О́z depýtattyq saýalynda ol «Qoı sharýashylyǵy - mal sharýashylyǵynyń basty ári birden-bir dástúrli jetekshi ári Otandyq agrobıznestiń negizgi baǵyttarynyń biri bolyp sanalady.
Sońǵy ýaqytta qoı eti men qoıdyń júnin eksporttaýda birshama ilgerileýshilik bolǵanymen, qoı sharýashylyǵyn damytý, qoı eti men júnin óndirý men óńdep, is qylý jaıy áli de syn kótermeıtin jaǵdaıda ekendigine Úkimettiń nazaryn aýdarǵandy jón sanap otyrmyz» deıdi.
Depýtattyń aıtýynsha, Qazaqstannyń Statıstıka agenttiginiń bergen málimetine sáıkes, elimizde qazir qoı sany 16 mıllıonnan astam. «Soǵan qaramastan, eń áýeli ózimizdiń ishki rynogymyzdy da tolyq qamtamasyz ete almaı jáne qoı ónimderin eksporttaýdy durys jolǵa qoıa almaı kele jatqandyǵymyz alańdatady. О́ıtkeni, áli de bolsa, osy salany damytýdyń ǵylymı negizdelgen júıesi qalyptaspaı otyr» deıdi.
Al, qoı sharýashylyǵyn damytyp, ony tabysty salaǵa aınaldyrý úshin aldymen Qoı malynyń esebin naqtylap, durystap alý qajet eken.
«Elimizde negizinen qazir Qoıdyń qandaı tuqymdary bar, aldaǵy ýaqytta qoıdyń qandaı tuqymyn ósirýge basymdyq berilýi kerek? Mine, osyny anyqtaý úshin taıaýdaǵy ýaqytta qoı tuqymy boıynsha sanaq, ıaǵnı, ınventarızasııa, túgendeý jumystaryn júrgizý qajet dep sanaımyz.
Osy jumystardyń negizinde, aldaǵy ýaqytta Qazaqstandaǵy qoı sharýashylyǵyn damytýdyń jańa ári osy zamannyń talabyna beıimdelgen Memlekettik baǵdarlamasyn jasaý kerek dep sanaımyz.
Bul baǵdarlama boıynsha qoı sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýdyń tártibi men erejesin qaıta qaralýǵa tıisti. Asyl tuqymdy qoı ósirýge basymdyq bere otyryp, memleket turǵysynan qoldaýdy qamtamasyz etýdi jan-jaqty sheshýdi qarastyratyn ýaqyt keldi. Ásirese, seleksııalyq jumystar júrgizýge, shet elden qoı malynyń asyl tuqymdy atalyǵyn satyp alýǵa, qoıdy qoldan uryqtandyrý, kóshpeli qoı qyrqý jáne jún daıyndaýdyń servıstik pýnktterin ashyp, olardyń jumystaryn jandandyrý isteri asa qoldaýdy qajet etip otyr.
Qazaqstan úshin qoı etin eksporttaý dál qazir mańyzdy máseleniń biri. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, Qazaqstanda óndiriletin ekologııalyq taza etke suranys artyp keledi jáne de eksporttaý máselesi de qarastyrylyp jatqan da kórinedi. Bul úshin qoı ónimderin eksportqa shyǵarýdy rettep, qoı sharýashylyǵy ónimderiniń halyqaralyq standartyna túzetý men tolyqtyrýlar engizý kerek degen mamandar pikirimen de sanasqan jón bolar.
Qazirgi kezde Keden odaǵyna múshe memleketterdiń rynogyna eksportqa et shyǵarýdy arttyrý úshin qoı sharýashylyǵyn ıntensıvti tehnologııany paıdalana otyryp damytýmen birge mal tuqymdaryn, sonyń ishinde qoı tuqymyn asyldandyryp, olardan óndiretin et pen jún ónimderiniń sapasyn arttyrýǵa kóńil bólý qajettigi týyndap otyr.
Kez-kelgen óndiristik sala sııaqty, mal sharýashylyǵyn, taǵy da sonyń ishinde qoı sharýashylyǵyn damytý tehnologııasy aldyńǵy qatardaǵy ǵylym men tehnıkanyń jetistikterine súıenýge tıisti.
Sapaly mal ónimderin óndirýdiń áli de bolsa eskerilmeı jatqan kóptegen máseleleri bar. Sonyń biri qoıdyń ár tuqymynyń bıologııalyq jáne fızıologııalyq erekshelikterin mal ósiriletin aımaqtarda durys paıdalaný kerektigi bolyp otyr.
Qoı sharýashylyǵyn jyl boıy úzdiksiz ári turaqty ónim óndirýshi tabysty salaǵa aınaldyrý úshin birinen soń biri kezek-kezegimen atqarylatyn tehnologııalyq prosester uıymdastyrylyp, iske asyrylmaı keledi.
Al ázirge Respýblıkamyzdyń sharýa qojalyqtarynda qoı ónimderin óndirý tehnologııasy jalpy saqtalǵanymen, jyldyń tórt mezgiline saı, turaqty ári údemeli túrde ónim óndirý júıesi qalyptaspaǵan. Qýatty ári turaqty óndiristik júıe joq. Sodan kelip, óndirilgen et pen bııazy júnniń sapasy halyqaralyq standarttarǵa saı kelmeı jatady.Ázirge qoı etteri tek qana ishki suranystarǵa ǵana jaramdy bolyp tur.
Aldaǵy ýaqytta qoı sharýashylyǵyn ıntensıvti damytý úshin jańa tehnologııalyq ádisterdi keńinen paıdalana otyryp, bul salany da sıfrlandyrýǵa da kóńil bólý arqyly ónimniń ózindik quny men sapasyn jaqsartýǵa aıyryqsha mán berilip, talap kúsheıtilýge tıisti. Qoı sharýashylyǵynyń jumys prosesterin mamandandyrý búgingi belesten áldeqaıda joǵary bolýǵa tıisti dep sanaımyz.
Qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttary etti baǵyttaǵy shet el qoshqarlaryn paıdalanyp, ıaǵnı seleksııa arqyly eti ónimdi ári sapasy jaqsy jańa qoı tuqymyn shyǵarýdy jolǵa qoıatyn da kez keldi.
Qazirgi ýaqytta etek alyp bara jatqan bııazy júndi qoılar men qylshyqty jáne uıań júndi qoı tuqymdaryn bir-birimen negizsiz býdandastyrýǵa qajet bolsa zańmen de tyıym salý kerek.
Qazaqstannyń qandaı da bir aımaǵynda ósirýge bolatyn qoı túrlerin eń áýeli Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jáne ǵylymı-zertteý uıymdarynyń negizdemelerine sáıkes anyqtap alǵan da jón.
Qoı bordaqylaý alańdaryn, qoı soıý pýnktterin rettep, olardy shet elge ónim shyǵaratyn reestrge de engizý qajet dep bilemiz.
Qoı sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin mekemeler men servıstik daıyndaý ortalyqtary aralyǵynda tyǵyz baılanys ornatýdy da sheshý qajet. О́ıtkeni, iri jetkizýshilerdiń jáne qoı ónimderin óndirýshiler úshin kepildi satyp alý , qoıdy qyrqý jáne jún daıyndaýdyń biryńǵaı júıeleriniń bolmaýy, maldyń sany men jaı-kúıi týraly naqty aqparattyń joqtyǵy da osy salanyń ilgeri damýyna keri áserin tıgizip otyr.
Jaıylymdardyń jaǵdaıy da jyl saıyn nasharlap barady. Kezinde qabyldanǵan «Jaıylymdar týraly» zańynyń normalary tolyqtaı júzege asyrylǵan joq. Jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi josparlar kóp óńirlerde bekitilmegen. Aýyl mańyndaǵy jaıylymdardyń tozýy beleǵ alyp otyr. Sonymen qatar, shalǵaıdaǵy jaıylymdardy paıdalanýdy uıymdastyrý máselesi de tolyq sheshimin tappaı otyr. Degradasııaǵa, ıaǵnı jaramsyz bolyp qalǵan jaıylymdy jerlerdi qalpyna keltirý, jaıylym qunarlylyǵyn arttyrýǵa qajetti sharalar keshenin jasap, olardy júzege asyrýdy qolǵa alatyn kez keldi. Ol úshin kóde, ızen taǵy da basqa shóp pen sekseýil tuqymdaryn óndirýdi de ǵylymı turǵydan jandandyrý qajet» deıdi Senat depýtaty.
Sonymen birge jeke sharýashylyq qojalyqtaryndaǵy qoıdyń 70 paıyzy shaǵyn fermalarda ósirilip jatqandyqtan, olardyń ónimdilikteri de tómen ekenin aıtyp ótti. Onyń aıtýynsha, qoı sharýashylyǵy salasynyń mamandary men qarapaıym eńbek adamdarynyń áleýmettik jaǵdaılaryna da tıisti kóńil bólinbeı ketken.
Veterınarlyq qyzmettiń sheshilmeı kele jatqan kóptegen máselesi de bar. Aýyldyq okrýgter ortalyǵynan veterınarlyq pýnktter salý áli de mardymsyz. Syrǵamen, vaksınalarmen ýaqtyly qamtamasyz etýde de kemshilikter oryn alǵan.
«Qazirgi qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdy eskere otyryp, qoı sharýashylyǵyn ónerkásiptik negizde damytý jáne ónim sapasyn jaqsartý máseleleri eń aldymen memlekettik deńgeıde tájirıbeli qoı ósirýshiler men mamandarynyń, ǵalymdardyń qatysýymen talqylanyp, arnaıy ári naqtyly mindetter belgilengeni jón bolar edi.
Bul oraıda taýly, shól jáne shóleıt aımaqtardy qoı sharýashylyǵyna tıimdi paıdalaný úshin jeke sharýashylyqtardyń aýdandyq, aımaqtyq kásibı birlestikterin qurǵan jón.
Kásibı maqsattary boıynsha birlestirilgen sharýashylyqtar ondaı jaǵdaıda jaıylymdyq jerlerdi de, sol aýdan aımaǵyndaǵy qolda bar qoı bordaqylaý,jún qyrqý, mal toǵytý, mal soıý, mal ónimderin óńdeý kompleksterin de ózara tıimdi paıdalanar edi.
Mundaı birlestikter bolsa ǵalymdar da ózderiniń ǵylymı jetistikterin óndiriske engizýge mol múmkindik alady. Sondyqtan osyndaı birlestikterdiń respýblıkanyń ártúrli aımaqtaryna yńǵaıly modelderin jasaýymyz kerek.
Sonymen birge, qoı sharýashylyǵyn ıntensıvti damytý úshin jańa tehnologııalyq ádisterdi keńinen paıdalaný úshin, qoı sharýashylyǵy salasynyń básekelestik deńgeıine kóterý úshin ǵylymmen birge óndeý jumystary qolma qol júrý kerek. Ol úshin zootehnıkalyq ǵylym salasyna Úkimet tarapynan yqpal etilýi qajet sanaımyz.
Eń aldymen taǵy da qazirgi ýaqytta óndiriletin qoı ónimderine boıynsha qurylǵan Respýblıkadaǵy 4 birdeı palatany bir ortalyqqa, bir palataǵa ǵana biriktirý qajet.
Sonymen birge qoı sharýashylyǵyna qatysty máselelerdi egjeı-tegjeıli talqylap, sheshý úshin Respýblıkalyq úılestirý keńesin qurǵannyń da artyqshylyǵy bolmas edi.
Bul keńestiń quramyna «Respýblıkalyq qoı sharýashylyǵy palatasy», «Ǵylymı zertteý ınstıtýttary», «Atameken» kásipkerler palatasy, ýákiletti organdar, bedeldi ǵalymdar, iri sharýashylyq basshylary men fermerlerdi múshe etip engizip, jylyna bir ret jınalys - forým ótkizip otyrsa nur ústine nur bolar edi.
Elimizde qoı sharýashylyǵy ekonomıkamyzdyń mańyzdy salasynyń biri ekendigin eskere otyryp, Qazaqstandaǵy qoı sharýashylyǵyn damytýdy álemdik úlgige beıimdelgen tıimdi ári básekege qabiletti bolarlyqtaı jolǵa qoıý úshin bul salanyń uzaq jyldardan beri qordalanyp qalǵan máseleleri óziniń oń sheshimin tabar degen senimdemiz» dedi A.Musahanov.
