Jahandyq jylyný jańǵyryǵy nemese klımat ózgerýiniń sebebi nede?

Sársenbi, 15 tamyz 2012 7:25

Marsty zertteý qyzý qolǵa alyndy. Qytaı atalǵan «qyzyl planetaǵa» Szıýsıýan ǵarysh aılaǵynan «Uly sapar» zymyran tasyǵyshyn ushyrdy. Reseıdiń «Fobos-Grýnt» ǵaryshtyq apparatynyń sapary sátsiz aıaqtalsa, al AQSh-tyń Curiosity marstyq apparaty planetanyń Geıl kratory mańyna sátti qondy. Osylaısha uly derjavalar ǵaryshty ıgerýge baryn salýda, biraq Jer planetasynyń jaǵdaıy jaıyna qalǵandaı áser qal­dyrady.

Sársenbi, 15 tamyz 2012 7:25

Marsty zertteý qyzý qolǵa alyndy. Qytaı atalǵan «qyzyl planetaǵa» Szıýsıýan ǵarysh aılaǵynan «Uly sapar» zymyran tasyǵyshyn ushyrdy. Reseıdiń «Fobos-Grýnt» ǵaryshtyq apparatynyń sapary sátsiz aıaqtalsa, al AQSh-tyń Curiosity marstyq apparaty planetanyń Geıl kratory mańyna sátti qondy. Osylaısha uly derjavalar ǵaryshty ıgerýge baryn salýda, biraq Jer planetasynyń jaǵdaıy jaıyna qalǵandaı áser qal­dyrady.

Jahandyq jylyný qazirgi tańda jer betindegi klımattyń ózgerýine alyp kel­di. Álgi Marsqa degen umtylys  bolashaqty oılaýmen de baılanysty bolar, múmkin. AQSh-tyń zymyran tasy­ǵy­shy 200 mıllıon shaqy­rym­dy artqa tastap, apparatyn qondyrǵan «qyzyl pla­netada» 50 gradýs sýyq bolsa, keıbir jerlerde ol tipti 150 gradýsqa deıin barady. Ǵalymdar  Jerge uqsas planetany alys ǵaryshtan da tapty, biraq aı­nalyp kelgende ondaǵy temperatýra óte joǵary bolyp shyqty. Adamzatty qush­aq jaıyp qarsy alatyn aspan de­nesi ázirge tabylmaı tur. Biraq soǵan qaramaı, adam balasy kókke umtylysyn bir sát te toqtatqan emes. Bir-birine degen ústemdigin júrgizý basty maqsat pa eken, áıteýir biri jetken jetistik ekin­shisiniń degbirin qashyryp tur. Qytaı 2015 jyly aıda kóp modýldy baza qurý týraly ǵarysh­tyq baǵdarlamasyn da jarııa etkeni bar. Sol sııaqty aspanasty eli Marsty ıgerý maqsatynda birqatar qadamdardy qolǵa aldy.

Jedel shaqyrtylǵan AQSh Ulttyq qaýipsizdik keńesinde sóılegen sózinde ortalyq barlaý basqarmasynyń dırektory Devıd Petreýs óz vedomstvosynyń Qytaıdyń Marsty ıgerý baǵdarlamasy barlyǵyn biletindigin, 2012 jyldyń ja­zynda ony júzege asyra bastaýy múm­­kindiginen úkimetti qulaǵdar etken­dik­terin málim etken. Petreýstyń baıandamasynan keıin-aq Djon Makkeın bas­taǵan senatorlar Prezıdent Obamaǵa Qy­­taıdyń ushyrylǵan ekspedısııasyn qaı­tarýǵa jáne de kelesisinen bas tar­týǵa kóndirýdi qatań túrde talap etken. Ol úshin tipti dıplomatııalyq qaty­nas­tardy úzýge barýy qajettigin  de eskertipti.

Reseıdiń «Fobos-Grýnt» dep atalǵan apparaty Marsqa jetpeı, Tynyq muhıtyna qulaýyn keıbir sarapshylar AQSh-tyń áreketimen baılanystyrady, biraq oǵan ázirge eshqandaı dálelder joq. Qalaı desek te uly derjavalar ara­syndaǵy báseke bastalyp ketkenine eshkimniń daýy bola qoımas. Eger bul um­tylystardyń barlyǵy beıbit maq­sat­ta, adamdardyń ıgiligi úshin jasalyp jat­sa durys qoı. Al eger ózge planetalardy ıgerý áskerı maqsatta, onda da ózge elderge yqpalyn júrgizý úshin jasalyp jatsa, árıne, oılanarlyq jáıt. Álgi senatorlardyń alańdaýshylyǵy te­gin emestigine kóz jetkizgendeısiń. Aspan denelerin jaıyna qaldyryp, endi Jerge oralsaq.

Planeta klımatynyń munshalyqty qubylýy qorshaǵan ortany lastaýmen baılanystyrylýda. Kóptegen iri memleketter álemde óziniń ústemdigin júrgizý maq­satynda óndiris oshaqtarymen qor­sha­ǵan ortany lastaýyn údete túsken. Sol AQSh-tyń ózi Kıoto hattamasyn ratıfıkasııalamaýdyń astarynda osyndaı maqsat jatqan joq pa degen de su­raq týyndaıdy. Sońǵy jyldary jahan­dyq jylyný qubylysy Jer klımatynyń ózgerýine, al ol  alapat daýyldardyń, kúsh­ti sý tasqyndarynyń jáne qurǵaq­shy­­lyqtyń artýyna alyp kelýi múmkin degen joramaldar aıtyla bastady. Mun­daı joramaldar 1988 jyly BUU baǵdarlamasy aıasynda qurylǵan Klı­mat­tyń ózgerýi máseleleri boıynsha úki­metaralyq sarapshylar toby men  Bú­kil­álemdik meteorologııalyq uıymy ja­sa­ǵan baıandamada keńinen keltirilgen.

Úndistandyq Mýmbaıdan, amerı­kalyq Maıamıge deıingi aralyqta adamdar sý tasqyny saldarynan zardap she­gýi múmkindigi eshkimdi beı-jaı qal­dyr­masa kerek. Ǵalymdardyń boljaýynsha, sý tasqynynan, ásirese, Ońtústik-Shy­ǵys Azııa elderiniń birqatar qalalary – Bangkok, Shanhaı, Gýanchjoý, Hoshımın jáne Iаngan  qatty zardap shegýi múmkin. Qazirdiń ózinde Qytaı, Soltústik Koreıa men Ońtústik Koreıanyń sý tasqyny zardaptaryn tartyp otyrǵandyǵyn kórip júrmiz. Ásirese, Soltústik Koreıa aýyl­sha­rýa­shy­lyq jerlerin tasqyndy sý basyp qalýyna baılanysty jaqynda BUU kómegine júgindi. Sondaı-aq ótken jyly Avstralııada jaýyn saldarynan oryn alǵan sý tasqynynan 5 mıllıard eýro zardap kelgendigi belgili. Jalpy, jyl saıyn álemdegi tabıǵı apattar zardabynan bolatyn shyǵyndy sarapshylar 80 mıllıard dollar dep baǵalap otyr.

Ǵalymdar klımattyń ózgerýin qor­shaǵan ortanyń lastanýymen qatar, or­man­dardyń otalýymen de baılanystyryp keledi. Qazir álem boıynsha orman aǵashtary kóptep otalýda. Sondaı ón­di­ristik maqsatta qıylyp jatqan orman­dar­dyń biri Amazonka taldary ekeni. Adam qolymen shabylǵan orman qurǵaq­shylyqqa soqtyryp jatyr. Mysaly, 2005 jyly qur­ǵaq­shylyqtan  ózender keýip, ormannyń 30 paıyzy qýrady. Bul sońǵy 60 jyl­daǵy eń zardapty sanalady. Negizinen qurǵaqshylyqty Atlant muhıtyndaǵy sýdyń temperatýrasymen baılanystyrýda. Muhıt sýynyń qyzýy ylǵal baǵytynyń ózgerýine alyp kelgen.

Qurǵaqshylyq demekshi, Qytaıdyń soltústigindegi shóldiń aýmaǵy sońǵy 20 jylda aıtarlyqtaı keńeıe túskeni de alańdatarlyq. Munda jaýyn-shashyn­nyń sıreýi saldarynan jel jerdiń qu­narly qabatyn ushyryp áketip, qum men topyraqtyń daýylyn turǵyzyp keledi. Sondaı qumdy daýyl tipti Beıjiń qala­syna da jetkeni. Avstralııa fermerleri qurǵaqshylyq saldarynan qatarynan 6 jyl boıy eginnen qajetti ónim ala almaı otyr. Eýropadaǵy 2003 jyly jaz­dyń tym ystyq bolýyn ǵalymdar sırek kezdesetin qubylys retinde baǵalady. Olardyń paıymynsha, mundaı qubylys 200 jylda bir ret oryn alady eken. Alaıda, jazdyń munshalyqty ystyq bolýy alda eki esege ósip, 2040 jyly ár­bir ekinshi jaz osylaısha qalyptaspaq.

Alysqa barmaı-aq bıylǵy qysty eske alaıyqshy. Jahandyq jylý saldarynan buǵan deıin mamyrajaı klımat sanalatyn Eýropa qurlyǵynda qys tipti de qatal boldy. Máselen, soltústik-shyǵys jaqtan kelgen sýyq jel Pıreneıge deıin jetip, Fransııany ábigerge salyp qoıdy. Rımde qar qalyń túsip, Venesııa kanaldary qatyp qaldy. Al Balqan túbeginde qar deńgeıi 4 metrge jetip, 22 gradýs sýyq boldy. Mundaı sýyqqa úırenbegen sol Eýropada 450 adam qaza tapty. Negizinen Eýropada qys qańtar aıynda kúsh alyp, qar jaýatyn. Islandııada tómen qysym aımaǵy qalyptasyp bolǵan soń, ol Azor aral­da­ryndaǵy aýanyń joǵary qysymymen aralasyp, Eýropa jazyǵyna jel aǵy­nyń jasaıtyn. Bul óz kezeginde shyǵys sıklonynyń  Arktıkanyń sýyq aýasyn alyp, qardyń jaýýyna yqpal etýshi edi. Jaǵdaı bıyl kúrt ózgergen syńaıly. Baltyq men soltústik teńizderdegi temperatýra joǵary bolǵandyǵy anyq­tal­ǵan. Sonyń saldary bolsa kerek, jyly aýa raıyna úırenip qalǵan Aljır, Marokko jáne Týnıs turǵyndary da bıyl qystyń qaharyn qatty sezindi.

Alfred Vegener atyndaǵy Polıar­lyq zertteýler ınstıtýtynyń jáne Gel­mgols Jerdi zertteý ortalyǵy ma­mandarynyń paıymynsha, muzdaq­tar­dyń azdyǵy men sý temperatýrasynyń joǵary bolýy aýa aınalymynyń qalyp­ty aǵynyna ózgeris alyp kelgen. Zor qýaty bar jyly sý aýany jylytyp, ol joǵary kóteriledi. Qalypty jaǵdaıda soltústik teńizder muz qursanyp, oǵan jol bermeıtin. Aýa aǵynynyń ózgerýi sebepteri týraly áli naqty boljam joq. Al Redıng brıtandyq ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkeri Maıkl Blekbern qys jáne jaz mezgilderinde joǵary aýa aǵynynyń toqtap qalýyn anyqtaǵan. Brıtandyq ǵalymdar álgi teorııany zertteı kelgende, Batys Eýropada shynymen de joǵary aýa aǵyny saǵatyna 150-200 shaqyrymnan 30 shaqyrymǵa deıin tó­men­dep ketkendigin baı­qap­ty. Ǵa­lym­dar muny kún belsen­dili­giniń tómen­deýi­men baılanystyrady. Brıtanııadaǵy soń­ǵy 350 jyldyq máli­met­terdi salys­tyra kelgende,  ǵalymdar kún belsen­di­liginiń tómendeýimen Jer­diń stratosferasy qyzbaı, ol óz kezeginde batystan jyly da ylǵaldy jeldiń kelýine yqpal etpeıtindigin anyqtaǵan.

Jaqynda Grenlandııanyń muzdyqta­ry erı bastady degen jaısyz habar taǵy shyqty. Arktıka muzdyqtarynyń sırep, teńiz deńgeıleriniń kóterile bas­ta­ǵandyǵyn ǵalymdar jıi aıta bastady. Ortalyq Azııada da taý bókterindegi muzdyqtar kóleminiń birtindep bolsa da kemip kele jatqandyǵy talaı jazyldy da. Ásirese, bul Qyrǵyz taýlarynda erek­she baıqalǵan. Osynyń barlyǵy adam qolymen jasalyp otyr ma, álde Kúnniń qubylmaly belsendiligimen baılanysty ma, ol jaǵy ázirge belgisiz. Bel­gilisi, iri memleketterdiń Mars sııaqty keni mol bolýy múmkin planetalardy ıgerýge qyzý kirisýi. Adamzatty da osy ashkózdik qurtpasa ıgi edi degen oı bizdiki. Úndistannyń jerinde atom bombasy jarylǵannan keıingi qalatyn belgiler tabylǵan. Alaıda, ǵalymdar onyń jónin túsindirip bere alar emes. Múmkin adamzat osyǵan deıin de damý shegine jetip, atom bombasynan zardap shekti me, joq álde bul qarapaıym tabı­ǵattaǵy qubylystar ma, ony áli eshkim tap basyp aıtyp bere almaı otyr.

Árıne, tabıǵattyń munshalyqty ózgerýine jer ústindegi emes, astyndaǵy shıkizatty da barynsha ıgerý áser eteri  túsinikti. Adamzat óz damý satysynda odan bas tartpaıdy. 2050 jyly Jer­ sha­ryn­daǵy adamdardyń sany 9 mıl­lıard­qa jeteti­nin eskersek, onda adamzatqa jańa keńis­tikterdi ıgerý ýaqyt talabyna aınalýda. Mysaly, jaqynda ǵana halqynyń sany 80 mıllıonǵa jetken Iranda bala týýǵa shekteý qoıý normasyn alyp tastaǵany belgili boldy. Rýhanı kósem sanalatyn Aıatolla ıran­dyq­tardyń sany 150 mıl­lıonǵa jetýi tıis degendi aıtypty. Soltústik kór­shi­miz – Reseıdiń ózinde 140 mıllıon tur­ǵy­ny bola tura «bizde demografııalyq ahýal nasharlap barady» dep bala týýdy barynsha qoldap otyr. Balanyń ómirge kelýimen bir ret tólenetin járdem­aqy­ny 8 myń dollarǵa jetkizip, qazir jer ýchaskelerin tegin berýdi qolǵa aldy.

Qytaıdaǵy qaıbir tabıǵı apattan keıin keıbir provınsııalarǵa eki-úsh baladan týýǵa ruqsat etildi. Qazir qytaı­lyq­tardyń sany 1 mıllıard 300 mıl­lıon­nyń ústinde. Bir eýropalyq ǵalym Jer munshalyqty kóp adamdy asyraı almaıdy, sondyqtan únemi asharshylyq pen soǵysty toqtatpaı júrgizip otyrý kerek degendi aıtqan eken. Árıne, álgi ǵalymnyń sózinde shyndyq ta jatýy múmkin, biraq qazirgideı aqparat damy­ǵan zamanda eldi ashtyqta ustap, soǵys­ty úzilissiz júrgizip otyrý ábestik bolar edi. Onyń ústine qazir adamdar so­ǵys pen asharshylyq oryn alǵan jer­ler­di tastap, órkenıetti elderdi saǵalaı bastady. Olar úshin qoıylǵan kedergi­ler ártúrli joldarmen aınalyp ótilýde. Adamdar tipti tabıǵı apattardan aman qalýdyń joldaryn da meńgerip aldy. Mysaly, Bangladeshte 1970 jyly oryn alǵan onsha kúshti sanalmaıtyn tropı­kalyq sıklonnan 300 myń adam mert bolsa, birqatar keshendi sharalardan keıin 2007 jylǵy apatta bar-joǵy 4,2 myń adam opat bolypty.

Álgi Marsqa sapar jasaýdyń qan­sha­lyqty qajettigin osyndaıda túsine bas­taısyń. Iá, jer qoınaýy barynsha tonalýda, biraq oǵan qarsy turar amal bar ma? Ár bılik óz halqynyń múddesinen shyǵýǵa tyrysatynyn eskersek, bul toq­tamaıtyn qubylys. Alda ne kútip turǵanyn eshkim de dóp basyp aıta almaıdy. Sondyqtan klımattyń ózgerýi adamzatty tolǵandyrýy tıis.

Asqar TURAPBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».