Patsha sýretshiniń qalaýyn oryndaıdy. Altyn kúımege sulý áıeldi otyrǵyzyp, ony órteıdi. Sýretshiniń qııalyndaǵydaı kórinis ómirde bolady. Biraq... Kúımedegi sulý áıel sýretshiniń saraıda qyzmette júrgen óz qyzy edi. Adamnyń otqa oranyp jatqanyn kórgisi kelgen nıetine ashýlanǵan patsha ony osylaı jazalamaq boldy. Sýretshi álgi kórinisti aınytpaı túsiredi. Sýret aıaqtalǵan soń, ol asylyp óledi. Fabýlaǵa qatysty túrli suraq týyndaıdy. Onyń óner úshin qurbandyqqa barǵany sonshalyqty, órtenip jatqan óz qyzy bolsa da, qarap turyp, sýretin aıaqtap bolǵan soń ǵana azap keshti dep topshylaýǵa nemese kerisinshe qyzyn órtep jatsa da, sýretin aıaqtaýdy qup kórgen qandaı jaýyz edi dep jazǵyrýǵa da bolady. Áńgime ǵana bolsa da, onyń álemdik klassıkaǵa aınalýynyń qupııasy osynda jatyr. Ár oqyrman keıipker psıhologızmin óz deńgeıinde túsinip, ony óz múmkindiginshe aqtap nemese jazǵyryp otyrady. Biz úshin mańyzdysy bul emes. Bizge keregi sýretshiniń: «Men kózben kórmegendi esh ýaqytta beıneleı almaımyn. Al beıneleı qalsam, kóńilimdegideı bolyp shyqpaıtyny sózsiz», degen ustanymy bolatyn.
Ádebıettegi júzege asyp jatatyn prosester kózben kórip, túısikpen tushynýdan paıda bolady. Shytyrman oqıǵaly detektıvtiń damyp, óz oqyrmanyn tabýy úshin qalamger sol oqıǵalardyń bel ortasynda júrgeni jáne iz kesýshilik oqıǵalardyń ádil túrde júzege asyrylyp jatýyn kórgeni óte mańyzdy.
Biz qalamgerlerdiń fılologııa nemese jýrnalıstıka fakýltetin támamdap baryp ádebıetke kelý úrdisine ábden kóz úıretip alǵanbyz. Detektıvti oqıǵalar ortasynda júretin adamdardyń qalam ustaýy – bizge sondaı tosyn. Nege deısiz be? Bul qazaq tiliniń qoldanys aıasynyń tar ekendigin, shynaıy ómirdegi krımınaldyq oqıǵalardy ashatyn mamandardyń kórkem ádebı tilge degen qabileti men qyzyǵýshylyǵynyń joq ekendigin bildiredi. Endi qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyn nemese jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen, krımınaldyq oqıǵalardy kórmegen qalamger qalaısha sheber túrde detektıv janrynda qalam terbeı alady? Dál sol sııaqty ǵylymı qııaly erkin, robottardyń san túrin óndirip jatqan eldiń kórkem fantastıkalyq ádebıeti damıdy. Mysalǵa keltirgen jaǵdaılardy ómirde kózimen kórmegen, adamdardyń ol jaıynda qyzý talqylap jatqanyna kýá bolmaǵan qalamger ózdiginen fantastıka men detektıv janryn jasap shyǵa almaıdy. Rasymen de biz ǵylymı ónimder týraly talqyǵa bara bermeımiz. Esesine biz ǵumyr keship jatqan keńistikte Mendeleev kestesindegi elementter men munaı týraly talqy júrip jatady. Sodan soń, ánshilerdiń ómiri men tirshiligi haqyndaǵy qyzyǵýshylyqtar men sóztalastarǵa ýaqyt shyǵyndalady.
Adam ómiri Kún juldyzynyń Jerge túsiretin jaryǵymen ólshenedi. Durysyn aıtqanda, biz solaı ólshep ádettenip alǵanbyz. Jer únemi qozǵalysta bolǵandyqtan bizge jaryq ylǵı da túsip turmaıdy. Ýaqyt degen uǵymdy osy jaryqtyń únemi túsip turmaıtyn qubylysy týyndatqan. Qysqasy, sanaly ǵumyrdyń sanaýly ýaqytqa táýeldenip qalatyny osydan ǵoı. Endeshe onsyz da sanaýly sátterden turatyn ýaqytty óner, ǵylym, oqıǵa jasaýǵa emes, arzan áńgimelerge jumsap álekpiz. Galaktıkalyq ólshemmen qarasaq, bizge málim de beımálim alapat álem bar ekenin baǵamdaımyz. Biraq biz óz baǵamyzdy bilemiz be? Tirshilik únemi qozǵalysta. Ǵalamda qozǵalysyn toqtatqandar shirıdi, ydyraıdy, ıaǵnı kózge kórinetin, kórinbeıtin bógdelerdiń jemtigine aınalady degen sóz. Endi osy zańdylyqty qazaqtyń ómirine mysal retinde alyp kelińizshi. Qazaqta damý bar ma? О́nerde, bilim men ǵylymda qozǵalys bar ma? Ádette ónerdegi jetistikter men jetimdikti ónerpazdar qaýymynyń ıyǵyna júk etip artýǵa arlanbaımyz. Ádebıettiń qandaıda bir janry kenje qalyp jatsa, qalamgerlerdiń qaýqarsyzdyǵy, bilikti jýrnalıster efırge shyqpaı jatsa, bet-álpetiniń usqynsyzdyǵy dep topshylaı salatyn analızatorlar árqaısymyzdyń ishimizde ómir súrip jatyr. О́ner – biz ómir súrip jatqan kezeńniń aınasy.
Aınur TО́LEÝ,
ádebıettanýshy
