- Qazaqstan prezıdentiniń 2018 jyly Qytaıǵa jasaǵan sapary kezinde sizderdiń kompanııamen saýmal ekkportyna qatysty kelisim jasalǵan edi. Aradaǵy iskerlik baılanys jolǵa qoıyldy ma?
- Biz oılaǵan negizgi ári josparlaǵan naryǵymyz Qytaı bolatyn. Biraq bul elde kóptegen shekteýler bar ekeni kópke málim. Biz óz ónimimizdi eksportqa shyǵarý úshin ruqsat alýymyz kerek. Bul problema barshaǵa belgili, biz bul máselege qatysty úkimet basshysyna deıin jettik, arnaıy jumys toby quryldy. Qazir alǵa jyljý bar, Qytaı tarapy bizden birneshe hat aldy, olar QR Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrligi tarapynan joldandy. Buıyrtsa, bir jyl ishinde ruqsat alamyz degen úmittemiz. Ekinshi másele, bul Reseı naryǵyna qatysty. Qazirgi kezde Máskeýdegi «Globýs Gýrme», dúkender jelisine shyǵa bastadyq, jýyrda bizdiń ónim «Mıratorg» dúkenderiniń sórelerinde paıda bolady, jalpy biz Máskeýden bastadyq. Bizdi Reseı telearnalaryndaǵy birqatar medısınalyq habarlarǵa, tok-shoýlarǵa shaqyra bastady. Jýyrda «Evrovıdenıe» jobasynyń júrgizýshileri bizdiń brend belgilengen maıkalarmen shyǵady. Bul bizge senim bildirgen jáne saýda belgisin ilgerletýge kúsh salyp jatqan reseılik seriktesterimizdiń arqasy. Sonymen qatar, Gonkong naryǵynyń bolashaǵy zor úmit kúttiredi. Sebebi, barsha Qytaı Gonkong naryǵyna kóz tigip otyr jáne onda jańa ónim paıda bolǵan kezde Qytaı tarapynan satyp alý kórsetkishi artady. Esterińizde bolsa, 2008 jyly sapasyz balalar taǵamynan Qytaıda ýlaný jaǵdaılary tirkelip, balalar ólimi bolǵan kezde Qytaı tarapynan Gonkongtaǵy balalar taýarlaryna degen suranys artqan bolatyn. Qazir biz onda alǵashqy partııany daıyndap otyrmyz jáne 2019 jyldyń mamyrynda arnaıy ushaqpen jóneltemiz degen josparymyz bar. Gonkongta bizdiń seriktesimiz bar, «Salaýatty ónim odaǵy» dep atalady jáne olar taza tabıǵı ónim shyǵaratyn biz úshin mańyzdy ári qolaıly.
- Amerıkada ótken halyqaralyq kórmege qatysyp qaıttyńyzdar. Qatysýshylar tarapynan suranys, qyzyǵýshylyq boldy ma?
- Iá, bul bir erekshe atap ótetin jáıt, bizdiń kompanııa jáne jeke men ózim 2019 jyldyń basynda Kalıfornııanyń Anahaın qalasyndaǵy halyqaralyq kórmege qatysyp qaıttym. Bul álemdegi organıkalyq jáne tabıǵı ónimder jónindegi eń iri kórme bolyp tabylady. Bir aıta keteri bul tek biregeı bıznes qaýymdastyǵyna arnalǵan kórme, onda qarapaıym qatysýshylar kire bermeıdi, sebebi bir adamǵa arnalǵan bılet qunynyń ózi $995 boldy. Onda 300 astam kompanııanyń 500 astamókiline dám tatqyzdyq. Qazir olar kún saıyn hat joldap, klınıkalyq zertteýlerdiń nátıjesin, qundylyǵy men paıdasy týraly birqatar qujattardy suraýda jáne óz shtattarynda saýmal saýdasymen aınalysqysy keletinderin jetkizýde. Olardyń ishinde eki kompanııa aldyn ala tapsyrys berip úlgerdi, qazir biz ónimniń etıketkasyn aýystyrýdamyz, sebebi AQSh úshin aǵylshyn tilinde jazylǵan bólek tańba bolady jáne bul ónimniń tez satylýyna múmkindik beredi. Al, qazirgi qytaı jazbalarynan olar kerisinshe, barynsha aýlaq bolýǵa tyrysady. Sondyqtan, 2019 jyldyń úshinshi toqsanynda bizdiń saýmal amerıkandyq dúkenderdiń sórelerinde paıda bolady degen senimdemiz. Qazir biz tıisti qujattardy daıyndaýdamyz jáne aradaǵy máseleler Qytaıdan qaraǵanda jyldam sheshilýde.
- Qytaıdaǵy kórmege qatysqandaryńyzdy bilemiz. Olar saýmaldy qalaı qabyldady?
- Qyzyǵýshylyq, suranys óte joǵary. Onda kórme qatysýshylary men qonaqtary birinen keıin biri kezekke turyp, saýmaldyń dámin tatýmen boldy. Qazir bizdiń ónim «Qorǵas» keden beketindegi halyqaralyq iskerlik yntamaqastyq ortalyǵynda saýdaǵa shyǵarylýda.
- Jyl basynda Germanııada ótken «Jasyl apta-2019» kórmesine qatystyńyzdar? Al, nemister tarapynan qyzyǵýshylyq qandaı?
- Iá, 2019 jyldyń qańtarda Berlınde «Jasyl apta- 2019» ótti. Qazirgi kezde nemis kompanııalary da berlesip jumys isteýge ázir. Aradaǵy baılanysty nyǵaıtý boıynsha Qazaqstannyń Germanııadaǵy elshisi Bolat Núsipov qatar aınalysýda. Onyń ústine Germanııada bizdiń seriktesimiz bar, fermasynda 400 astam jylqysy bar, kópke tanymal Gans Solman jáne kosmetıkamen aınalysatyn ózge kompanııalar. Jalpy Eýropada bıe sútiniń óndirisimen 30 astam kompanııa aınalysady. Jýyrda olardyń alǵashqy legi bizge keletin bolady, sebebi keıingi kezderi olarda sút tapshylyǵy sezilýde.
- Amerıkandyq Amazon saýda alyńyna qashan shyqtyńyzdar. Nátıjesi qandaı?
- Bizdiń Amazon alańynda istep jatqanymyzǵa jarty jyldaı boldy. Biraq, bul jaıynda tek qazir ǵana habarlap otyrmyz. Sebebi, eń aldymen jańa saýda belgisin amerıkandyqtar qalaı qabyldaıtynyn, jańa ónim olarǵa qalaı áser etetinin aıqyndap alǵymyz keldi. Alaıda, qazir nátıjesi óte jaqsy, kún saıyn saýda kólemi ulǵaıyp keledi, olar úshin jylqy súti úırenshikti taýar bolmaǵandyqtan, sonymen qatar dinı senimderine saı kelmegenimen eshqandaı qaıshylyqtar baıqalmaıdy. Mysaly, Taıaý Shyǵys elderinde mindetti túrde «halal» sertıfıkaty talap etiledi. Al, amerıkandyqtar úshin bul turǵyda báribir, sebebi olar úshin bastysy tabıǵı ári taza ónim bolsa boldy. Onyń ústine olar óz aǵzalaryn ártúrli bıologııalyq belsendi qospalarmen qamtamasyz etýge áýes. Sondyqtan, bizge Amazon óte qolaıly alań bolyp otyr. Sebebi, bolashaq onlaın saýdanyń enshisinde jáne biz onda sátti ári ýaqytynda enip otyrmyz, onyń ústine biz onda qarqyndy saýda bolady dep oılaǵan joqpyz. Al, jyl sońynda naqty derekter keltiremiz degen oıdamyz.
- QR Ǵylym qorynyń grantyn jeńip alǵan edińizder. Bul qandaı joba, onyń nátıjesi qandaı?
- Iá, biz Ǵylym qorynyń jobany kommersııalandyrý jónindegi grantyn jeńip alǵan bolatynbyz. Biz joǵarydaǵy ýnıversıtet ǵalymdarymen birge saýmaldyń kapsýladaǵy túrin jasap, ony alǵash Amerıkaǵa alyp bardyq. Iаǵnı, bul saýmal qosylǵan «Saýmet» atalatyn metobıotık bolyp tabylady. Al, bul ónimge qyzyǵýshylyq óte joǵary boldy, sebebi ony qazirgi qurǵaq saýmal sııaqty eritip, stakanǵa quıyp ishýdiń qajeti joq, tek tańerteń eki kapsýla qabyldasa bolǵany. Bul dámge sezimtal, sútke kishkentaıynan áýes emester úshin óte qolaıly. Qazir biz bul ónimdi Qazaqstan naryǵyna ázirlep jatyrmyz jáne alda amerıkalyq naryqty tez jaýlaıdy degen senimdemiz.
- Qazirgi óndiris kólemi qandaı? Qanshalyqty ósti?
- Biz bıe sútimen birge, sýblımasııa ádisi boıynsha qurǵatylǵan túıe sútiniń óndirisin jolǵa qoıdyq. Qazirgi kezde álemde túıe sútiniń tanymaldylyǵy joǵary, shet eldikter tarapynan oǵan degen suranys bar. Qazaqstanda, ásirese Mańǵystaý, Qyzylorda, Atyraý óńirlerinde túıe óte kóp jáne olar bizge jetkizip berýge daıyn. Sondyqtan, biz «Saubota» brendin qatar shyǵarýdy bastadyq. Mysaly, saýmaldyń quramyn jáne onyń tarıhyn kóp túsindirý kerek bolsa, túıe súti Taıaý Shyǵysta, Eýropada jaqsy tanylyp úlgergen jáne AQSh naryǵynda birqatar óndirýshiler bar. Sondyqtan, eki birdeı brendpen eksportqa shyǵý josparlanyp otyr. Al onyń áleýmettik paıdasy orasan bolady, mysaly árbir óńirdegi sharýalar bizge bıe nemese túıe sútin turaqty túrde ótkizip, ónim eksportqa shyǵyp jatsa, odan tek barshaǵa kiris keletini anyq. Qazirde biz Almaty oblysyndaǵy «Dáýlet-Beket» túıe sharýashylyǵymen jumys istep kelemiz, alda ózge aımaqtardy qamtımyz. Aıta keteri, biz shıki sútti ózimiz alyp ketemiz, eń bastysy bunyń bári sharýalar úshin tıimdi bolady.
- Demek, alda «Saýmal» men «Saýbota» ónimderine suranys artatyny belgili. Al osyǵan sáıkees óndiris kólemi arta ma?
- Qazir 1000 bastan astam bıe saýyp otyrmyz jáne 1000 bıeniń sútin syrttan qabyldaýdamyz. Biz jylqy basyn arttyrmaımyz. Sebebi, qazirgi tehnologııamyzdyń múmkindigi shekteýli. Sondyqtan, onyń kólemin arttyrý úshin qosymsha qarjylandyrý máselesin sheshýimiz kerek. Qazir memleketten, «QazAgroQarjy» jáne «Agrarlyq nesıe korporasııasy» tarapynan qoldaý kútýdemiz. Jalpy qazir jylyna 30 tonna qurǵatylǵan saýmal eksporttaldy, alda 20 tonna qurǵatylǵan túıe sútin jáne 500 myń kapsýla eksporttaý josparda tur. Alda AQSh, Eýropamen birge BAÁ, Oman, Bahreın, Saýd Arabııasyna jáne Qytaıǵa shyǵý josparda tur.
