Qylmyskerler qutylmaıdy

Beısenbi, 5 sáýir 2012 8:03

Qaı memlekette bolmasyn zań­dy qasaqana buzǵan adam qyl­mys­ker bolyp tabylady. Ol jaza­la­nýǵa tıis. Al mundaıda qyl­mys­tyq is júrgizýdiń negizi – qyl­mys­ty ashý jáne ony jasaǵan adamdy qylmystyq jaýap­ker­shi­likke tartý. Sondyqtan, jasyrynyp júrgen qylmyskerlerdi iz­deý quqyq qorǵaý organdary qyz­metiniń basym baǵyty desek, qazirgi zamanǵy aqparattyq tehnologııalardy paıdalaný másele­leri prokýratýra organdarynyń quqyq qorǵaý qyzmetin odan ári jetildirýdegi basty baǵyt­tary­nyń biri bolyp tabylady.  Mine, osyǵan oraı keshe Bas prokýratýrada brıfıng boldy.

Beısenbi, 5 sáýir 2012 8:03

Qaı memlekette bolmasyn zań­dy qasaqana buzǵan adam qyl­mys­ker bolyp tabylady. Ol jaza­la­nýǵa tıis. Al mundaıda qyl­mys­tyq is júrgizýdiń negizi – qyl­mys­ty ashý jáne ony jasaǵan adamdy qylmystyq jaýap­ker­shi­likke tartý. Sondyqtan, jasyrynyp júrgen qylmyskerlerdi iz­deý quqyq qorǵaý organdary qyz­metiniń basym baǵyty desek, qazirgi zamanǵy aqparattyq tehnologııalardy paıdalaný másele­leri prokýratýra organdarynyń quqyq qorǵaý qyzmetin odan ári jetildirýdegi basty baǵyt­tary­nyń biri bolyp tabylady.  Mine, osyǵan oraı keshe Bas prokýratýrada brıfıng boldy.

Onda sóz alǵan Bas pro­ký­ra­týranyń resmı ókili  Nurdáýlet Súıindikov buryn biz ınternet ne uıaly baılanys arqyly tekse­rý­diń tirkelgeni týraly aqparatty kásipkerdiń alýyna, tekserýshi­ler men tekserilýshilerdiń negizgi quqyqtary men mindettemeleri týraly jadynamamen tanysýyna, sondaı-aq tekseristiń ótkizilýine baılanysty zań buzylýshy­lyq­tar jóninde dereý habarlaýyna múmkindik beretin «Bıznes tire­gi» jobasynyń jiberilgeni men iske asyrylǵany jáne «Shekteý» biryńǵaı derekter bankin qurý týraly da halyqqa habarlaǵan bolatynbyz, dedi.

Derekter bankine ákimshilik aıyppuldaryn tóleý jónindegi mindettemelerin  qasaqana  oryndamaıtyn tulǵalar túsedi. Keıin­nen bul azamattarǵa memle­kettik qyzmet kórsetýden bas tartylatyn bolady. Mysaly, adam ózine qajetti anyqtamany, lısenzııany ala almaıdy nemese shekaradan óte almaıdy. Resmı ókil bul oraıda qylmyskerlerdi jáne habar-osharsyz joǵalyp ketken azamattardy izdeýdiń tıimdiligin bú­gingi ınnovasııalyq joba aıtar­lyqtaı arttyratyndyǵyn aıtyp ótti.

Máselen, ústimizdegi jylǵy 2 sáýirden bastap Bas prokýra­tý­ra­nyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komı­tetiniń saıtyna (www.pravstat.prokuror.kz) izdeý salynǵan qyl­myskerler men habar-osharsyz joǵalyp ketken adamdar týraly málimetterdi alýǵa ruqsat etilip otyr. Adam­nyń izdeýde júrgeni týraly aq­pa­ratty Internettiń kez kelgen paıdalanýshysy ala alady. Bul úshin «Adamdarǵa izdeý salý týraly aqparat» saıty bóligine tek­se­riletin adam­nyń tegin, aty-jó­nin, týylǵan kúnin engizý qajet.

Tekserý nátıjeleri boıynsha naqty ýaqyt boıynsha tek Qazaq­stannyń quqyq qorǵaý organdary izdeý salǵan adamdar týraly ǵana emes, sonymen birge TMD-ǵa qa­ty­sýshy elder organdary memle­ket­aralyq izdeýge bergen adamdar jóninde de málimetter beriledi. Eger adam izdeýde júrse, onda izdeý salýdy kimniń jáne qandaı organnyń júzege asyratyny, iz­deý salýdy júrgizetin organnyń kezekshilik bóliminiń telefon nó­mirleri týraly derekter kórinedi.  Osy málimetterdi ala otyryp, azamattar izdestiriletin adamdar­dyń turǵan jerin anyqtaý jó­ninde quqyq qorǵaý organdaryna járdemdesip qana qoımaıdy, sonymen birge, bul olardyń óz­derin krımınaldy elementtermen baılanys jasaýdan qorǵaýǵa múm­kindik beredi.

Bas prokýratýranyń quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esep­­ke alý komıteti tóraǵasynyń orynbasary S.Nurlybaı 2007 jyldan bastap Komıtettiń esepke alý málimetteri Ádilet mı­nıstr­liginiń «Jeke tulǵalar» memle­ket­tik derekter qoryna júkteldi, sondaı-aq múddeli memlekettik organdarǵa «Aqparattyq qyzmet» avtomattandyrylǵan aqparattyq júıe arqyly Komıtettiń derekter bankine qoljetimdilik usy­nyl­dy. Komıtet saıtyndaǵy má­li­metterge ashyq qoljetim­dilik­tiń usynylýyn biz alǵash ret oryn­dap otyrmyz jáne osylaısha izdestirý qyzmetine tek mem­lekettik organdardy ǵana emes, jeke uıymdar men halyqty tartýdy kózdep otyrmyz, dedi.

О́tken jyly prokýratýra organdary izdeýdegi qylmys­ker­ler­diń memlekettik organdar qyz­metin kedergisiz paıdalanǵany­nyń jáne azamattyq-quqyqtyq sharttardy resimdegeniniń  315 oqı­ǵasyn anyqtady. Izdeýdegi qyl­myskerlerdiń sottylyǵy týraly anyqtamany alý kezinde us­talý derekteri de bolǵan. Máse­len, 2010-2010 jyldary Taldy­qorǵan qalasynyń halyqqa qyz­met kórsetý ortalyǵyna Ilınyh jáne Qydyrbaı sottylyq­tyń bolmaýy nemese bolýy týraly anyqtamany berý týraly óti­nishpen júgingen. Arnaıy esepke alý boıynsha tekserý barysynda Komıtettiń Almaty oblysy boıynsha basqarmasy Ilınyhqa Reseı Federasııasy Novosibir oblysy Lenın AIIB esirtki  zattaryn  zańsyz saqtaǵany, tasymaldap, daıyndaǵany úshin (RF QK 228-baby 3-bóligi) izdeý salǵa­nyn, al alaıaqtyq jasaǵany úshin Qydyrbaıǵa Ońtústik Qazaqstan oblysy Saıram AIIB izdeý sal­ǵan. Osylaısha Bas prokýratýra men ishki ister organdary qyz­met­kerleriniń jedel ári úılesimdi áreketteriniń arqasynda kórse­til­gen qylmyskerler sottylyq týraly anyqtamalardy alý kezin­de qolǵa tústi.

Alaıda, HQO qyzmetkerleri azamattardy memlekettik qyz­met­ti alýǵa qujattaryn bergen kezde tekserse jáne tıisti organdarǵa olardy ustaý úshin ýaqytyly habarlasa olardy ustaý derekteri neǵurlym kóp bolar edi, sebebi HQO júgingen jeke izdeýdegi adamdar anyqtamany alýǵa kel­me­gendikten, áli ustalǵan joq. Mundaı derekterdi boldyrmaý úshin Bas prokýratýra halyqqa qyzmet kórsetetin memlekettik organdarǵa jáne uıymdarǵa, poshta, saqtandyrý uıymdaryna, bankterge, uıaly baılanys uıym­daryna, notarıýstarǵa jáne bas­qalaryna Komıtettiń aqparattyq júıelerinde qalyptasatyn izdes­tirýdi esepke alý málimetterin paıdalaný boıynsha  sharalardy qabyldaýda.

Azamattyq kelisim jasaǵan adam páter satyp alýshy ne keli­sim boıynsha jalǵa qabyl­daý­shy­ny, ıaǵnı bala baǵýshy, úı isine kómektesýshi retinde jáne t.b. qa­byldaǵan adamyn Komıtettiń saı­tynda teksere alady jáne onyń izdeýde júrgenin anyq­taǵan jaǵ­daıda tıisti ishki ister nemese qar­jy polısııasy organyna habar­laı alady. Máselen, 08.01.1971 j.t. Gasanov Begálı Kashalıevıch degen adamdy tekserip kóreıik. Mine, saıtta onyń alaıaqtyq ja­sa­ǵany úshin (QR QK 177-baby) Almaty q. Bostandyq AIIB-nyń oǵan izdeý salǵany týraly aq­parat bar. Sol sııaqty 1996 jyly týǵan Shırokova Elena Anatolevnany teksergen kezde onyń habar-osharsyz joǵalýy boıynsha izdeýde ekendigi týraly aq­parat alamyz. Sondaı-aq, 1959 jyly týǵan azamat Ignatenko Aleksandr Nıkolaevıchti teksergen kezde, sybaılas jemqorlyq qylmys jasaǵany úshin (RF QK 290-baby boıynsha) oǵan Reseı­diń FQQ izdeý salǵany týraly bilemiz, dedi S. Nurlybaı.

Atalǵan brıfıngte resmı ókil N. Sú­ıindikov Aqtaý qala­syn­da ótip jatqan sot otyrysyna baılanysty da óz oıyn bil­dirdi. Ol jábirlengender ózderi­niń je­ke múlikterine ǵana qatys­ty talaptarynan bas tartýda jáne bul negizgi aıypty quraı­tyn málimetterge tıisti emes, dedi.

Sonymen qatar, olardyń birde-biri jappaı tártipsizdik kezinde múlikterine zııan kelgenin jasyrmaıdy.

Jappaı tártipsizdikke (QK 241-bap) baılanysty is jábirlenýshilerdiń (QIK 32-bap) aryzdarynan tys qozǵalyp otyr. Demek, Jańaózen qalasynda oryn alǵan jappaı tártipsizdikke baılanysty is dúnıe-múlki búlingen jábirlengen kásipkerler tarapynan emes, kerisinshe oryn alǵan qylmystyń qoǵamdyq qaýip­tiligine baılanysty qozǵalyp otyr. Osyǵan baılanysty birqatar já­bir­lengenderdiń sottalýshylarǵa qa­tys­ty múliktik talaptarynan bas tartýynan qylmystyq is toqtatylmaıdy.

Árıne, jappaı tártipsizdik kezinde búlingen dúnıe-múlikterdiń ornyn toltyrý maqsatynda memleket jábir­len­genderge kómek kórsetedi. Ol úshin túrli tetikter men qaınar kózder paıdalanylýda. Máselen, kásipkerlerge je­ńil­detilgen nesıe berý nemese demeý­shiler arqyly materıaldyq kómek kór­setý. Basqa da jaǵdaılar boıynsha memleketten tikeleı qarjylandyrý qaras­tyrylýda.

Biraq, zań boıynsha shyǵyn ony keltirgen adam esebinen ótelýi tıis. Demek, naqty jaǵdaıda áńgime jappaı tártipsizdikti uıymdastyrǵandar men oǵan qatysýshylar bolyp tabylǵandar, ıaǵnı  sottalýshylar týraly bolyp otyr.

Qylmystyq is aıasynda ózderiniń múliktik talaptarynan bas tarta otyryp jábirlengender azamattyq is ón­dirisine uqsas talaptaryn berý quqy­nan aıyrylady. Iаǵnı, naqty aıtqanda, atalǵan jábirlengender ózderiniń shy­ǵyndaryna kinálilerden zań boıynsha belgilengen sharalar arqyly shyǵyndy  ótetkizýden bas tartyp otyr.

Bul jaǵdaıda memleket zańdy jolmen shyǵyndaryn qaıtarýdan bas tartyp otyrǵandardy qoldap, shyǵyndy óteýdiń basqa jolyn qarastyrýy tıis pe degen suraq týady.

Al maǵan ázirge belgilisi birqatar  jábirlengenderdiń ózderiniń azamattyq talap aryzdarynan bas tartýy týraly derekke baılanysty sot áli tıisti pro­sessýaldyq sheshim qabyldaǵan joq. Sondyqtan  da talap aryzdan bas tartý­dyń sońy týraly sottyń zańdy túsin­dirýlerinen keıin birqatar jábir­len­gender ózderiniń pikirlerin ózgertýi de múmkin, deıdi N. Súıindikov.

Jalpy sot otyrysy ashyq ótýde. Oǵan qatysýǵa shekteý joq. Sot tóreligi ótip jatqan zalda, basqa da sot otyrysy tikeleı kórsetilip jatqan zaldarda múddeli adamdar, BAQ ókilderi, halyq­aralyq sarapshylar qatysýda.

Sýretke túsirý, beıne jáne daýys jazýǵa toqtaý salynǵany sot aıaq­talýyn qalypty júrgizý úshin shy­ǵar­ǵan sot sheshimi bolyp tabylady. Atal­ǵan apparatýralar dybystyq kedergi keltirip, proseske qatysýshylardyń nazaryn bóledi. Onyń ústine bul túsi­rilimdi tolyqtaı teledıdardan nemese radıodan beretindigine jáne odan tolyq jáne shynaıy aqparatty alýǵa proseske qatysýshylardyń kúmáni bar.

Sýretke túsirý, beıne, daýys jazý sotqa qysym kórsetý múmkindigin joıady. Demek, bizdiń oıymyzsha, sýretke túsirý, daýys, beıne jazýǵa tyıym salý sot tarapynan durys qabyldanǵan she­shim jáne isti ashyq, jan-jaqty, shynaıy qaraý turǵysyna saı keledi. Sottyń qabyldaǵan sheshimi tek bizdiń qylmystyq-prosessýaldyq zańymyz­ǵa ǵana emes, sondaı-aq demokratııalyq elderdiń tájirıbesinde qoldanylatyn halyqaralyq-quqyqtyq normalar talaptaryna túgeldeı saı keledi.

Halyqaralyq tájirıbege saı kóp­tegen damyǵan demokratııalyq elderde sottarda sýretke, beıne, daýys jazýǵa       tyıym salynǵan. Jáne mundaı sheshim  shynaıy aqparatqa qol jetkizýde aza­mat­tyń quqyn buzǵan bolyp tabylmaıdy. Mundaı tájirıbe Ulybrı­tanııa, AQSh, Avstrııa, Italııa, Fransııa, Túr­kııa, Polsha jáne t.b. elderde bar­shy­lyq. Máselen, 1925 jyly Uly­brı­tanııada brıtandyq sottarda sýretke túsirýge tyıym salynsa, keıin beıne­jazbaǵa da shekteý qoıyldy.

Qazirgi ýaqytta Ulybrıtanııa bıligi BAQ ókilderi úshin beıne jazý men sýretke túsirýge ruqsatty tek azamattyq isterge ǵana berýdi qarastyrýda. Onyń ústine tyıym  tolyqtaı alynyp tastalmaıdy. Qatysýshylar sot tóreli­giniń qory­tyn­dy­s­y men naqty úkimniń jarııalanýyn ǵana kóre alady. Iаǵnı, onda aıyptaýshylar men qorǵaýshylar sózin jáne kýálerden ja­ýap alýdy jarııa etýge tyıym salynady.

AQSh-ta federaldyq sottardaǵy qylmystyq is boıynsha sot tóreligin kórsetý nemese sýretke túsirýge tyıym salyn­ǵan. Sondaı-aq, AQSh-tyń aımaq­tyq sottarynda da, meıli azamattyq nemese qylmystyq is bolsyn, sot tóre­ligin jazýǵa da kórsetýge de bolmaıdy.

AQSh ta Ulybrıtanııadaǵy sekildi azamattyq is boıynsha ǵana beıne jazýdy júrgizýge arnalǵan qanatqaqty joba jú­ze­ge asqan. BAQ-qa zaldaǵy kameraǵa qar­sylyq tanytýǵa tolyqtaı quqy bar sot otyrysyndaǵy qos taraptyń keli­simi ar­qy­ly sýdıanyń jeke qaraýy boıynsha ǵana ruqsat etiledi. BAQ-qa ruqsat berý­diń mundaı tártibi Italııada da bar. Son­daı-aq, Avstrııada sot zalyna múddeli jan­dar­dyń bári jiberiledi, biraq sot tóreligi kezinde  beıne, daýys jazýǵa, sý­ret­­ke túsi­rý­ge jol beril­meı­di. Mundaı amal Túrkııa men Qytaıda da bar, deıdi N.Súıindikov.

Aleksandr TASBOLATOV.