Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy Igor ROGOV: «Qazaqstan Konstıtýsııasy – áleýmettik qundylyqtar negizi»

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:44

AIShYQTY ATA ZAŃ – AZATTYQ AIǴAǴY

Biz bılik qurýdyń jańa usta­nym­da­ryn be­kit­ken jáne aza­mat­tardyń ne­gizgi qu­qyq­taryn qor­ǵaı­tyn óz Konstıtýsııamyzdy qa­byl­da­dyq. Já­­ne biz basty je­tistikterimizge 1995 jyly jal­­py­halyqtyq referendýmda qa­­byl­­­danǵan Konstıtýsııamyzdyń ar­qa­syn­da jetip otyrmyz.

Nursultan NAZARBAEV,

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:44

AIShYQTY ATA ZAŃ – AZATTYQ AIǴAǴY

Biz bılik qurýdyń jańa usta­nym­da­ryn be­kit­ken jáne aza­mat­tardyń ne­gizgi qu­qyq­taryn qor­ǵaı­tyn óz Konstıtýsııamyzdy qa­byl­da­dyq. Já­­ne biz basty je­tistikterimizge 1995 jyly jal­­py­halyqtyq referendýmda qa­­byl­­­danǵan Konstıtýsııamyzdyń ar­qa­syn­da jetip otyrmyz.

Nursultan NAZARBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.

* * *

Bıyl elimiz Negizgi Zańymyzdyń qa­byl­danýy­nyń on jeti jyldyǵyn merekeleýde. Búkilhalyqtyq mańyzy bar aktige aınal­ǵan Konstıtýsııanyń qaǵı­da­lary men normalaryna buljytpaı súıene otyryp, Qa­zaq­stan osy jyldar ishinde orasan tabysqa qol jetkizdi. Ata Zańymyzda 1995 jylǵy 30 tamyzda eldiń konstıtýsııalyq saıasatynyń ne­gizderi aıqyndalyp, ol ýaqyt talabyna qaraı birqatar ózgeristerge ushy­rady. Mine, osy oraıda biz Kons­tıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy Igor ROGOVKE jolyǵyp, Ata Zańymyzǵa baılanysty tyń oılarymen bólisýdi suraǵan edik.

– Igor Ivanovıch, Respýblıka Konstıtýsııasynyń ke­zek­ti merekelijylyn qazaq­stan­dyqtar ómirdiń barlyq sa­­lasyndaǵy joǵary tabys­tarmen qarsy alyp otyr­ǵany kó­ńil qýantady. Endeshe hal­qy­­myz­dyńosy saıası, ekono­mı­­ka­lyq, áleýmettik, quqyq­tyq jáne ózge desalalardaǵy ta­bys­­tarynda, sondaı-aq mem­­le­kettiń áleýmettik salasynjań­ǵyrtýda Konstıtý­sııa­nyń bú­gingi róli qandaı?

– Memleket basshysy – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyl­darynan-aq ustanyp otyr­ǵan Konstıtýsııanyń áleýetin ómir­diń barlyq salasynda meı­linshe júzege asyrylýyn qam­ta­masyz etý arqasynda respýblıkamyz álem­degi qarqyndy damyp otyr­ǵan elderdiń birine aınaldy.

О́tken jyly Qazaqstan óziniń 20 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. El Parlamenti qabyldaǵan Qazaq­stan­nyń Memlekettik Tá­ýel­sizdi­gi­niń 20 jyldyǵy Deklarasııasynda respýblıkanyń saıası, eko­no­mı­ka­lyq, áleýmettik, qu­qyqtyq jáne ózge de jetis­tik­teri pash etil­di. Esh kúmánsiz – Qazaqstan­nyń mem­le­kettik táýel­sizdigi zańdy dep tanylýyna Ne­gizgi Zań irgetas boldy. Mem­lekettik bılik organdarynyń, qoǵamdyq ınstıtýttar men aza­mat­tardyń qyzmeti, elimizdiń je­tis­tikteri, beıbit te tynysh ómiri­miz, erteńgi kúnge degen senimi­miz, Qa­zaqstannyń ha­lyqaralyq arena­da­ǵy bedeliniń artýy Konstıtýsııa belgilegen quqyqtyq ne­gizderge súıenedi. Biz­diń je­tistikterimiz Ne­gizgi Zań­nyń avtory – halyqtyń qalaýy iske asy­rylǵanynyń jar­qyn aı­ǵaǵy.

Elimizdiń baǵdarlamalyq-stra­tegııalyq qujattarynyń, Res­pýblıka Prezıdentiniń joldaýlary men sóılegen sózde­ri­niń ne­gizgi mazmuny árbir qazaq­stan­dyq­qa degen qamqorlyqtan tura­dy. Memleket basshysynyń taıaýda jarııalanǵan, qoǵamy­myz­da oń qabyldanyp, tyń serpilis týǵyz­ǵan «Qazaq­stan­nyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy­na qaraı 20 qadam» at­ty maqa­lasynda, eldiń áleý­met­tik jań­ǵyrtylýy qoǵamdy jańa ındýs­trııalyq-ın­novasııa­lyq ekonomıka jaǵdaıynda ómir súrýge daıyndaýdy, Qazaq­stan­nyń úde­meli ekonomıkalyq damýy men qoǵamdyq ıgiliktermen qam­ta­masyz etý arasyndaǵy oń­taıly tepe-teńdikti tabýdy, qu­qyq pen ádilettilik qaǵıdalaryna negiz­delgen áleýmettik qaty­nas­tar ornatýdy maqsat tutady, dep aıryqsha atap ótilgen. О́ziniń kóz aldaýshy ekenin dáleldegen tu­tyný­shylyq qoǵamynyń tu­jy­­rym­damasy ornyna Elbasy Jal­pyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy ıdeıasyn usyndy. Onyń mynadaı mańyzdy konstıtýsııalyq negizi bar: árkimniń erkin eńbek etý qu­qyǵy, qyzmet túrin jáne ma­man­dyǵyn erkin tańdaý qu­qyǵy, kásipkerlikpen shuǵyl­daný jáne óziniń múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyz­met­pen shuǵyl­daný úshin paıdalaný quqyǵy.

– Bıyl elimizde taǵy da bir oqıǵa – búkil adamzattyń qa­ýipsizdiginqamtamasyz etý jolynda asqan mańyzǵa ıe – Iаdro­­lyq synaqtarǵaqarsy halyq­aralyq is-qımyl kúni keńinen atap ótilýde. Bul kún Qazaq­stannyń memlekettik tá­ýel­siz­digin alǵan alǵashqy sát­ten bas­talǵanbolatyn. Qandaı ha­lyq­aralyq qujattar men kons­tı­týsııalyqaktilerdiń, so­nyń ishinde el Konstıtý­sııa­sy­nyń qa­ǵıdalary beıbit­shilik pen qaý­ip­sizdikti qam­tamasyz etýge negiz bolyp tabylady?

– Keshe tek qazaqstandyqtar ǵana emes, búkil álem qaýym­das­tyǵy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnin atap ótti. Ony Qazaqstannyń usyny­sy boıynsha BUU Bas Assambleıasy 2009 jylǵy jeltoqsanda jarııalady (64/35-rezolıýsııa). 1991 jylǵy naq osy 29 tamyzda Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabý týraly tarıhı da batyl sheshimi qabyldanǵan bolatyn. Sonyń arqasynda qazir bú­kil álem ıadro­lyq qarýsyz memle­ket retinde Qazaqstandy tilge tıek etedi.

Bul jerde erekshe aıtarymyz, Qazaqstan qýaty jaǵynan álem­degi 4-oryndy ıelengen ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty. Bul teńdessiz qadamǵa Memleket basshysy búkil adamzattyń ómir sú­rýiniń negizderin aıqyn­daıtyn bul­­jymas jalpy gýma­nıstik qaǵı­dalardy ustana otyryp, birinshi kezekte, adam úshin eń mańyzdy, onyń eń basty jáne týa bitken qu­qyǵy – ómir súrý quqyǵyn qamta­masyz etýge umty­la otyryp bardy.

Kóp memleketterdiń, solar­dyń ishinde Qazaqstannyń da Konstıtýsııasy adamnyń ómir súrý quqyǵyn asqan qundylyq retinde tanıdy. Shyn máninde ol demokratııalyq qoǵamdaǵy basty meje, quqyqtar men bostan­dyq­tar ınstıtýtynyń ólshemi bolyp tabylady.

О́ziniń keń maǵynasynda ómir súrý quqyǵy – bul adamnyń ómir súrýge, onyń ómirin eshkim óz betimen qımaýyna (bul ózinen-ózi túsinikti) ǵana quqyǵy emes, onyń erkin, beıbit te laıyqty ómir súrýine de quqyǵy. Kezinde Arıstotel memleket ómir súrýge múmkindikti qamtamasyz etý úshin emes, kóbine, baqytty ómir sú­rýge múmkindikti qamtamasyz etý úshin qurylady degen bolatyn.

Jyldar óte, qazirgi quqyqtyq júıelerge arqaý bolýǵa tıis bul túbegeıli qundylyqtar Qazaq­stan basshysynyń ıadrolyq qarý­ǵa qar­sy bastamalarynda shynaıy kóri­nis tapty. AQSh Pre­zıdenti Barak Obama jýyrda «ıadrolyq qarýdan bas tartý eldiń ekonomıkalyq ósýi men onyń gúldenýine ákeldi. Qazaq­stan osy baǵytta kúsh jumsaý úshin búkil álemge úlgi boldy» dep atap ótken bolatyn. Negizgi Zańdy qur­­metteý, konstıtýsıonalızm ıdeıa­lary men qaǵıdalaryn bas­shylyqqa alý Qazaqstanda táýel­sizdiktiń al­ǵashqy kúninen-aq mem­lekettik saıasat deńgeıine shy­­ǵaryldy dep aıtý ábden ne­gizdi. Mundaı ustanym árqa­shanda aldymyzǵa bıik maq­sattar qoıyp, órkenıetti jolmen soǵan jetýge múmkindik berip keldi.

– Memleket tarapynan qol­ǵa alynyp otyrǵan sharalar­dyń qaısysynsiz eldegi kons­tıtý­sııalyq zańdylyqty ny­ǵaıtýǵa baǵyttalǵan deperekshe atap kórsete alasyz? Osy oraıda Memleket basshysynyńbaǵdar­lamalyq sózderinde kór­setilgen jańa mindetter tur­­ǵysynda qo­ǵamymyzdyń qol jetkizgen tabystary men aldynda turǵan mindetterinqo­ryta aıtyp bere alasyz ba?

– Elimiz áleýmettik baǵyttal­ǵan naryqtyq ekonomıka jolymen alǵa nyq basyp keledi. Uzaq merzimdi baǵdarlamalyq qujat­tar – Qazaqstan-2030, Údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­dar­lamasy, Qazaqstannyń 2020 jyl­ǵa deıingi damýynyń strate­gııalyq baǵdarlamasy, 2020 jylǵa deıingi Quqyqtyq saıasat tujy­rym­­damasy jáne t.b. sát­tilikpen iske asyrylýda.

Qos palataly Parlament ýa­qyt synynan súrinbeı ótip, eli­mizde iske asyrylyp jatqan qaıta ózger­týlerdiń zańnamalyq lokomotıvine aınaldy. 2012 jyl­ǵy 16 qańtarda ótkizilgen kezekten tys saılaý qorytyndysy boıynsha Parlament Májilisine úsh saıası partııanyń ókilderi saılandy. Osy arqyly, zań shy­ǵarý ókilettigin iske asyratyn joǵary ókildi organ – Par­la­menttiń kóppartııalylyǵy qa­ǵıdasyn qamtamasyz etý bóli­ginde 2007 jylǵy konstıtý­sııalyq re­for­manyń maqsaty merziminen bu­ryn júzege asyryldy.

Álem ekonomıkasyndaǵy daǵ­darys pen basqa da qolaısyz jaǵ­daılar qatar kelip otyrǵan ke­zeńde, memlekettilik qalypta­sýy­nyń kúrdeli jaǵdaıynda atqarýshy bılik organdary óziniń biliktiligi men kásibıligin dálel­dep, qazir de kórsetip keledi. Sot isin júrgizýdiń tıimdi nysandaryn boıyna sińir­gen táýelsiz sot júıesi qalyp­tas­ty. Ústimizdegi jylǵy shildeden bastap elimizde isterdiń sot satylarynan ótýiniń jańa tártibi en­gizildi, ol is júrgizýdi ońtaılan­dy­rýǵa jáne jedeldetýge baǵyt­talǵan.

Quqyq qorǵaý organdarynyń, Adam quqyqtary jónindegi ýá­kil­diń, advokatýranyń, notarıat­tyń jáne basqa da quqyq qorǵaý ıns­tıtýttarynyń qyzmeti adam­nyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa baǵyt­talǵan. Qarýly kúshter já­ne ult­tyq qaýipsizdik organdary el ege­mendigin kúzetýde.

Memleket basshysy elimiz da­mýynyń strategi ári dem berý­shisi, Konstıtýsııanyń myzǵymas­tyǵy­nyń, halyq pen memlekettik bılik birliginiń, memlekettik bı­liktiń barlyq tarmaqtarynyń kelisip ju­mys isteýiniń jáne olar­dyń halyq aldyndaǵy ja­ýap­kershiliginiń nyshany ári kepi­li bolyp tabylady.

Respýblıka Prezıdentiniń tap­syrmalaryna sáıkes quqyq qorǵaý júıesi jańǵyrtylýda. Qazaqstanda júrgizilip otyrǵan demokratııalyq qaıta ózgertýler, adam quqyqtaryn asqan qundy­lyq dep taný qaǵı­datyn jappaı ornyqtyrý aıasynda Qylmystyq, Qylmystyq is júrgi­zý kodeks­teriniń, Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly kodekstiń jáne Ákimshilik is júrgizý kodeksiniń jańa redaksııalary ázirlenýde.

Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúres barǵan saıyn kúsheıýde. Qa­zirgi tańda Memleket basshy­synyń 2012 jylǵy 8 sáýirdegi Jarly­ǵy­na sáıkes respýblı­ka­nyń quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetker­lerin kezekten tys attestattaý ótkizilýde. Barlyq kezeńi ishinde baqylaýdyń kóp deńgeıli júıesi qarastyrylǵan mundaı aýqymdy is-shara elimizde alǵash ret ótki­zilýde. Kezekten tys bul attes­tattaýdyń maqsaty men mindeti – qoǵam kútken­degideı jáne quqyq­tyq memleket qaǵıdattaryna jaýap beretin qa­zirgi zamanǵy quqyq qorǵaý júıe­sin jasaý úshin kadr­lyq áleýet qalyptastyrý, biliksiz, ózin ja­ǵymsyz jaǵynan kórsetken laýazymdy tulǵalardan tazara oty­ryp, sonymen bir ýaqytta óz isi­ne adal ári kásibı saýatty qyz­metkerlerdi irikteýdiń tıimdi tetikterin jasaý, quqyq qorǵaý organdarynyń kadr saıasatyn sapaly túrde ózgertý jáne halyqtyń olarǵa degen senimin arttyrý bolyp tabylady.

– Halyqaralyq quqyqtyq qatynastar salasynda qandaı is-sharalarkonstıtýsııalyq ma­ńyzǵa ıe?

– Qazaqstan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly, Ekono­mı­kalyq, áleýmettik jáne máde­nı quqyqtar týraly halyq­aralyq pak­tilerdi, BUU-nyń Sybaılas jemqorlyqqa jáne Trans­ulttyq uıymdasqan qylmysqa qarsy konvensııalaryn ratıfıkasııalady. Adam quqyqtaryn qorǵaý sala­syndaǵy birqatar kóp­jaqty ha­lyqaralyq ámbebap aktilerdi ózi­niń qoldanystaǵy quqyq júıesine engizdi, olardyń ishinde – Genosıd qylmysynyń aldyn alý jáne ol úshin jazalaý, násildik kemsitý­shiliktiń barlyq nysandaryn joıý, bala quqyq­tary, kepilge alýǵa qarsy kúres týraly konvensııalar, Azaptaý­larǵa jáne basqa da qaty­gez, adamgershilikke jatpaıtyn já­ne ar-namysty qorlaıtyn is-áre­ketter men jazalaý túrlerine qar­sy konvensııa jáne t.b.

Elimizdiń halyqaralyq aýqym­­­­daǵy bastamalary eń joǵarǵy deń­geıde iske asyrylýda. Máse­len, 2010 jyly Qazaqstan Respýblıkasy EQYU-ǵa tóraǵalyq etý jó­nindegi óziniń asqaq ári jaýapty mıssııasyn abyroımen atqa­ryp shyqty. Memleket basshylary men EQYU-ǵa qatysýshy el­derdiń úki­met basshylary 2010 jylǵy 3 jel­toqsanda Astanada qabyldaǵan Deklarasııada adam­nyń quqyqtary men negizgi bos­tandyqtaryn saqtaı otyryp beı­bitshilikti qoldaý týraly Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasymen úndes ereje bekitil­di. Bıyl Qazaqstan halqy­nyń sany 1,5 mlrd. adamdy qu­raıtyn 57 memleketti biriktiretin Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy Tór­aǵa­­synyń mindetin atqarýdy tabysty aıaqtady.

Ústimizdegi jylǵy 13 naýryzda Respýblıka Prezıdenti «Qu­qyq ar­qyly demokratııa úshin Eýropalyq Komıssııadaǵy (Venesııa komıssııa­syndaǵy) Qazaqstan Respýblıka­synyń músheligi týraly» Jarlyq­qa qol qoıdy. Bul akti Eýropa Keńesi mınıstrleri komıtetiniń Qazaqstannyń tıisti ótinishin qanaǵattandyrý týraly sheshiminen keıin qabyldandy. Bul Qazaqstan­nyń quqyq ústem­digin nyǵaıtý salasyndaǵy je­tistikterin halyq­aralyq qoǵam­das­­tyq tanyp, moıyndaýyn aı­ǵaqtaı túsedi.

Ústimizdegi jylǵy mamyrda Astanada V Astana ekonomı­ka­lyq forýmy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary­nyń IV sezi ótti. Qazaqstan bedeldi halyq­ara­lyq uıymdar – BUU-nyń, EQYU-nyń, IYU-nyń, TMD-nyń, ShYU-nyń, AО́SShK-niń, UQShU-nyń, Eýr­AzEQ-tyń belsendi múshesi bolyp tabylady.

– Quqyq ústemdigin ornatýda, konstıtýsııalyq zańdylyq re­jiminnyǵaıtýda Konstıtý­sııa­­­lyq Keńestiń búgingi tań­daǵy róli qandaı?

– Konstıtýsııalyq zańdylyq rejimin saqtaý jáne Konstıtýsııa erejeleriniń birizdi túsindi­rilýine kepildik berý tetiginde Kons­tı­týsııalyq Keńeske mańyz­dy ról bólinedi. Eger kúni keshe ǵana zań ǵylymynda Konstıtýsııa ózin-ózi qamtamasyz ete alady, onyń bo­ıyndaǵy retteýshilik áleýettiń iske asyrylýy úshin Konstıtý­sııanyń bolǵany-aq jet­­­erlik degen pikir keńinen etek alǵan bolsa, endi búginde konstıtýsıonalızm ıdeıalary men qa­ǵıdalarynyń elimizde ornyǵyp, damýy úshin Konstı­tý­sııanyń ártúrli «suǵynýshy­lyq­tardan» qorǵalýyn qamtamasyz etetin mamandandyrylǵan ıns­tıtýttyń qajet ekeni aıqyndala tústi. О́zi qurylǵan sátten bastap Konstı­týsııalyq Keńes memleket­tiń tá­ýelsizdigi jáne egemen qu­qyǵy týraly; memlekettiliktiń kons­tıtýsııalyq negizderi týraly; aýmaqtyq tutastyǵy týraly; shekarasyna eshkimniń qol suqpaýy jáne aýmaǵynyń eshkimge beril­meýi týraly; memlekettiń birtu­tastyǵy jáne prezıdenttik bas­qarý nysany týraly; halyq pen memlekettik bıliktiń birtutas­tyǵy týraly; azamattyq týraly; memlekettik til týraly jáne bas­qa da kóptegen konstıtýsııa­lyq normalarǵa resmı túsindirme ber­di. Keıin onyń qu­qyqtyq us­ta­nymdary normatıv­tik quqyq­tyq aktiler ázirleý jáne mem­­le­kettik mańyzy bar sheshimder qa­byldaý kezinde negiz etip alyndy.

О́ziniń kóptegen sheshimde­rin­de Konstıtýsııalyq Keńes elimiz­diń quqyq ústemdigi qaǵıdasyna sáıkes damýynyń mańyzdylyǵyn atap ótken bolatyn. Venesııa komıssııa­synyń 2011 jylǵy naýryzda beki­til­gen arnaıy baıandamasynda qu­qyq ústemdigi túsini­giniń quramdas elementteri retin­de mynalar: zań­dylyq, sonyń ishinde zańnama qa­byldaýdyń ashyq, esepti jáne de­mokratııa­lyq úderisi; quqyqtyq aıqyn­dylyq; óktemdikke tyıym salý; táýelsiz jáne ádil sot tarapynan qamtamasyz etiletin sot tóreli­gine qol jetkizý; adam qu­qyq­­taryn saqtaý; kemsitpeýshilik já­ne zań aldyndaǵy teńdik arnaıy bólip kórsetilgen.

Quqyq ústemdigi, Konstıtý­sııa­­­nyń ulyqtyǵy, zańnyń bı­ligi, tikeleı aıtqanda – tıimdi zań­­nyń bıligi – búgingi tańda Qazaq­stan­nyń oıdaǵydaı da­mýynyń jáne jahandanǵan álem­de ózin laıyqty kórsete bilýiniń birden-bir sharty. Quqyqtyq mem­lekette bul qaǵı­dattar bi­rinshi kezekte memlekettik organ­darǵa qaratyl­ǵan. Quqyq ús­temdigi kúndelikti ómirdiń bir bólshegindeı quqyq­tyq sana­myz­ǵa myqtap uıalaýy, tipti, mem­le­kettik ıdeologııaǵa aınalýy tıis.

– Demek, siz qoǵamda basym­dyqqa ıe ıdeologııa bolýy kerek deppaıymdaısyz ǵoı. Sonda pikir san-alýandylyǵy qa­ǵıda­sy­­men bulqalaı úılesedi?

– Árıne, túrli maqalalarda bir­yńǵaı memlekettik ıdeologııa bolmaýy tıis, budan burynǵy ke­ńestik kezeńge qaıta oralý degen tujy­rymdardy kezdestirýge bolady. Mundaı tujyrym naqty­laýdy qa­jetsinetin sekildi.

Konstıtýsııanyń 5-babynda ıdeo­logııalyq jáne saıası san-alýandylyqtyń tanylýy azamat­tardyń sol nemese ózge bir qun­dylyqtardy tańdap, soǵan sený bostandyǵyn qarastyrady, biraq sonymen birge olardyń ortaq kóz­qarastary men ıdeıalary negizinde erikti túrde birlesýine kedergi jasamaıdy. Al eger olar kókeıkesti problemalardy sheshýge yqpal ete alatyn, sonyń ishinde memlekettik bılik organ­da­ryndaǵy ózderiniń ókilderi arqyly yqpal ete alatyn kóp­shilik bolsa, budan kelip-keter paıda molaıa túspek. Sondyqtan, kópshilik múddesin bildiretin mem­lekettik ıdeologııa nemese ulttyq ıdeıa qajet dep shartty túrde bolsa da aıta alamyz. Res­pýblıka Pre­zıdenti qoǵam damı kele ulttyq ıdeıa da dúnıege keletinin, onyń quramdas ele­ment­­teri retinde ult­tyń tutas­tyǵyn, qýatty ári báse­kege qabi­letti ekonomıkany, ja­sam­­pazdyq áleýeti joǵary zııaly qoǵamdy, Qazaqstandy qurmetke laıyq mem­leket etip qurýdy atap kór­setken bolatyn. Qazaqstan bas­shysynyń pikirinshe, osydan 17 jyl buryn 7 mıllıonnan astam (nemese 89,14 paıyz) azamattarymyz jaqtap daýys bergen Respýblıka Konstıtýsııasy osyndaı ult­tyq ıdeıanyń, ıdeologııanyń jáne t.b. quramdas bólikterin óz boıyna sińirgen túpqazyq bolyp tabylady. Onyń ústine, «Biz qaıda baramyz? Túpkilikti maqsa­tymyz ne? Oǵan qalaı jetemiz?» degen suraqqa jaýap beretindeı etip, qo­ǵam men memlekettiń aıaq alysynyń negizgi baǵyt-baǵda­ryn da naq osy Konstıtýsııa aıqyndaıdy. Bul suraqtyń jaýabynda halqymyzdyń eń bir jú­rekjardy tilegi jatqa­nyna nyq senimdimin. Olardy iske asyrýda Konstıtýsııanyń róli orasan.

Birinshiden, Negizgi Zań ult quralatyn qaǵıdattardy aıqyn­daı­­dy. Jalpyǵa ortaq tanylǵan adamı qundylyqtardy jáne irgeli halyqaralyq qujattardy eskere otyryp, Konstıtýsııa adam tulǵa­synyń asqan qundy­lyq ekenin, adamdardyń teń quqyly ekenin tanyp, kez kelgen jaǵdaıattarǵa qa­tyssyz kimdi de bolmasyn kem­sitýge tyıym saldy, menshikke qol suǵylmaýyna, túrli pikir bolýyna, adamdy týa bitken quqyqtary men bostan­dyqtarynan aıyrmaýǵa, ha­lyq­tyń egemendigine jáne t.b. kepil­dik berdi.

Ekinshiden, Konstıtýsııada ult­tyń bet alǵan maqsaty aıqyn kórsetilgen. Qoldanystaǵy Ata Zańymyzdyń 1-babynyń 1-tarma­ǵyn­da Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, qu­qyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady. Adam jáne adamnyń ómiri, quqyq­­tary men bostandyqtary onyń eń qymbat qazynasy bolyp tabylady dep bekitilgen. Bul Qazaqstannyń osy baǵytta óziniń múmkindigine qaraı sózsiz alǵa jyljı beretinin jáne bul úr­distiń toqtaýsyz ekenin bildiredi.

Úshinshiden, Konstıtýsııa osy bıik maqsatqa jetýdiń tásilderin aıqyndaıdy. Konstıtýsııanyń 1-babynyń 2-tarmaǵynda bekitil­gen Respýblıka qyzmetiniń túbe­geıli qaǵıdattary: qoǵamdyq keli­sim men saıası turaqtylyq, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeı­tin eko­nomıkalyq damý, qazaq­standyq patrıotızm, memleket ómiriniń asa mańyzdy másele­lerin demokratııa­lyq joldarmen, sonyń ishinde respýblıkalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý ar­qyly sheshý osy tásilderge tikeleı meńzeıdi. Mem­lekettik saıasat ta osy amal­darǵa sáıkes qurylyp, iske asyrylyp, táýelsiz Qazaqstan­nyń ómir súrýiniń sara joly qalyp­tasady.

Quqyqtyq memleket qoǵam­men, azamattyq qoǵammen qabat­tasyp qana ómir súre alady. О́z ke­zeginde azamattyq qoǵam qu­qyq­tyq memleket bolmaǵan jerde tolyqqandy damı almaıdy. Son­dyqtan bárimiz de, birinshi kezekte memlekettik qyzmetshiler, Negizgi Zańnyń árbir qaǵıdasy men ár sózine jaýap bere­tin konstı­týsııalyq taǵylym qa­lyp­tasýy úshin qajetti barlyq jaǵ­daıdy jasaýymyz, konstıtý­sııa­­lyq nor­malardyń kúndelikti iske asyrylyp, birizdilikpen qol­da­nylýyn qamtamasyz etýge tıis­piz.

Respýblıka Prezıdenti qaıta-qaıta atap ótkendeı, elimizdiń Ata Zańy bizdiń bıik muratymyz – táýelsiz, ekonomıkalyq damy­ǵan, álem qaýymdastyǵyna etene kirikken, azamattarynyń ál-aýqat­­ty ómir súrýi qamtamasyz etilgen memleket qurý jolyn­daǵy aıaq alysymyzdy retteıtin túbegeıli qujat bolyp tabylady.

– Salmaqty da salıqaly áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».