akademııa basshylyǵynyń stýdent­tik ǵylymǵa jáne shyǵarmashylyqqa zeıin qoıyp qaraýy ártúrli ǵylymı-praktıkalyq konferensııalarǵa tyń­daý­­shylardyń qatysýynyń sandyq jáne sapalyq deńgeıin arttyrýda.
Professorlyq-oqytýshylyq quram men tyńdaýshylardyń «Ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste qar­jy polısııasy men keden qyzmeti organ­darynyń róli» taqyrybyndaǵy ǵylymı-zertteý jumysy Akademııanyń ǵylymı-zertteý jumysynda mańyzdy baǵyt bolyp tabylady. Sondaı-aq, pro­fes­sorlyq-oqytýshylyq quramnyń ǵylymı áleýeti turaqty túrde jetil­di­rilip otyrady. Bul jerde birneshe ǵylym doktorlary men kandıdattar jumys isteıdi.
Ǵylymı-zertteý qyzmetiniń prak­tıka­lyq baǵyty qarjy polısııasy organdary úshin ártúrli usynystar daıarlaýmen kórinis tabady: Akademııa bó­lim­shelerdi buryn qozǵal­ma­ǵan qylmys­tyq ister boıynsha ekonomıkalyq qyl­mys­tar­dy anyqtaý, ashý jáne ashý múm­kin­digin beretin ádistemelik usynys­tar­men qamtamasyz etedi. Bul jerde memleketke eleýli zalal keltiretin kúrdeli, qıyn anyqtalatyn ekonomıkalyq qyl­mys­tar­dy ashý jáne tergeý boıynsha ádis­temelik usynystar ázirlenedi. Aka­de­mııanyń pro­fessorlyq-oqytý­shy­lyq qu­ramy alpystan astam ádiste­me­lik usy­nystar ázir­le­di, olar aýmaqtyq organdarǵa jiberildi.
– Tyńdaýshylardy adamgershilik jáne dene shynyqtyrý jaǵynan tár­bıeleý úshin qandaı is-sharalar ótkiziledi?
– Memleket basshysy Joldaýynda barlyq oqý oryndaryndaǵy jastar patrıotızm, moral men parasattylyq nor­malary, ultaralyq kelisim men to­le­ranttylyq, tánniń de, jannyń da damýy, zańǵa moıynsunýshylyq sııaq­ty qundy­lyq­tardy sińirýi tıis dep atap ótti.
Bul baǵytta birqatar sharalar keshe­ni ótkizilýde. Qarjy polısııasy akade­mııasynyń tyńdaýshylary úshin «Qar­jy polısııasy organdary qyzmet­ker­leri tártibi mádenıetiniń negizderi» atty oqý quraly jáne birinshi kýrs tyńdaýshylarynyń beıimdelýi boıynsha ádistemelik usynystar ázirlendi.
Akademııa tyńdaýshylary mádenı is-sharalarǵa belsendi qatysady, drama jáne bı úıirmeleriniń, hordyń, jumy­sy uıymdastyrylǵan.
Akademııanyń májilis zalynda ká­si­bı kınoteatr ornalastyrylǵan, onyń kómegimen tyńdaýshylardyń pat­rıot­tyq jáne kásibı tárbıelenýine ba­ǵyt­tal­ǵan kórkem fılmder kór­setiledi.
Sondaı-aq, Akademııada qoıan-qol­tyq kúres, atletıkalyq gımnastıka, fýtbol, basketbol, voleıbol, shańǵy sporty jáne Qysqy Prezıdenttik kóp satyly jarys, jeńil atletıka jáne jazǵy Prezıdenttik kóp satyly jarys, tennıs, toǵyzqumalaq, shahmat sekildi sport seksııalary jumys isteıdi.
– Tyńdaýshylardy jataqhanamen qamtamasyz etý jáne Akademııanyń tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý boıynsha qandaı sharalar qabyldanýda?
– Akademııanyń tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý jáne tyńdaýshylardyń jaǵ­daıyn jaqsartý boıynsha eleýli ju­mystar júrgizilýde. Birqatar ǵımarat­tar­ǵa kúrdeli jóndeý júrgizildi. Sondaı-aq, kýrsant qyzdardyń turǵyn úı korpýsyna, kásibı qaıta daıarlaý jáne biliktilikti arttyrý fakýltetiniń ǵımaratyna, oqý jáne sharýashylyq korpýstar kúrdeli jóndeýden ótti.
Oqý baǵdarlamalaryn iske asyrý úshin Akademııa oqý-krımınalıs­tıka­lyq jáne oqý-kedendik polıgondardy paıdalanady.
– Qarjy polısııasy akademııasyna oqýǵa túsýdi qalaıtyn qabiletti jas­tardyń kóp ekeni belgili. Olarǵa kómek retinde qarjy polısııasyna oqý­ǵa túsý erejesi týraly da aıtsańyz.
– Árıne, barshaǵa birdeı mundaı ereje bar. Mysaly, kúndizgi oqý bólimine jasy on altyǵa tolǵan, orta bilimi bar, qarjy polısııasy men keden qyzmeti organ­dary­nyń talaptaryna jaýap be­re­tin den­saýlyq jaǵdaıy boıynsha qyzmetke jáne oqýǵa jaramdy adamdar qabyldanady.
Akademııa tyńdaýshylarynyń jalpy kontıngentin qalyptastyrý kadrlardy daıarlaýdyń aýmaqtyq qaǵıda­tyn esepke ala otyryp memlekettik tap­syrysqa sáıkes júzege asyrylady. Oqýǵa kandıdattardy irikteýdi aýmaq­tyq qarjy polısııasy jáne keden qyzmeti organdary júrgizedi. Kan­dıdat­tardyń Akademııaǵa túsýi olardyń arnaıy mindetti tekseris, sondaı-aq IIM áskerı-dárigerlik komıssııasynan oqýǵa jáne qyzmetke jaramdyǵyn anyq­taý úshin medısınalyq kýálan­dy­rý ótken­nen keıin júzege asyrylady.
Oqýǵa túsetin kandıdattyń jeke isi Akademııanyń qabyldaý komıssııasyna jiberiledi. Jeke iske mindetti túrde jeke kýáliginiń jáne bilim berý týraly qujatynyń kóshirmeleri tirkeledi.
– Sybaılas jemqorlyqty qa­laı sıpattaısyz, sizdiń pikirińizshe, onymen kúresý úshin ne jetispeıdi? Qandaı sharalar qabyldaý qajet?
– Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kú­restiń qoldanystaǵy quqyqtyq júıesi halyqaralyq zańnama talaptary men normalarynan keıin qalyp keledi, bul sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres bo­ıynsha júrgizilip jatqan baǵdar­la­ma­lardyń tıimdiligin tómendetý qaýpin týǵyzady jáne qo­sym­sha normalardy qabyldaý boıynsha jumys júrgizýdi talap etedi. Qol­da­nys­taǵy zańnamany sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy kúres bóliginde odan ári jetildirý qajet.
Sybaılas jem­qor­lyq baǵyt­tary­na, onyń ishinde sybaılas jemqor­lyq­qa yqpal etetin zań­namadaǵy kemshi­lik­terdi anyqtaý boıynsha turaqty túrde taldaý jasaý qajet ekenin atap ótemin. Sonymen qatar, sybaılas jemqor­lyq­qa qar­sy kúres sala­syn­daǵy ulttyq zań­na­ma­nyń halyq­ara­lyq standart­tarǵa to­lyq sáıkestigin qamtamasyz etý qajet.
Osyǵan baılanysty, tabysty iske asyrýdyń basty faktorlaryn aıqyn­daý qajet, olarǵa kóleńkeli ekonomı­ka­nyń joǵary dárejesin jatqyzýǵa bolady. Búgingi kúni memlekettik organdar qabyldap jatqan sharalarǵa qaramas­tan, sybaılas jemqorlyq júıesiniń negizgi quramdas bóligi bolyp tabylatyn kóleńkeli ekonomıka úlesi buryn­ǵydaı joǵary bolyp otyr. Sybaılas jemqorlyqtyń qyl­mys­tar boıynsha aıyppul mólsherin ósirý qajet, óıtkeni álsiz jazalaý sharalary jemqorlardy belsendi jáne aýqymdy áreketterge ıteredi, óıtkeni qylmystyq jolmen alynǵan jáne olardyń ıeliginde qala­tyn múliktiń baǵasy aıyppul mólsheri­nen kóp. Bul jerde sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy kúres tetikterin qatańdatý onyń deńgeıin tómendetýge tıimdi qural bolyp tabylmaıdy, sondyqtan sybaılas jemqorlyq áreketter úshin jazalaý sybaılas jemqorlyqqa qarsy kú­res­tiń barlyq salalaryndaǵy keshen­di sharalarymen ótkizilýi qajet.
– Memleket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵandaı, sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúreste shetel tá­jirıbesi tyńdaýshylarǵa dáris ótkizý barysynda qoldanyla ma?
– Akademııanyń qazaqstandyq jáne sheteldik joǵary oqý oryndarymen jáne ǵylymı mekemelerimen ynty­maq­­tas­tyqty damytý basym baǵyt jáne bul transulttyq qylmysty­lyq­qa bir­lesip qarsy turý bolyp tabylady, ekonomıka salasynda krımıno­gen­dik jaǵ­daılar men sybaılas jemqor­lyq­ty zert­teý boıynsha birlesip ǵy­ly­mı zertteýler júrgizý qajettiligin týǵyzady.
Bul baǵytta osyǵan uqsas aldyńǵy qatarly tájirıbeni zertteý, onyń ishin­de tyńdaýshylarmen Agenttikpen terge­lip jatqan isterdiń barysyn zertteý kómektesedi. Bul jerde TMD jáne shetel joǵary oqý oryndarymen baılanys ornatý keńinen taralǵan. Sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıi tómen elderdegi memlekettik qyzmet­shi­lerdiń qyzmet sapasy men mer­zimine qatań baqylaý júrgiziledi.
Osy oraıda sybaılas jemqorlyq deńgeıi tómen elderde sybaılas jem­qor­lyqtyń paıda bolý sebepterin zertteý boıynsha ǵylymı jáne áleý­met­tik zertteýlerdiń erekshe mańyz­dy­ly­ǵy­na toqtalý qajet. Sonymen birge, mun­daı zertteýler sybaılas jemqor­lyq­qa qar­sy kúrestiń ýákiletti organdarymen bir­ge júrgiziledi. Qazaqstanda sybaılas jemqorlyq taqyryby boıynsha áleý­mettik suraýlar men zert­teýlerdi ýáki­letti memlekettik organdardyń tapsyrmasy boıynsha táýelsiz ınstıtýttar júr­gizedi. Biraq bul zertteýler bir­yń­ǵaı úılestirýshi organmen qory­tyn­dy­lanbaıdy, al jumys tujyrym­da­malary sybaılas jemqorlyq saıasatyn túzetýge paıdalanylmaıdy.
Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy Úkimet basshylary keńesiniń sheshimi­men 2007 jylєy 25 mamyrda Qarjy polısııasy akademııasyna TMD-ǵa qa­ty­sýshy elderdiń salyqtyq (qar­jy­lyq) tergeý organdary úshin kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý jónindegi bazalyq uıym mártebesi berildi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.