О́MIRIMIZ О́ZEKTES О́ZBEK ELI

– Bóribaı Bıqojauly, búgingi áńgimemiz Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń О́zbek­stan Respýblıkasyna resmı sapary qar­sa­ńyn­da reti kelip otyrǵandyǵymen erekshe ekeni anyq. Osy oraıda Qazaqstan men О́zbekstannyń ekijaqty qatynastarynyń qazirgi jaǵdaıyn qalaı baǵalaısyz? Bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy yntymaqtas­tyq­tyń odan ári damý perspektıvalaryn qalaı elestetesiz? – Qazaqstannyń syrtqy saıasatynda zor saıası, ekonomıkalyq jáne adamdyq re­sýrstarǵa ıe bolyp otyrǵan О́zbek­stan­men ózara tıimdi qatynastardy nyǵaıtýǵa úlken mańyz beriledi. Bizdiń elderimiz qa­shanda yntymaqtasa is-qımyl jasaýǵa jáne mámilege kelýge umtylyp otyrǵan, óıt­keni, bul – berik jáne turaqty qaty­nastardy qamtamasyz etýdiń alǵysharty. Qazaqstan men О́zbekstan aýmaǵy, halqy, ekonomıkasy men tabıǵı resýrstary tur­ǵy­synan alǵanda Ortalyq Azııadaǵy je­tekshi memleketter ekendigi de ekijaqty qatynastardyń mańyzdy faktory bolyp tabylady. Qazaqstan-О́zbekstan túrli deńgeıdegi qatynastarynyń táýelsiz damýy egemen­dik­tiń alǵashqy kúninen bastap joǵary belsendiligimen erekshelense, bul eki memleket arasyndaǵy jan-jaqty ózara tıimdi baılanystar úshin berik negiz qalaýǵa múmkindik týǵyzdy. Eki jaqty qatynastardyń sharttyq-qu­qyq­tyq bazasy is júzinde yntymaq­tas­tyq­tyń barlyq qyrlaryn qamtıdy jáne 100-den asa memleketaralyq jáne úkimet­ara­lyq qujattardy quraıdy. Eki eldiń memlekettik organdary bas­shylarynyń arasynda kelissózder men konsýltasııalar turaqty túrde júrgiziledi. Terrorızm men ekstremızm, esirtkiniń zań­syz saýdasy, transulttyq qylmys se­kildi jańa qyr kórsetýler men qaterlerge qarsy kúres salalaryndaǵy yntymaq­tastyq tabysty túrde damýda. 2006 jylǵy 19-20 naýryzdaǵy Qa­zaqstan Prezıdentiniń О́zbekstanǵa mem­le­kettik sapary jáne 2008 jylǵy 22-23 sáýirdegi О́zbekstan Prezıdentiniń Qazaq­stanǵa resmı sapary ekijaqty qatynas­tar­dyń asa mańyzdylyǵyn jáne ózara ba­sym­dyqqa ıe ekendigin kórsetedi. Budan basqa, geosaıası turǵydan qara­ǵanda, Qazaqstan men О́zbekstan óńirlik tu­raqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtý isin­de asa mańyzdy ról atqarady. Qazaqstan men О́zbekstan halqy ulttyq tabıǵaty men ortaq tamyry boıynsha jaqyn halyqtar, sondyqtan tarıhı jáne rýhanı damýynyń ortaqtyǵyna erekshe mán bergen utymdy. Eki el arasynda Máńgilik dostyq tý­ra­ly shartqa qol qoıylǵanyn atap ótý qajet, bul halyqaralyq tájirıbede odaqtastyq qatynastardyń joǵary túri bolyp tabylady. Tatý kórshilik qatynastardyń dáleli retinde Qazaqstan men О́zbekstan TMD elderiniń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp memlekettik shekarany delımıtasııalaý týraly shartqa qol qoıdy. Biz Qazaqstan-О́zbekstan shekarasy dostyq pen yntymaqtastyqtyń shekarasy bolyp qalýy tıistigine jáne bolatynyna senimdimiz. Qazirgi ýaqytta taraptar memlekettik shekarany demar­ka­sııalaýdyń sońǵy kezeńine aıaq basty. Sonymen birge, Qazaqstan men О́z­bek­stan kópjaqty yntymaqtastyq sheńbe­rin­de ózara áreket jasaıdy. Eki el de ShYU, AО́SShK, TMD jáne UQShU-ǵa qaty­sý­shy­lar bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty, Qazaqstan 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etip otyrǵanyn aıta keteıin. Bizdiń el EQYU tóraǵasy laýazymyna TMD tarapynan ujymdyq kan­dıdat retinde usynyldy, sondyqtan Dos­tastyq boıynsha óz áriptesteriniń usynymdary men pikirlerin qurmetteıtin bolady, sondaı-aq osy kezeńde О́zbekstan Respýblıkasy qoldaý kórsetedi dep senedi. 2010 jyly Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyq etýiniń negizgi basymdyqtarynyń biri EQYU Sammıtin ótkizý desek, О́zbekstan taraby Qazaqstannyń EQYU Sammıtin ótkizý ıdeıasyn qoldaıdy dep senim artady. Eki jaqty qatynastardyń mańyzdy sa­lasy mádenı-gýmanıtarlyq yntymaq­tas­tyq bolyp tabylady. Onyń barynsha da­mýy bizdiń halyqtarymyzdyń múddeleri men maqsattaryna tolyq jaýap be­redi. Sondyqtan eki eldiń tıisti qurylym­dary mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtas­tyq­ty damytý jáne tereńdetý jónindegi sharalar keshenin ázirleý ústinde. Osy aıtylǵandardy qorytyndylaı kele, ekijaqty ynty­maq­tastyqtyń damý qar­qyny joǵary jáne bul úrdis keleshekte de saqtalady dep sanaı­myn. Mine, osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan men О́z­bek­stan arasyndaǵy qaty­nas­tar aýqymy óte keń ekeni anyq ańǵarylady. Al bizdiń basty minde­timiz – qazaq-ózbek yn­ty­maqtastyǵynyń bar­lyq áleýetin eki eldiń strategııalyq múddeleri jolynda barynsha iske asyrý. – Ekonomıkalyq máseleler ekijaqty qa­ty­nastardyń mańyzdy quramdasy ekeni anyq. Osy oraıda, saýda-ekonomıkalyq baıla­nys­tardy keńeıtýdiń naqty tetikteri men sharalary týraly ne aıtar edińiz? Eki eldiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń jaı-kúıi men onyń damý keleshegine berer ba­ǵa­ńyz qandaı? – Eki eldiń ekonomıkalyq ynty­maq­tas­tyǵynyń paradıgmasy jetkilikti túrde qarqyndy jáne turaqty damýda. Ǵasyrlar boıy Qazaqstan men О́zbekstan aýmaq­ta­ryn­da shyǵys bazarlary saltanat qursa, júz­degen jyl boıy shańy burqyraǵan ke­rýen joldarymen túrli taýarlar tasymal­danyp, únemi saýda aıyrbastary júrip jatty. Búgingi tańda taraptar saýda-sattyqtyń shart­tyq-quqyqtyq bazasynyń aıtar­lyq­taı qoryn jasady, ol is júzinde ekonomı­ka­lyq yntymaqtastyqtyń barlyq sala­la­ryn qamtıtyn 60-tan astam memleket­ara­lyq, úkimetaralyq jáne vedomstvoaralyq qujatty quraıdy. Taraptar negizgi qujat­tarǵa – 1995 jylǵy 7 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbekstan Respýb­lı­kasy arasynda Birtutas ekonomıkalyq ke­ńistik qurý týraly shartqa, 1997 jylǵy 2 aqpanda ınvestısııalardy qoldaý jáne ózara qorǵaý týraly kelisimge, 2007-2016 jyl­darǵa arnalǵan ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq strategııasyna, 2006-2010 jyl­darǵa arnalǵan ekonomıkalyq yntymaq­tastyq baǵdarlamasyna jáne ózara ın­ves­tısııalardy qorǵaý, keden isi, bank jáne t.b. salalardaǵy birqatar qujattarǵa qol qoıdy. Qazaqstan sońǵy jyldary О́zbekstan­nyń negizgi saýda áriptesteriniń bestigine kiredi. Jalpy, ózbek eli saýda aınaly­myn­daǵy elimizdiń úlesi shamamen 6-10% quraıdy. Sonymen birge, álemdik qarjy daǵdarysy elderimiz arasyndaǵy alys-beristiń qarqy­ny men kólemine keri áserin tıgizdi. Saýda aınalymy 2009 jyly 1 mlrd. 196,3 mln. AQSh dollaryn qurady (eksport – 891,8 mln., ımport – 304,4 mln.) jáne 2008 jyl­men salystyrǵanda 33,1% tómendedi. Deı turǵanmen, eki eldiń ózara baı­la­nys­tary jáne sharýashylyq sýbek­ti­le­ri­niń qatynasy jandana tústi. Mysaly, Qa­zaqstanǵa ózbektiń tikeleı ınvestısııa­lary 3,7 mln. AQSh dollaryn qurady, Qa­zaqstan jaǵynan 134,4 mln. AQSh dollaryna jetti. О́zbekstannyń ım­port qu­ry­ly­myn­da, negizinen, mı­ne­ral­dy otyn, munaı jáne onyń ónimderi, azyq-túlik pen onyń ónim­deri, un, da­qyl­dar ónerkásibiniń ónimderi, rýdalar, shlak pen kúl, qara, tús­ti metal­dar men olardan jasalǵan ónim­der, neor­ga­nı­ka­lyq hımııa ónim­deri, azyq-túlik taýarlary basym bolyp tabylady. Qazaqstanǵa energııa tasyǵyshtar, atap aıtqanda, tabıǵı gaz, elektr energııasy, maq­­ta talshyǵy, hımııa ónimderi men plast­­massa buıymdary, qurylys mate­rıal­­dary, tyńaıtqyshtar, shyny jáne shyny ónimderi, qara metall, elektr jab­dyqtary, jemis-jıdek ónimderi eksporttalady. О́zbekstanda qazaqstandyq ınvestı­sııa­nyń qatysýymen 163 kásiporyn jumys is­teıdi. Munda “Qazaqstannyń Damý banki” AQ, “Qazaqstan temir joly” AQ, Qa­zaqstannyń halyq banki ókildigi – “Ha­lyq Lızıng Qazaqstan” jáne “Qazaq­pa­rat” AQ ókildikteri jumys isteıdi. Qazaqstanda ózbek kapıtalynyń qa­ty­sýymen 282 kásiporyn qurylǵan. Bul ká­siporyndar negizinen saýda jáne qurylys salalaryn qamtıdy. Ekonomıkalyq baılanystardyń da­mýy­na eki el Prezıdentteriniń qol­daýymen qurylǵan Memleketaralyq úı­les­tirýshi keńestiń qyzmeti ıgi yqpalyn tıgizýde. Onyń sheńberinde jylyna eki ret ekijaqty qarym-qatynastardyń qazirgi jaǵdaıy men keleshegi talqylanady, múddeli mınıstrlikter men vedomstvolarǵa elder arasyndaǵy ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan naqty tapsyrmalar beriledi. Munaı-gaz jáne kólik-kommýnıkasııa sa­lalaryndaǵy yntymaqtastyq ekonomı­ka­lyq áriptestiktiń barynsha mańyzdy aspektisine jatady. Jyl saıyn Qazaqstan Reseı tarapymen “svop” operasııalary boıynsha eldiń ońtústik óńirleriniń muq­tajdyǵy úshin 3,5 mlrd. tekshe metr kóle­minde ózbek tabıǵı gazyn satyp alady. Budan basqa, taraptar Ortalyq Azııadan gazdy álemdik rynokqa jetkizý máseleleri boıynsha kelisilgen saıasat júrgizedi. Bul baǵytta qazirgi ýaqytta tranzıttik qýatty arttyrý maqsatynda bizdiń aımaq­tan Eýropa men Qytaı rynoktaryna gaz qu­byrynyń jańa jelilerin qaıta jań­ǵyr­tý men salý jóninde konsýltasııalar júr­gizilýde. Mysaly, jaqynda, “Túrkimen­stan-О́zbekstan-Qazaqstan-Qytaı” gaz quby­ry ashyldy, bul túrkimen gazyn Qytaıǵa jetkizýge múkindik beredi. Kólik salasyndaǵy yntymaqtastyq qarqyndy damyp keledi, máselen, tarap­tar arasynda 2006 jyly naýryzda Halyq­aralyq avtomobıl baılanysy týraly kelisimge qol qoıyldy, ol avtomobıl kóliginiń ruqsatsyz júrý júıesin kózdeıdi. Sondaı-aq, Halyqaralyq E-40 kólik dálizi quramynda “Atyraý-Beıneý-Qońyrat” jáne “Aqtaý-Beıneý-Qońyrat” avtomo­bıl joldaryn qatar salý jobasyn júzege asy­rý týraly ýaǵdalastyqqa qol jet­kizildi. Temir jol kóliginde Almaty-Tashkent-Núkis baǵyty boıynsha jolaýshylar tasý qaıta jańǵyrdy. Qazaq tarapy jyl saıyn maqta, jemis-jıdek syndy ózbek taýar­laryn Qazaqstan aýmaǵy arqyly úshinshi elderge temir jol kóligimen tasýǵa tómen koeffısıent qoıady. Áýe kóligi salasynda qazirgi ýaqytta aptasyna eki ret Tashkent-Astana-Tashkent avıareısteri ashylǵan, Almaty-Tashkent-Almaty avıareısteri aptasyna jeti retke deıin kóbeıtildi. Erkin saýda aımaǵyn qurý sheńberinde Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy erkin saýda rejiminen alyp tastaýlardy kezeń-kezeńmen boldyrmaý kestesin kelisý men qabyldaý jumystary júr­gizilýde. In­vestısııalyq (ınnovasııalyq) jobalardyń keleshegi týraly turaqty aqparat almasý kóz­delgen, ınnovasııalyq ınfraqurylym­dar (tehnoparkter, bıznes-ınkýbatorlar, venchýrlyq qorlar) qurý salasyndaǵy yn­tymaqtastyq jolǵa qoıylyp keledi. Ishki turaqtylyǵyn qamtamasyz ete alǵan iri memleket retinde О́zbekstan biz­diń elimizdiń syrtqy ekonomıkalyq stra­tegııasynda mańyzdy oryn alady jáne solaı bolyp qala bermek. Tashkent te eki­jaqty yntymaqtasty nyǵaıtýdyń ómirlik qajettiligin laıyqty qabyldaıtyny biz úshin, sóz joq, mańyzdy. Anyǵyn aıtqan­da, qazaq-ózbek qarym-qatynastary – bul Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy turaqtylyq­tyń mańyzdy faktory. – Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy transshekaralyq ózenderdiń sý-energetı­ka­lyq resýrstaryn paıdalaný máseleleri qa­laı sheshilýde? Qazaqstan osy rette qandaı sharalar qabyldaýda? – Ortalyq Azııanyń transshekaralyq ózenderiniń sý-energetıkalyq resýrstaryn tıimdi paıdalaný máseleleri búginde Qa­zaq­stan úshin basty, al óńir úshin ózekti má­sele bolyp otyr. Osy máselelerdiń she­shilýine óńirdiń azyq-túlik qaýipsizdigi táýeldi der edim. Barlyq memleketter transshekaralyq ózenderdiń sý-energetıkalyq resýrstaryn kelisip paıdalanýda ymyralasý óńir memleketteriniń túbegeıli múddelerine saı keletinin jáne transshekaralyq sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılar týyndaýynyń aldyn alatynyn jaqsy túsinedi. Transshekaralyq ózenderdiń sý-ener­get­ıkalyq resýrstaryn tıimdi paıdalaný­dyń negizi – Memleketaralyq sý kózde­ri­niń sý resýrstaryn paıdalaný men qor­ǵaýdy birlesip basqarý salasyndaǵy yn­ty­maqtastyq týraly 1992 jylǵy kelisim, Syrdarııa ózeni basseıniniń sý-ener­ge­tı­kalyq resýrstaryn paıdalaný týraly 1988 jylǵy kelisim sııaqty kópjaqty qujattar. Qazaqstan transshekaralyq sýdy paı­da­la­ný men ony retteýdi ózara kelisilgen negiz­de jáne sý qoımalaryn retteý rejimin úı­lestirý men sý jáne otyn-energetıkalyq resýrstaryn tıimdi paıdalanýdyń jalpyǵa moıyndalǵan halyqaralyq normalary men erejelerin basshylyqqa ala otyryp iske asyrý qajet dep sanaıdy. Qazaqstan sý resýrstaryn paıdalaný men qorǵaýdy retteýdiń ámbebap tetigin ja­saýdy, sondaı-aq sý-energetıkalyq máselelerdi retteý boıynsha óńirlik konsorsıým qurýdy jaqtaıdy. Mundaı konsorsıým sharýashylyq sýbektileri deńgeıinde sý-energetıkalyq resýrstardy paıdalanýdan ekonomıkalyq paıda tabýǵa múmkindik berer edi. Sýdy paıdalaný týraly sóz qozǵaǵanda, Qazaqstan men О́zbekstan Aral ekolo­gııalyq daǵdarysynyń zardaptarymen baılanysty máselelerdi sheshýde álemdik qoǵamdastyqpen yntymaqtastyqty tolyq qostaıdy. Qazirgi ýaqytta Aral máseleleri boıynsha Germanııamen, Fransııamen, GEF, BUUDB, Dúnıejúzilik bank sııaqty uıymdarmen yntymaqtastyq júzege asýda. – Siz Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Na­zar­baevtyń О́zbekstanǵa aldaǵy saparyna baılanysty ne aıtar edińiz? – Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti N.Á. Nazarbaevtyń О́zbekstan Res­pýblıkasyna ústimizdegi jyldyń 16-17 naý­ryzynda bolatyn resmı sapary eki­jaq­ty qarym-qatynastardy barynsha jo­ǵary jańa sapalyq deńgeıge shyǵarýǵa mol múmkindik, tyń serpin beredi dep úmit­te­ne­miz. Qazaqstan úshin О́zbekstanmen ózara is-qımyldardy jandandyra túsýge qol jetkizý, halyqaralyq arenada eki eldiń bas­tamalaryn jan-jaqty qoldaý asa mańyzdy. Yntymaqtastyqtyń taǵy bir úlken bó­ligi saýda-ekonomıkalyq baǵyt bolyp ta­bylady, ol qazirgi kúnde jańa talaptar men kózqarasty qajet etedi. Osy oraıda ózara saýda men ınvestısııalardy jan­dan­dyrý máseleleri Qazaqstan men О́zbekstan Prezıdentteriniń jiti nazaryndaǵy taqy­ryp bolmaq. Sapar barysynda Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy men О́zbekstan Respýblıkasy Pre­zı­dentteriniń Birlesken málimdemesine, dıplomatııalyq ókildikter ǵımarattaryn sa­lýǵa jer ýchaskesin ózara bólý týraly úki­metaralyq kelisimge jáne Syrtqy saıa­sat vedomstvolary arasyndaǵy yntymaq­tas­tyqtyń 2010-2011 jyldarǵa arnalǵan baǵ­darlamasy men basqa da birqatar ma­ńyz­dy qujattarǵa qol qoıylady dep jos­parlanýda. – Áńgimemizdiń sońynda elshiliktiń taıaýdaǵy josparlary jóninde aıta ketseńiz. – Elshiliktiń negizgi jumysy Qazaq­stannyń О́zbekstanǵa, onyń ishinde óńirge qatysty syrtqy saıasatyndaǵy basty ba­sym­dyqtaryn qamtamasyz etý bolyp ta­by­lady. Osyǵan baılanysty qol jetken ýaǵ­dalastyqtar jáne bizdiń lıderlerimiz ben elderimiz arasyndaǵy turaqty kons­trýk­tıvti saıası únqatysý memlekettik bı­lik­tiń fýnksıonaldy mindetterin anyq­taıdy jáne olardyń naqty oryndalýyn talap etedi. Sondaı-aq elshilik eki eldiń Pre­zıdentteri, úkimettik organdary men bas­qa da ınstıtýttary arasynda qabyl­dan­ǵan sheshimder men qol jetkizilgen ýaǵ­dalastyqtardy iske asyrý boıynsha ju­mystardy jalǵastyrady. Bul turǵyda alǵa qoıylǵan mindetterdi tabysty túrde sheshý úshin kóptegen túrli is-sharalar jospar­lan­ǵan. Solardyń ishinde shekara mańyn­daǵy yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa jáne ınvestısııa salasyndaǵy yqpaldas­tyqty tereńdetýge baǵyttalǵan is-shara­lardy erekshe atap ótkim keledi. Sondaı-aq, bıznes-qurylymdardyń qatysýymen Qazaqstan men О́zbekstannyń shekaralyq oblystary basshylarynyń kezdesýin uıymdastyrý josparlanyp otyr. Ústimizdegi jyly parlamentaralyq yn­tymaqtastyqty jáne túrli qoǵamdyq, saıa­sı ınstıtýttar arasyndaǵy ekijaqty baı­lanystardy, solardyń qatarynda dinı aspektidegi qatynastardy jandandyramyz ǵoı dep úmittenemiz. Jalpy alǵanda, elshiliktiń 2010 jylǵa josparlaǵan jumys kólemi aýqymdy.