Endigi zamanda óte saq bolýymyz qajet. Sondyqtan N.Á.Nazarbaevtyń qaýipsizdik máselesin óz qolynda qaldyrǵany durys. Al jańadan bılikke kelgen Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev myrzaǵa elimizdiń ekonomıkasyn kóterý kerek, eń bastysy buqara xalyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn, ál-aýqatyn birinshi kezekke qoıyp, jemqorlyqty aýyzdyqtaý qajet.
Ekonomıkany ártaraptandyryp, shaǵyn jáne orta bıznesti jandandyryp, jumyssyzdyqty joıý kerek. Bul birinshi kezekte turǵan máseleler.
Dúnıede ultty biriktire alatyn úsh kúsh bar, bul – til, din jáne dil. Elbasynyń «ulttyq kod» degeni – osy. Kezek kúttirmeıtin máselelerdi sheshýde Úkimetpen qosa Nur Otan partııasy, Qazaqstan halqy Assambleıasy qarqyndy qyzmet atqarýy qajet.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen qyzmet barysynda qoıan-qoltyq jumys istegen kezeńderińiz boldy ma?
Bir ǵana mysal keltireıin, Mınıstrler kabınetiniń bir otyrysynda kelesi jyldyń bıýdjetin bólip otyrmyz, qarajat az, jetispeı jatyr. Syrtqy ister mınıstrligine de óte az qarajat bólingen. Barlyq kezde de baıypty Qasym-Jomart Kemeluly ornynan turyp: «Mundaı qarajatpen jumys isteý múmkin emes, eger ony kóbeıtpeseńiz mınıstr qyzmetinen bas tartamyn», dedi. Ádette ózine qarsy kelgen mınıstrlermen jaǵalasa ketetin sol kezdegi Úkimet basshysy tóbesinen jaı túskendeı abdyrap, ne aıtaryn bilmeı qaldy. Sondyqtan Toqaev qajet kezinde tabandylyq tanyta alatyn tulǵa.
– «Úlken pyshaq uıalǵanynan kesedi» degen bar. Halyqtyń Ulttyq ǵylym akademııasynan kúteri de, talaby da, saýaly da kóp qoı...
– Táýelsizdiktiń bastapqy jyldary ǵylym akademııasynda aýyzbirshilik azaıyp, rýshyldyq pen jershildik óris ala bastady. Onyń saldary akademııaǵa, onyń bolashaǵyna úlken zııanyn tıgizdi. Sońynda, 2003 jyly Ulttyq ǵylym akademııasy «Qoǵamd++yq birlestik» statýsyna bir-aq tústi. Endi akademııa prezıdenti qaıta saılanatyn boldy. Jańa jarǵy qabyldandy, úsh úmitkerdiń ishinen men saılandym. Lıkvıdasııalyq komıssııa akademııanyń bar múlkin alyp ketken. Telefon, qaǵaz, qalamsap sııaqty kerekti zattardy ózim basqaratyn ǵylymı-zertteý ınstıtýtynan alyp keldim.
Qazirgi kezde osyndaı qoǵamdyq statýsta turǵan tek bizdiń akademııa. Namys úshin, «bóri aryǵyn bildirmes, syrtqa júnin qampaıtar» degendeı, biz Keńes ókimeti modelinen bas tartyp, Batyseýropalyq model quryp jatyrmyz deımiz. Akademııanyń 70 jyldyq mereıtoıynda Elbasy, akademık, Ereje boıynsha 100 jylda bir-aq ret beriletin «Ǵasyr Ǵulamasy» altyn medaliniń ıegeri N.Á. Nazarbaev UǴA jumysyna oń baǵa berdi. Keńes modeline keri qaıtýǵa bolmaıtynyn aıtty. Biz kelistik. Biraq elimizdiń bas akademııasynyń mártebesin erekshelendirý báribir kerek. «Qoǵamdyq birlestik» dárejesinen basqa da tolyp jatqan statýs bar ǵoı. Qazirgi kezde sol statýsta 24 akademııa bar, onyń jeteýi «Ulttyq» degen sózdi ataýlaryna qosyp alǵan, olarǵa múshe bolý ońaı, jarnasyn tóleseńiz boldy. Olardyń myńdaǵan akademıkteri bar. Aqıqatyn aıtqanda, bul elge uıat keltiretin, bas akademııanyń jáne jalpy ǵylymnyń bedelin túsiretin keleńsiz jaıt. Men árbir jınalysta áriptesterime: «Buqaralyq aqparat quraldaryna, gazet-jýrnaldarǵa maqala nemese suhbat berseńizder Ulttyq ǵylym akademııasynyń múshesi ekenderińizdi kórsetip berińizder» dep ótinish aıtamyn. Elimizdiń BAQ salasynda qyzmet etetin jýrnalısterden de osyny surar edim. Kúrishten kúrmekti ajyrata alatyn ýaqyt jetti. Qazir bir jerge baryp akademıkpin deýge de uıalatyn boldyq.
– Murat Jurynuly, sizdiń elimizdiń tarıhynda hımııa salasyndaǵy tuńǵysh ǵylymı jańalyqtyń ashylýy men moıyndalýyna muryndyq bolǵanyńyzdy bilemiz. Nobel syılyǵynan keıingi, táýelsiz sarapshylar taǵaıyndaıtyn osynaý halyqaralyq júldege qol jetkizgenimiz jetkilikti túrde nasıhattalmaǵan, baǵalanbaǵan sııaqty.
– Iá, men shákirtterimmen, zerthanadaǵy ǵylymı qyzmetkerlerimmen birge demalmaǵan, uıyqtamaǵan ýaqyttardyń esebinen «Tıtannyń qyshqyl sý eritindilerindegi postelektrolızdik hımııalyq erý qubylysy» atty dúnıe júziniń ǵalymdary moıyndaǵan ǵylymı jańalyq ashtym. Iаǵnı, tıtandy beıstasıonarlyq toktarmen aldyn ala polıarlaǵan kezde onyń betki qabatyndaǵy qabyrshyǵy joıylyp, sonyń saldarynan elektrodtyq áleýetiniń mólsheri ózgeretindikten, qyshqyldy eritindilerde hımııalyq turǵyda erip ketedi. Bul – osy ýaqytqa deıin adamzatqa beımálim bolyp kelgen qubylys. Sonymen qatar hımııa salasy boıynsha Qazaqstanda ashylǵan tuńǵysh ǵylymı jańalyq. Tıtan – eń turaqty metaldardyń biri. Qazaqstanda onyń óte kóp qory bar. Metall óte turaqty bolǵandyqtan, kóptegen hımııalyq reaktorlar, tikushaq, ushaq, kemelerdiń bári sodan jasalady. Onyń keremet qasıeti sonda, teńiz sýynda 200 jyl jatsa da, shirimeıdi. Biraq tıtannan jasalǵan quraldar tozǵanda eshqaıda qoldana almaıtynbyz. Sebebi ony qaıtadan balqytý qıyn, al eritý múmkin emes edi. Biz sony ońaı jolmen eritýdiń jolyn taptyq.
Bul áıgili Nobel syılyǵynan keıin júretin úlken ǵylymı halyqaralyq dáreje. Maǵan kóptegen elderdiń iri ǵalymdarynan, sonyń ishinde, Reseı, Qytaı, Ýkraına, Belarýs, Moldova sııaqty memleketterdiń Ulttyq akademııalarynyń prezıdentterinen quttyqtaýlar kelip tústi. Olarǵa rızamyz. Biraq bir ókinishtisi, elimizde, akademıkter men áriptes dostarymyzdan basqa eshkim jumǵan aýzyn ashpady. Bul elimizdegi ǵylym men ǵalymdardyń memleket pen qoǵam aldyndaǵy róli men dárejesiniń tómendep qalǵanyn kórsetpese eken deımin.
– Qazaqstanda ǵylymǵa suranys joqtyń qasy degen pikirlerdiń jıi aıtylýy nelikten dep oılaısyz?
Kópsalaly óndiris oryndary arasyndaǵy básekelestik, xalyqaralyq saýda keńistigindegi jarystar ǵana ǵylymǵa suranys týǵyzady. «Ǵylymsyz damý joq» degen qaǵıdany teriske shyǵarýǵa tyrysý – nadandyq. Keńes ókimeti kezinde Qazaqstandaǵy ǵylymnyń deńgeıi Reseı men Ýkraınadan keıingi úshinshi orynda turdy. KSRO-da ǵylymǵa bólinetin qarjy IJО́-niń 4,5%-yn quraıtyn AQSh-pen taıtalasyp turǵan elde 3-orynda turý úlken jetistik edi. Kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti sebeptermen qazir elimizde ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemi ósýdiń ornyna kúrt tómen túsip ketti, IJО́-niń 0,15%-yn ǵana quraıdy. 2015 jyly bar-joǵy IJО́-niń 0,25%-yn qurady, bul 49-50 mlrd teńge edi, 2018 jyly 10,5 mlrd teńgeni qurady. Onyń ústine teńge Ortalyq Azııadaǵy eń joǵary devalvasııaǵa ushyraǵanyn qosyńyz. BAQ betindegi daý-damaılardyń bir sebebi osyǵan kelip tireledi.
Keıbir ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda elimizge belgili iri ǵalymdarymyz jumyssyz qaldy. Bul uıat emes pe? Strategııalyq damý josparynda 2020 jyly ǵylymǵa bólinetin qarjy 1,0%-ǵa jetý kerek delingen bolatyn (alǵashynda tipti 2.0% dep kórsetilgen edi). Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaev 2019 jyly bıýdjet daıyndalý barysynda áleýmettik salany qysqartpaý kerek degen edi. Biraq ony Úkimet oryndaǵan joq. Jalpy bılikte ǵylymnyń sózin sóıleıtin eshkim joq sııaqty, Ǵylym komıtetiniń bastyǵyn Úkimet músheleri de, óziniń mınıstri de júre tyńdaıdy.
Múmkin, Reseı Federasııasynan úlgi alarmyz. Olarda arnaıy ǵylym mınıstrligi quryldy. Ǵylym akademııasynyń qyzmeti shektelgenimen, memlekettik mártebesin saqtap qaldy, onyń ústine Reseı Prezıdentiniń tóraǵalyǵymen qurylǵan Joǵary ǵylymı keńes bar. Al salystyrsaq, ǵylymǵa bólinetin qarjy AQSh, Eýropa, Japonııa, Qytaı, Soltústik Koreıa elderinde IJО́-niń 2,5-4,5%-yn quraıdy. TMD elderinde Reseı – 1,2%, Ýkraına, Belarýs – 0,5-0,7%, Lıtva – 0,83%, Armenııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan – 0,25%. Bárinde bul kórsetkish bizden joǵary. Halyqaralyq «Ǵylym jáne tehnologııa» atalymy boıynsha Qazaqstan 106 – orynda, Moldova – 27, Reseı – 41, Belarýs – 54, Armenııa – 45, Qyrǵyzstan 69 orynda keledi.
– Ulttyq ǵylym akademııasy xalyqaralyq qatynastarda tájirıbe almasýdan bólek, naqty qandaı paıda taýyp otyr?
– Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev óziniń alǵashqy resmı sózinde ádilettik ornatýdyń mańyzdy ekenine arnaıy toqtalyp ótti. Al ádilettilik týraly Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti ne oılaıdy?
– Ádiletti bolýǵa, ádiletti qoǵam qurýǵa búkil adamzat (Homo sapiens) áý bastan múddeli. Bul jaǵdaı qasıetti Quranda da aıtylǵan. Bir xadıste bylaı delingen: Muxammed s.ǵ.s. Paıǵambardan bir saxaba: «Qııamet qaıym qashan bolady?» dep suraıdy. Ol: «Qııanat shekten tys kóbeıgen kezde» dep jaýap beredi. Qııanat degen ne? Árbir mamanǵa ózine laıyq qyzmetin bermeý. Bul kadr máselesine tireledi. Bizde tenderlik komıssııa, konkýrstyq saılaý komıssııasy degender tolyp jatyr. Bul komıssııalardyń tóraǵalary joǵary laýazymdy basshylar, mınıstrler, ákimder nemese olardyń orynbasarlary. Mundaı jaǵdaıda sol komıssııa ádiletti sheshim qabyldaıdy degenge sene almaımyn. Olardyń tóraǵasy qatardaǵy teń quqyly maman bolýy kerek, al eń durysy búkil ujym jasyryn daýys berý arqyly saılaýy tıis. Olaı bolmasa mınıstrler men ákimderdiń tikeleı buıryqtarymen, ıaǵnı jaýapkershilikti alyp, tikeleı sheshim qabyldaǵany durys.
