Zańdylyqty qadaǵalaý basty nazarda

Sársenbi, 10 qazan 2012 7:20

Keshe Bas prokýratýranyń resmı ókili Nurdáýlet Súıindikov buqaralyq aqparat quraldary úshin brıfıng ótkizdi. Ol baspasóz ókilderi aldynda ústimizdegi jyldyń 9 aıyndaǵy prokýrorlyq qadaǵalaý jumystarynyń keıbir nátıjeleri men kúni keshe Aqtaý qalalyq sotynda jappaı tártipsizdikti uıymdastyrýshylarǵa qatysty qaralǵan sot prosesi týraly aıtyp berdi. 

Sársenbi, 10 qazan 2012 7:20

Keshe Bas prokýratýranyń resmı ókili Nurdáýlet Súıindikov buqaralyq aqparat quraldary úshin brıfıng ótkizdi. Ol baspasóz ókilderi aldynda ústimizdegi jyldyń 9 aıyndaǵy prokýrorlyq qadaǵalaý jumystarynyń keıbir nátıjeleri men kúni keshe Aqtaý qalalyq sotynda jappaı tártipsizdikti uıymdastyrýshylarǵa qatysty qaralǵan sot prosesi týraly aıtyp berdi. 

Bas prokýratýranyń resmı ókili buqa­ra­lyq aqparat quraldary ókilderine bergen brıfıngin prokýratýra organdary is-áre­­ketindegi basyńqy baǵyt buryn­ǵy­syn­sha azamattardyń eńbek quqyqtaryn qor­ǵaý bolyp qala beretinin sóz etýden bas­tady. Bul jumystaǵy negizgi ekpin eń­bek­ke aqy tóleýdiń ýaqtylyǵy men tolyq­tyǵyna arnalyp keledi.
Degenmen, biz kezdesýde baıandalǵan málimdemeniń Aqtaý qalalyq sotynda ótken proseske qatysty bóligi týraly aldymen áńgimelep bergendi jón kórip otyrmyz. Sebebi, mundaǵy áńgime bizdiń eldigimizge nuqsan, memleketimizdiń irgesin berik ustaýymyzǵa zalal keltiretin qaýipti oqıǵaǵa baılanysty qozǵaldy. Osyǵan oraı sóılegen sózinde Nurdáýlet Súıindikov Aqtaý qalalyq sotynda Vladımır Kozlovqa, Serik Saparǵalıǵa jáne Aqjanat Amınovqa qatysty shyǵarylǵan úkimge qysqasha toqtalyp ótti. Sot sheshimine sáıkes V.Kozlov QR Qylmystyq ko­deksiniń 164-baby 3-bóligimen (áleýmet­tik arazdyqty qozdyrý), 170-baby 2-bó­ligimen (ókimetti kúshtep qulatýǵa sha­qy­rý, memleket qaýipsizdigine nuqsan keltirý) jáne 235-baby 1-bóligimen (qylmys jasaý maqsatynda uıymdasqan top qurý jáne ony basqarý) kózdelgen qyl­mys­tardy jasaǵany úshin kináli dep tanylǵan. Osy qylmystary úshin oǵan 7,5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý men múlkin tárkileý túrindegi jaza berildi. Bas prokýratýranyń ókili sottalýshy menshiginde 3 qymbat baǵaly avtokólik, Almaty qalasy men Qazaqstannyń barlyq oblys orta­lyqtarynda jáne keıbir iri qala­larynda 11 páteri, 5 úı qurylysy, 2 jer ýchas­kesi jáne 1 garajy bar ekenin jetkizdi.

Osy jerde «Ol munyń bárin qandaı tabysymen tapqan?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Shynynda osynshama baılyqqa kene­lýine kim jol ashyp bergen? Osydan keıin onyń syrtynda qarjyly adam­dar­dyń tur­ǵany esh kúmán keltirmese kerek. Al sot sheshimine sáıkes endi bul múlik­terdiń bári memleket esebine tárkilenýge jatatyn bolyp shyqty.
Aqtaý qalalyq soty Jańaózen oqı­ǵa­laryn uıymdastyrýshylardyń biri ekeni tolyq dáleldengen kelesi qylmysty tulǵa – Serik Saparǵalıǵa qatysty da úkim shyǵardy. Ol Qylmystyq kodekstiń 170-baby 2-bóligimen kózdelgen qyl­mys­ty jasa­ǵany úshin kináli dep tanylyp, oǵan 4 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasy shartty túrde taǵaıyndaldy. Sot­talýshy sondaı-aq 300 aılyq eseptik kórsetkish (AEK) mól­sherinde aıyppul tóleıtin bolady. Al Aq­janat Amınov Qyl­mystyq kodekstiń 164-baby 3-bóligi, 170-baby 2-bóligi jáne 235-baby 1-bóligi boıynsha qylmys jasady degen aıyppen shartty túrde 5 jylǵa bas bostan­dy­ǵy­nan aıyrý jazasyna kesildi. Oǵan son­daı-aq 500 AEK mólsherinde aıyppul salyndy.
N.Súıindikov sodan keıin bylaı dedi: Aldyn ala tergeý jáne sot talqylaýy kórsetkendeı, tirkelmegen «Alǵa» par­tııa­synyń basshysy Vladımır Kozlovtyń jáne basqalardyń jumystan bosatylǵan munaı­shylardy narazylyq aksııalaryn jalǵasty­rýǵa jáne bılikke qatań qarsy turýǵa be­ıimdeý jónindegi belsendi áre­ketteri Jańa­ózendegi jappaı tártipsiz­dikter sebepteri­niń biri bolyp tabylady. Top jetekshisi V.Kozlovtyń tapsyrmasy boıynsha jumystan bosatylǵandar arasynda taratylǵan únpa­raqtary, sottalý­shylardyń úndeýleri men áńgimeleri sa­rapshylardyń áleýmettik arazdyqty qoz­dyrý, bılikti kúshtep qulatýǵa shaqyrǵan­daryn aıǵaqtap berdi.
– Qazaqstandyq sarapshylardyń bul tujyrymdaryn fılologııa ǵylymdary­nyń doktory, Reseı Federasııasynyń Nıjegorod qalasyndaǵy Dobrolıýbov atyn­­daǵy mem­lekettik lıngvıstıkalyq ýnıver­sıte­ti­niń pro­fessory, lıngvıst-sarapshylar gıl­dııa­synyń múshesi Mıhaıl Grachev te qýattady, – dedi Bas proký­ra­týranyń resmı ókili. – Sol sııaqty qorǵaý taraby tartqan reseılik sarapshy Dmıtrıı Sta­rostınniń sotta Kozlov pen basqalar aıt­qan sózderge qatysty bildir­gen tujyry­myn sózbe-sóz keltirsem, ol bylaı bolyp shyǵady: «adam­nyń jáne adamdar toby­nyń aqyl-oıyn, oı-pikirin, paıymdaýyn, minez-qulqyn ózger­týge yq­pal ete alady», «qoǵamdyq qatynas­tar­daǵy shıele­nis­terdi sheshý maqsatynda kúsh qoldaný qaýpin qamtıtyn materıaldar bar».
Al sot jan-jaqty qaraý, aıtysý jáne taraptardyń teń quqylyǵy prınsıpterin saqtaı otyryp, barynsha ashyq jaǵdaıda ótti. Proseske túrli úkimettik emes uıym­dardyń ókilderi, BAQ jáne halyqaralyq baıqaý­shylar qatysty. Aıyptaý jáne qor­ǵaý taraptarymen usynylǵan barlyq dálel­der sotpen zerdelendi. Osy rette sot pro­sesi barysynda A.Amınov pen S.Sapar­ǵa­lı­dyń kinálaryn moıyn­daǵan­daryn atap ótý qa­­jet. Degenmen, sot úkimi áli kúshine engen joq. Sondyqtan oǵan kelispegen taraptar apellıasııalyq tártipte shaǵym keltire alady.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Bas pro­ký­ra­týranyń resmı ókili brıfıngte aldymen eńbek adamdarynyń múddelerin qorǵaý jaıyn tarqatyp aıtyp shyqty. Onyń aıtýynsha, prokýratýra organdary jyl basynan beri osy másele boıynsha 1000-nan astam zańdylyqtyń buzylýyn joıý týraly usy­nys pen uıǵarym engizip, 700-den asa zańdy túsindirme bergen. Osy prokýrorlyq yqpal etý sharalarynyń arqasynda 122 myń ju­mys­shyǵa eńbek­aqy boıynsha 6,6 mlrd. teń­geniń bereshegi tólenýi qamtamasyz etil­gen. Munyń mysaly retinde Batys Qazaq­stan obly­syn­daǵy «Jaıyqtehservıs» ak­sıo­ner­lik qo­ǵa­mynyń 86 jumysshysy al­dyn­­daǵy bere­she­gin tolyq tólegeni, al Aq­tó­be obly­syn­daǵy «Temirjol jóndeý» AQ fı­­lıa­lyn­da 346 jumysshynyń jalaqydan 24,9 mln. teńge alashaǵyn alǵandary atap ótildi.
– Azamattardyń eńbek quqyqtarynyń buzylýyna kináli tulǵalardy jaýapker­shilikke tartý máselesi prokýrorlardyń aı­ryqsha baqylaýynda tur, – dedi N.Sú­ıindikov budan ári. – Jalpy, ótken kezeńde bul másele boıynsha 8 qylmys­tyq is qoz­ǵalyp, 2 myńǵa jýyq tulǵa ákim­shilik jáne tártiptik jaýapker­shilik­ke tartyldy.
Osy ýaqyt aralyǵynda prokýratýra organdary memleket paıdasyna óndirý jónindegi atqarý óndirisiniń zańdylyǵy barysyna da tekserýler júrgizgen. So­nyń nátıjesinde sot oryndaýshyla­ry­nyń qyz­metinde memlekettiń ekonomıka­lyq múdde­lerine eleýli zalal keltirýmen ushtasqan júıeli zań buzýshylyqtar oryn alǵany anyqtalǵan. 2011 jyl men aǵymdaǵy jyl­dyń 1-shi jarty jyldyǵy aralyǵynda olardyń óndirisinde memleket paıdasyna 219 mlrd. teńgeni óndirý týraly 535 myń materıal bolǵan. Is júzinde solardyń 13,4 mlrd. teńgesi nemese 7 paıyzy ǵana óndi­rilgen. Al óndi­rilýge jatatyn 24 mlrd. teńge aıyppul­dyń nebári 3,4 mlrd. teńgesi nemese 14 paıyzy ǵana tólengen.
– Munyń sebepteri kóp, – dedi Bas pro­kýratýranyń resmı ókili. – Buǵan jaýapsyz­dyqtyń da, keı jaǵdaılarda sot oryndaý­shylarynyń óz ókilettilikterin te­ris paıdalanýlary da áser etýde. Mysaly, Almaty­daǵy qyzmettik oryndar men seıfterden 2010 jyldan beri atqarý ón­di­risteri qoz­ǵal­maı jatqan 400 mln. teń­geniń 60 myń ákim­­shilik materıaldary tabyldy. Tekserý­diń qorytyndysy son­daı-aq, tárkilengen jáne tyıym salyn­ǵan múlikti jymqyrý, ıelenip ketý jáne ysyrap etý, sot ory­n­daýshy­la­ry­nyń ki­ná­la­rynan boryshkerler­diń múlikti óndi­rýden jaltarýy, múlikterdi arzanda­­­tyl­­­ǵan baǵa­men satýy, jalǵan tólem qu­jat­tary negizinde atqarý óndiristerin qys­qar­týy, statıstıkalyq derekterdi bur­ma­­laý sekil­di zań buzýshylyqtardy alǵa tartty.
Bas prokýratýranyń resmı ókili qa­zirgi tańda memleket paıdasyna óndirilý­ge jatatyn múlikti ysyrap etýdiń osyndaı 18 deregi boıynsha qylmystyq is qozǵalǵa­nyn málimdedi. Bul faktilermen qatar, mem­leket paıdasyna óndirý týraly she­shim­­derdi oryndaý tıimdiliginiń tómen­di­gine yqpal etetin birqatar basqa obek­tıvti sebepter anyq­talǵan. Bularǵa sot oryndaýshylar kadrla­rynyń turaqtamaý­shylyǵy, olardyń shekten tys júkteme alýlary jáne materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtar­men nashar qamtamasyz etilýle­ri, sondaı-aq sandary sýdıalar shtatyna sáıkes kelmeýi jatady.
Brıfıngte jeke sot oryndaýshy­lar­dyń áleýeti de tolyq kólemde paıdalanylmaıtyny aıtyldy. Sonyń saldarynan bul qyzmet salasy bar-joǵy 3,4 mlrd. teńgege 1 400 qujatty oryndaǵan bolyp shyqty. Sondyqtan, bas prokýratýra jeke sot or­yndaýshylardyń qyzmeti salasyn keńeıtý, olardy memleket múd­de­lerin qozǵamaıtyn jeke jáne ekonomı­kalyq daýlar boıynsha sot aktilerin oryndaýǵa belsendi qatys­tyrý jóninde usynys berip otyr.
– Qazirgi zamanǵy tehnologııalar damýy jaǵdaıynda sot oryndaýshylardy memle­ket­tik organdardyń biriktirilgen de­rekter bazalaryn paıdalaný múmkindi­gimen qamta­masyz etý qajet bolyp kóri­nedi. Bul qam­tamasyz etý sharalaryn jedel qoldanýǵa múmkindik beredi, – dedi N.Súıindikov. – Sondaı-aq tárkilegen mú­likterdi tikeleı respýblıkalyq men­shikke aınaldyrýǵa, tyıym salynǵan mú­lik­ti satatyn saýda uıymdarynyń qyz­me­tin naq­tyraq retteýge baǵyttalǵan zańna­malyq túzetýlerge basta­mashylyq etildi. Qalyp­tasqan jaǵdaı jekelegen kezderde quqyq qorǵaý organdarynyń osal jumy­symen túsindiriletindigin atap ótý qajet. Ýchas­kelik polısııa ınspektorlary zalaldy óndirýden jaltarǵan tulǵa­lardy shart­ty túrde merziminen buryn bosatýdy buzý máselesinde bastamashylyq tanytpaıdy.
Degenmen, sońǵy bir jarym jyl ishinde bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan mem­leket aldynda 3,5 mlrd. teń­ge bereshek­teri bar 3 myńnan astam tulǵa merziminen buryn bosatylǵan. Kem­shi­lik­ter qozǵalǵan qylmystyq ister sheń­be­rinde kúdiktiler men aıypta­lýshy­lardyń múlikterine tyıym salý boıynsha sharalar qoldanbaı, ıelik­terinen aıy­rýǵa jol berilgen qylmystyq qýdalaý organ­da­rynyń jumysynda da anyqtalǵan.
Qylmystyq-atqarý júıesi organdarymen sottalǵandardyń eńbekaqylarynan ón­dirý qamtamasyz etilmeıdi. Tekserý nátı­jeleri Bas prokýratýranyń alqa májili­sinde Joǵar­ǵy Sot, Ádilet jáne Ishki ister mınıstr­likteri, salyq qyzmeti jáne qarjy polısııasy organdary ókil­deriniń qatysýy­men tal­qylandy. Memleket paıdasyna óndi­rý týraly qujattardy oryndaý tıimdi­ligin jaqsartý boıynsha birqatar uıymdastyrý­shylyq sheshimder qabyldandy. Úkimettiń jáne jekelegen ortalyq memlekettik organ­dardyń atyna zańdylyqtyń buzylýyn, son­daı-aq olar­ǵa yqpal etetin sebepter men jaǵdaı­lar­dy joıý týraly usynystar engizildi.
Azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý qylmystyq ister boıynsha sot aktileriniń zańdylyǵyn qada­ǵalaý salasynda basymdyq bolyp tabylady. Bul rette, prokýrorlardyń nazary taǵaıyn­dalǵan jazanyń qylmystyń aýyr­lyǵyna jáne sottalýshynyń jeke basyna sáıkes bolýyna aýdarylýda. Qyl­mystyq jaýapker­shilikti jáne jazany jeńilde­te­tin mán-jaılar bola tura, shekten tys qatań jaza taǵaıyndaýǵa ákep soqtyrǵan qylmystyq zańdy durys qol­danbaý fak­tileri anyq­talǵan jaǵdaı­lar­da prokýratýra mundaı úkimderge nara­zy­lyq keltirý boıynsha sharalar qolda­ny­lýda. Atap aıt­qanda, aǵym­daǵy jyldyń 9 aıynda Jo­ǵar­ǵy Sot Bas prokýratýra­nyń sottal­ǵan­dar jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda kel­tir­gen 24 narazy­lyǵyn qanaǵattandyr­dy. Mysaly, Shyǵys Qa­zaq­stan oblysy­nyń Abaı aýdandyq soty­nyń 2012 jylǵy 30 qańtardaǵy úkimimen D.Ásetqazyuly ur­lyqtary úshin 2,5 jyl­ǵa bas bostan­dy­ǵy­nan aıyrýǵa sottalǵan. 2011 jylǵy 28 qa­rashadaǵy raqymshylyq aktisi­niń 3-babyna sáıkes taǵaıyndalǵan jaza teń jartysyna qysqartylǵan. Degenmen, oǵan ra­qym­shylyq aktisiniń 4-babyna sáıkes, ony ne­gizgi jazadan tolyq bosatatyn ereje qol­da­nylýy kerek ekeni anyqtaldy. Jo­ǵar­ǵy Sottyń qadaǵalaý sot alqasynyń 2012 jylǵy 10 shildedegi qaýlysymen Bas pro­­kýr­ordyń narazy­lyǵy qanaǵattan­dy­ry­lyp, sottalǵan adam jazadan bosatyldy.
Brıfıngtiń sońynda Nurdáýlet Sú­ıin­di­kov buqaralyq aqparat quraldary ókil­de­ri­niń basqa da birqatar suraqta­ry­na jaýap berdi.

Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».