Tabaldyryqtaǵy tamuq

Sársenbi, 6 maýsym 2012 7:18

Marat balalary uıyqtap jatqanda tań qarańǵysynan turyp mal jaılaýǵa shy­ǵady. On eki jastaǵy úlken uly Darhan estııar bolyp qalǵan, oǵan bir jarym jastaǵy Islam men eki jarym jastaǵy Álisher oıana qalsa qaraýdy túnde-aq tapsyryp qoıǵan. Darhan besinshi synypta, Sul­tan úshinshi, Aısulý ekinshi synypqa barady. Mektep sońǵy aıda tómengi synyp oqý­shylaryn tústen keıin oqytatyn bolǵan. Maratqa bul da kómek bolyp tur. Balalar tańǵy uıqyda jatqanda malyn emin-erkin jaılap alady.

Sársenbi, 6 maýsym 2012 7:18

Marat balalary uıyqtap jatqanda tań qarańǵysynan turyp mal jaılaýǵa shy­ǵady. On eki jastaǵy úlken uly Darhan estııar bolyp qalǵan, oǵan bir jarym jastaǵy Islam men eki jarym jastaǵy Álisher oıana qalsa qaraýdy túnde-aq tapsyryp qoıǵan. Darhan besinshi synypta, Sul­tan úshinshi, Aısulý ekinshi synypqa barady. Mektep sońǵy aıda tómengi synyp oqý­shylaryn tústen keıin oqytatyn bolǵan. Maratqa bul da kómek bolyp tur. Balalar tańǵy uıqyda jatqanda malyn emin-erkin jaılap alady. Sıyrlardyń tezegin atyp, barlyq malǵa shóp salǵansha ýaqyt ta sýsyp, aı-jaı bolyp qalady. Qoradan shyǵa shoshalaǵa burylyp, bu­tal­ǵan otynyn, bir shelek kómirin qolyna ile úıge kiredi. Dá­lizden balalarynyń birimen biri shaqyl­dasyp, kúlisken daýysy estiledi. Áljýaz Álisher men Islamdy Darhan kezek kóterip júredi. Esikten kirgen ákesine balalary qustyń balapanyndaı shúpirleı qaraıdy. Ol balala­rynyń tańerteńgi tama­ǵyn berýge kiri­sedi. Glazýnov aýylyndaǵy Marat Salma­ǵanbetovtyń ár tańy osylaı atady.

Ol qytymyr aıaz synyp, kúnniń qyzýy birte-birte kúsh alǵan kez edi. Áli-aq saı-salany sýǵa toltyryp, qar da erir, býsanyp tabıǵat ta oıanar. Biraq Marattyń úıine kirip ketken sýyq shyǵar ma eken?.. Mine, áıeli Olganyń balalardy tastap ketkenine jarty jyldaı boldy. Eń kishisi Islam anasynan bir jasta qaldy. Úsh aı ǵana emizip, jasandy tamaq bergen soń, bala da aýrý­shań. Jeltoqsan aıynda Sultan men Áli­sher­ge tumaý tıip, sabynǵa salǵan súıekteı bozaryp, eki balasynyń da qulaqtary qalqıyp, qur súlderi ǵana qaldy. Ishegin súıretip oınaıtyn bala emes pe, kúndiz aldanǵanmen, túnge qaraı ekeýiniń de ystyǵy kóteriledi. Tań atqan­sha olarmen birge Marat ta kóz ilmeıdi.

– Balalardy dárigerge kórsetip, dári-dármegin bergenmen tumaý álsiretip ji­berdi. О́zim durys kúte almaı júrmin be, áıteýir anasy ǵoı dep, oǵan telefon shalyp, balalardyń aýyryp jatqanyn aıttym. Olıa kelýin kelgenmen, aýyrǵan eki balanyń jaǵdaıyn jasaýdy, olardy kútý­di oılamady. «Balalar oınap júr ǵoı, nege shaqyrdyń?» dedi de, kelgen kúni keshke ketip qaldy, – deıdi Marat túńilip.

Olga men Marat Salmaǵanbetov­terdiń shańyraq kótergenine on eki jyl bolǵan. 90-shy jyldary Glazýnov aýylyna Marat aǵaıyndarymen, anasymen Naýyrzym aýdanynan kóship kelgen. Qostanaı aýdanyna qaraıtyn bul aýyl Qostanaı qalasyna da jaqyn, qyryq shaqyrymdaı ǵana jerde, joldyń boıynda jatyr. Ol kezde Marat jıyrmanyń ústine jańa shyqqan jap-jas jigit, al Olıa on jetige endi tolǵan boıjetken bolatyn. Ekeýi birin biri unatty, qol ustasty. San ult­tyń ókilderi aralas-quralas turyp jat­qan aýylda olardyń shańyraq kóter­genin, Olga Kozlovanyń Salmaǵanbetov­terdiń otbasyna kelin bolyp túskenin eshkim ersi kórgen joq. Tek Glazýnovta buryn­nan turatyn, Kozlovtarmen syral­ǵy jandar súıkimdi Olıanyń jasty­ǵyna, tárbıe­li otbasyna baryp jatqandy­ǵyna ishteı úmit artqan. Maratynyń sheshi­mine áýelde qarsy bolǵan anasy Gúlbaný shesheıdiń de Olıa kelini uldatyp bergennen keıin kóńilinde eshnárse qalmaǵan edi. Úlken uly Darhandy baýyryna saldy, qalǵan nemerelerin de janyndaı jaqsy kóredi. Aýylda ósken, sharýaǵa myǵym Marat óziniń jas otbasyn dóńgeletip áketti. Qorany malǵa toltyrdy, mańdaı terimen tapqan tabysyna júk mashınasyn satyp aldy. Aýyldaǵy sharýashylyqta kúzetshi bolyp istegende aı saıyn azdy-kópti aqsha­syn ýaqtyly alyp turdy. Maly­nyń jem-shóbin kóligimen ózi tasıdy, arasynda aýyldastaryna da otyn-sýyn tasyp berip, aqysyn alady. Marat jumys tańdaǵan joq, sonyń arqasynda dastarqany mol boldy, bes balasyn da, áıelin de tamaq pen kıim­nen taryqtyrǵan joq. Kórshileriniń aıtýynsha, Marat úıinde de bir tynym tappaıdy. Olıa bosanǵan, baladan shyǵa alma­ǵan sátterde sıyrdy da ózi saýyp, kirdi de jýa salady. Turmysyn jaqsartqysy ári ósip kele jatqan balalaryna aqsha erkin jetsin dep, áıeli ekeýi aqyldasa otyryp, jeńil mashına satyp aldy. Ony Olıaǵa mingizip qoıdy, ol qala­ǵa taksı retinde aýyldastaryn tasyp, aqsha tapty. Osy mashınamen birge bes balanyń anasynyń kóńiline jelik biteti­nin Marat kesh túsindi…

– Olıa ekeýmiz otasqaly bergi ýaqyttyń onshaqty jylynda jaman tur­ǵanymyz joq. Anaý-mynaý kemshilik kimde bolmaıdy, onyń úıge salaqtyǵyna, aqshanyń betine qaramaı jumsaıtyndy­ǵyna keshirimmen qaradym. Áıelimniń ózimnen onshaqty jas kishiligin de eske­rip, balalar ósse oǵan da aqyl kirer, ana ǵoı dep oılaıtynmyn. Balalarymdy tár­bıeli etip ósirip, oqytýdy armandaıtynmyn. 2009-jyldan bastap úıge jylan kirgendeı, berekemiz ketti,–deıdi Marat. Áıeli kishkentaılaryn sabap, jaman sózder aıtyp ursatyndy shyǵardy. Úıdi jınaýdy, balalaryn tamaqtandyrýdy, jýyndyrýdy jas áıel taý qulatqandaı qıyn­synady, ózi úıde júrgenmen, kóńili dalada ekeni ár isinen baıqaldy.

Azamattyń basy qatty. Áıeldiń bir jóni bolar degenmen, bes balany qaıt­pek? О́zi qolymen kótergen shańyraǵyn buzý týraly oılaǵanda júregi muzdady, al áıeliniń minezi aı emes, apta, kún ótken saıyn ózgere berdi. Tańerteń bes balany úıge tastap, «taksıletip» qalaǵa ketken áıel 5-6 saǵatta áreń oralatyn boldy. «Mynaý turǵan qalaǵa osynshama ýaqyt ketetindeı ne boldy?» – degen Marattyń suraǵyna Olıanyń aıtpaıtyn syltaýy joq. Úıde kútimsiz balalary aýyra bastady. Kishkentaı Álisher men Islam kezek-kezek aýyrdy. Aqyry qazan aıynda kishkentaıymen aýrýhanaǵa tústi. Eki aptadan keıin úıine kelgen Olıa balaǵa da, úıine de qaramaı, typyr etpesten tósekte úsh kún jatyp aldy. Osy úsh kún Marat pen áıeline jolaıyryq boldy, olardyń endi joly qosylmaıtyndyǵyna Marattyń kózi bir­jolata jetkendeı boldy. Olga óz ómirinde ózge adamnyń paıda bolǵanyn da kúıeýinen jasyrmady. Tór­tin­shi kún degende aýrýshań Álisherdi aldy da, únsiz ketip qaldy. Úsh kúnnen keıin aýrý balany ákep tastap, birjola ketti. Anany balalarynyń oqýy, tamaǵy, aýrýshańdyǵy – eshteńe de oılandyrmady. Sol ketkennen Olıa úıine qaıtyp oralmady.

– Úıge bir jigit damylsyz telefon shalatyn. Nómirin anyqtap, oǵan qaıta telefon soqtym. Anasymen sóılestim. Qos­tanaı qalasynyń irgesindegi Zarechnyı poselkesinde turady eken. Álgi áıel Ol­ganyń ótken jyldyń jaz aılarynan beri óziniń balasyna kelip turatynyn, endi onymen turyp jatqandyǵyn aıtty. «Men ulymnyń ómirine aralaspaımyn, ol meni tyńdamaıdy da. Al myna áıelden men sharshadym, onyń bes balasy, otbasy bar ekenin de bildim, talaı ret aryn oıatyp, úlkendik aqylymdy da aıttym, urysyp ta jiberdim. Úndemeıdi de, bilgenin isteı beredi» dep kúıindi jigittiń anasy maǵan. Qazir men de Olıanyń endigi ómirin jyly jaýyp qoıǵanmyn, tek bir-aq maqsatym bar. Ol – balalarymdy ózim ósirý. Sol úshin sotqa aryz berip qoı­dym, – deıdi Marat.

– Mektepte qurylǵan áleýmettik máse­leler jónindegi komıssııa músheleri aı saıyn aýyldaǵy kóp balaly jáne áleý­mettik az qorǵalǵan otbasylaryn aralap, qalaı turyp jatqanyn, úıde bala­nyń oqýyna qandaı jaǵdaı bar ekendigin óz kózimizben kórip qaıtamyz. Salmaǵan­betovter buryn da kóp balaly otbasylar­dyń tiziminde turǵandyqtan ol úıde talaı bolǵanbyz. Biz barǵan saıyn Marat ne kir jýyp, ne qamyr ılep, Darhany men Sul­tanyn janyna alyp, tushpara túıip, salattaryn daıyndap jatady. Úıi tap-taza, jyly, uıadaı. Olıa barda úı mundaı taza bolǵan emes, – deıdi mekteptegi komıssııa múshesi Lázzat Kúntýarova.

Endi kóktem keldi, er azamat jumys istemese balalardyń nápaqasy qaıdan tabylady? Maratty osy jaǵy da oılandyrady. «Atadan altaý týǵanmen, ár pendege bir jalǵyzdyq» degen emes pe? Birge tý­ǵan baýyrlary eptep kómek beredi, biraq olardyń óz bala-shaǵasynyń, óz otbasy­nyń taýqy­meti tek Marattyń jaǵdaıyn ǵana oılaýǵa mursha bere bermeıdi. Seksennen asqan jasyna qaramaı, júıke aýrýynan zardap shegetin qyzyn baǵyp otyrǵan anasy Gúl­baný ájeniń de Marat­tyń balalaryna qaraýǵa shamasy joq. Aýrý qyzy úshin ol balalarynan bólek tura­dy, qaıran ana múmkindiginshe nemere­lerine zeınetaqysy­men kómektesedi.

Sútteı uıyp otyrǵan bir otbasynyń túńligin jel ushyryp, shańyraǵy shaıqaldy.

– Esi kirip qalǵan Darhan, Sultan, Aısulý sheshesiniń tastap ketkenin biledi. Alǵashqy kúnderi «ol nege ketip qala bere­di, bizge nege tamaq pisirmeıdi?» dep surap júrdi. Qazir «papa, ol kelmeı-aq qoısyn, sen bárin de isteı alasyń ǵoı» deıdi. Al bir jarym jastaǵy Islam aılap kórme­gennen keıin anasyn umytyp ta qalǵan sııaqty, Álisher ǵana aýyq-aýyq mamalap izdeıdi. Áıelimniń az ýaqytta analyq sezimnen ada bolǵanyna tańqala­myn. Bala jylap tún boıy uıyqtamaı shyqqanda ananyń eńbeginiń aýyrlyǵyn da, qasıetti­ligin de sezine túskendeımin. Bes balamdy tamaqtandyryp otyryp, «senderge ananyń ornyn joqtatpaýǵa shamam kele me?» dep oılaımyn. Jaqynda áıelimmen nekemiz buzylady, otbasy túgel bolmaıdy. Erteń óskende qyzym­nyń da, ulymnyń da betine anasy salyq bolatynyn oılaǵanda júregim aýyrady. Men aman bolsam balalarymnyń kirpi­gine kir jýytpaspyn, tamaǵyn, kıimin kende etpeımin. Biraq bes balapanymnyń kishkentaı júregindegi kirdi qalaı jýamyn?.. – dep qınalady Marat.

Bizge Olgamen kezdesýdiń sáti tús­pedi. Marattyń aıtýynsha, ol Qostanaıda «qyz­y­ǵy basylmaı, qydyryp júrgenge» uqsaıdy. Ilýde bir habarlasa qalsa qaıda júrip, qaıda turǵanyn aıtpaıtyn kóri­nedi. Marattyń sotqa materıal jınaǵa­nyn uzyn­qulaqtan estigen bolýy kerek, «men balalardy áli tastaǵan joqpyn, qaıtadan kelip turamyn» dep qıǵylyq salyp ketipti.

– Áıelimniń menen kóńili sýyǵanymen ol balalarǵa jaqsy qarap, analyq paryzyn umytpaǵanda, úıdi de, balalardy tastap ózim keter edim. Muny ózine de aıtqanmyn. Bó­lek turǵanmen azyq-túli­gin, kıim-keshe­gin berip turar edim. Biraq meniń balalarym anasyna kerek bolma­ǵanda oǵan kelgen erkekterge kerek pe? Men perzent­terimdi árkimge jáýteńkóz etip qoıa almaımyn, osylarmen birge ólemin, – deıdi Marat. – Sondyqtan men endi Olıaǵa sene almaımyn.

Muhammed paıǵambar hadısindegi «Ju­maq ana tabanynyń astynda» sóziniń aqıqaty osy eken. Áıel azǵyndyǵynan tek shańyraq shaıqalyp ǵana qoıǵan joq, bes balanyń, ákesimen alty, Olıanyń ózi­men jeti adamnyń taǵdyry tarazyǵa tústi. Ana jumaqqa emes, tamuqqa bastap ketkendeı. «Jetim qozy – tasbaýyr, túńi­ler de oty­ǵar» degendeı, anasynan kúder úzgen bes bala ákesiniń qamqorlyǵymen erteń-aq erjeter. Biraq kúnniń shýaǵy jetpegen gúldiń ajaryndaı kóńilderi orta bolyp ósetin olardyń júreginde bıylǵy qystyń yzǵary qalyp qoıady-aý…

– Qazir qolymyzda balalaryn Marat­tyń áıeli sııaqty tastap ketken analar­dyń naqty statıstıkasy joq. Degenmen, áıel­derdiń ishkilikke salynyp, jeńil júrispen balalaryna qaramaı ketetin jaǵdaılary jıi estiletin boldy. Balasyn ózderi baǵyp otyrǵan jalǵyzbasty áke­ler az kezdes­peıdi. Olarǵa qaıyrym­dylyq kómek te berip júrmiz. Ana durys bolsa, azǵyndyq jolǵa túspese tastandy­lardyń qatary az bolar edi ǵoı,–deıdi Qostanaı oblysy ákiminiń janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demogra­fııalyq saıasat jóninde­gi komıssııanyń hatshysy Gýlıa Abylaıysova. Oblysta tastandylardyń qatary kóbeı­mese azaı­ǵan joq. О́tken jyly oblystyq sotta óziniń týǵan sharanasyn ózi óltirgen áıelderdiń isi qaraldy. Jasandy túsiktiń sany jas qyzdardyń arasynda arta túsken. Sońǵy jyldary, anyǵyraq aıt­saq, 2009 jyly merez aýrýyn juqtyrǵan áıelder sany erlermen qatar bolǵan. Al 2008 jyly 15 pen 17 jas arasyndaǵy jastardyń arasynda merezben aýyrǵan qyzdar 63 paıyzdy quraǵan. Olar bola­shaq ana emes pe?

Gýlıa Aqylbekqyzynyń aıtýynsha, oblys­ta sońǵy jyldary jas otbasylar arasynda ajyrasý úrdisi basym. Mysaly 2006 jyly 6336 jup nekege otyrsa, 2553 jup ajyrasqan. Al 2010 jyly oblysta 6659 jup otaý qursa, dál sol jyly 3010 otba­synyń shańyraǵy shaıqalǵan. Onyń ústine qazirgi jastardyń arasynda azamat­tyq neke beleń alyp otyr. Sonyń saldarynan tolyq emes otbasylar men nekesiz týǵan urpaq qalyptasyp, ol qoǵamnyń dertine aınalýda.Jetimin qań­ǵyrtpaǵan, jesirin jiber­megen qazaq qoǵamynda qazir áke-sheshesi tiri bola tura jáýteńkóz jetim atanatyn urpaq, ıaǵnı mamandardyń tilimen aıtqanda «áleýmettik jetimder» toby qalyptasty. Mysaly, 2011 jyly olardyń sany respýblıkada 2318 balaǵa jetken. Psıhologtar ananyń meıiri­min kórmegen «tiri jetimder» ómirine qatygezdikti ǵana serik etetinin aıtady.

– Jastardyń otbasylyq kózqarasyn psıhologııalyq turǵydan qalyptastyrý maqsatynda mektep baǵdarlamasyna «Otba­sy­lyq qarym-qatynastar etıkasy men psıhologııasy» atty pándi, al joǵary oqý oryn­darynyń baǵdarlamasyna «Otbasy já­ne neke psıhologııasy» pánin mindetti túrde engizý qajet dep oılaımyz,–deıdi Gýlıa Abylaıysova. Árıne, bul otbasy, ana­nyń orny men mindeti, neke jaýapker­shiligi, urpaq tárbıesi týraly júrgiziletin kóp sharanyń biri ǵana. Jastarǵa, jas otbasylaryna arnalǵan nasıhattyq, taǵylymdyq áńgimeler meshit­terde aıtylyp, jalyq­tyrmas tartymdy jumystar júrse nur ústine nur bolar edi. Tárbıeniń tórkini qaı halyqtyń da dástúr-saltynda, halyq­tyń pedagogıkasynda jatyr. Onyń boıaýyn sol­ǵyndatpaı ustaıtyn da, ár shańyraq bosa­ǵasynyń qazyǵyn myqtaıtyn da – áıel. Ana, qaıda barasyń, urpaǵyńdy nurly bolashaqqa bastaı gór!

Názıra JÁRIMBETOVA,

«Egemen Qazaqstan».

QOSTANAI.