«Bári súıgenine ǵana qosylýy kerek» degen – beker sóz. Súıgenine qosylý, ıaǵnı mahabbat degen ilýde bireýde bolatyn sezim. Bireýler «mende mahabbat degen sezim bolǵan joq» dese, qaıran qalyp, aıap jatamyz. Joq, ol da óner, talant sııaqty, barlyq adamdarda bola bermeıdi. Sóıtip mahabbat degen qolǵa túspes, kózge kórinbes saǵymdy izdep, qanshama qyz turmysqa shyqpaı júr.
Bir-biriniń syryn, qadirin biletin úlkenderdiń balalaryn jastaı atastyrýynyń aıyby joq. Otbasylyq saıasatty ustanyp, ata-analary syılastyqty balalardyń qulaǵyna quıyp, úlkenderde ózara tazalyq, qurmet bolsa, jastar osy adamgershilikten sýsyndap, súıispenshilik sezimderi oıanyp, taǵdyrlaryn qosady.
Batystyq tárbıe bolmysymyzǵa kelmeıtinine kózimiz jetti. Barshamyzǵa aıan, qazir damyǵan elderde halyq sanynyń múldem azaıýyna jastardyń úılenbeı júrip alýy nemese ózimshildikpen balaly bolmaý, bir jynysty nekelerdiń kóbeıýi sebepshi bolyp otyr. Masqara bolǵanda, osy jıirkenishti úrdiske jastarymyzdyń ilese bastaýy – qazaqtaı az halyqtyń tamyryna balta shabý dep bilemiz.
Búginde «kórmes – túıeni de kórmes» jandar kóbeıip bara jatyr. «Rýhanı jańǵyrýdyń» da sýretin kóredi, ishine úńilmeıdi. Eger kóre bilsek, bizge «ámbebap úlginiń» qajeti joq. Bizge qazaq degen eldiń «derbes damý úlgisin» jasaý qajet.
Osyǵan oraı, ulttyq tárbıe boıynsha usynarym osy:
- Jastardy erte úılendirý. Kóbinde tekti, jaqsy tanıtyn jandarmen quda bolý. Balalardyń sanasyna bala kezden bastap otbasylyq ómirdi, qyzdyń orny, uldyń mindeti qandaı bolatynyn quıa berý;
- Er azamattyń negizgi mindeti: otbasynyń tiregi, asyraýshysy, aqyl-oıy bolý;
- Áıel balasynyń negizgi mindeti: bala tabý, adal jar, ana bolý, otbasynyń uıytqysy bolý;
- Eljandylyqtyń joly – ómirge urpaq ákelý, baqýatty bolý;
- Otbasynda balalardy eńbekke baýlý, oı eńbegi men dene eńbegin teń ustaý; orynsyz erkelik oısyzdyqqa, oısyzdyq baqytsyzdyqqa aparatynyn ata-ana túsinýi qajet.
- Balalarǵa teń qaraý, oladyń arasyndaǵy baýyrmaldyqty sát saıyn qadaǵalap, bir-birlerinen alshaq bolýǵa eshqashan jol bermeý kerek. Ol úshin otbasyndaǵy úlken-kishi máselelerdi ata-ana balalarymen birge otyryp taldap, sóılesip, pikirlerin surap otyrý qajet;
- Balalarǵa kishkentaı kezden dúnıeniń parqyn, baǵasyn erte bastan túsindirip, qarjy tárbıesine saýattandyrý qajet. Myna zattyń baǵasy osynsha, munyń saǵan nemese otbasymyzǵa qanshalyqty qajettiligi bar, degendeı.
- Baladan úlkender: «Qandaı armanyń bar?» «О́skende kim bolasyń?», «Qandaı úıde turasyń, qandaı kólik minesiń?», «Ata-anańdy qandaı úıde turǵyzasyń, olar kimdermen turady?» degendeı suraqtar qoıyp, oıyn jazyp, sýretin salyp kórset degen tapsyrma bergeni durys. Bala ósken saıyn armandary ózgerip otyrady. Sondyqtan ata-analar bul taqyrypty túrlendirip, balalarynan surap, bilip otyrǵany kóp paıdaly bolady.
- Ata-ana men balalarynyń arasynda tikenek shekara bolmaý qajet. Shynaıy kómek, búkpesiz qarym-qatynas ornasa, balalar áke-sheshesine senedi. Senim kóp qıyndyqtardyń, qatelikterdiń aldyn alady.
- Keshirim ekijaqty bolýy tıis. Balalary qatelik jasasa nemese qyzdary shalys basyp, qatelikterge dýshar bolyp jatsa, sony ómirdiń eń úlken qasireti dep qaramaı, demeý kerek. Keshire bilý kerek, qoldaý kórsetip, náresteni ómirge ákelýge, ony baýyryna alýǵa daıyn bolsyn. Alla keshirmeıtin qylmysty balalarynyń jasaýyna jol bergizbeý – eki jaqtyń da paryzy.
- Úlkender de perishte emes, eger ata-analarynda da kemshilik bolyp jatsa, balalary túsinýge, tirek bolýǵa tıis. О́mirde bári bolady...
Gúltas QURMANBAI,
Nazarbaev Ýnıversıtet «Rýhanı jańǵyrý» mádenı ortalyǵynyń dırektory, professor
