Ardaqty adamnyń aty óshpeıdi

Beısenbi, 12 qańtar 2012 8:04

Ár elde halqynyń shynaıy yqylasyna bólenip, ultynyń maqtanyshyna aınalǵan tulǵalar bolady. Qazaq halqy úshin, eli, jeri úshin búkil sanaly ǵumyryn sarp etken Dinmuhamed Qonaev sondaı ardaqty adam. Ol shırek ǵasyrǵa jýyq bılik basynda bolǵan ýaqyt qanshalyqty kúrdeli, qarama-qaıshylyqta bolǵanymen, eldiń ekonomıkasyn, áleýmettik salasyn, ǵylymyn, óneri men mádenıetin damytý isinde aıtýly eńbek sińirdi.

Beısenbi, 12 qańtar 2012 8:04

Ár elde halqynyń shynaıy yqylasyna bólenip, ultynyń maqtanyshyna aınalǵan tulǵalar bolady. Qazaq halqy úshin, eli, jeri úshin búkil sanaly ǵumyryn sarp etken Dinmuhamed Qonaev sondaı ardaqty adam. Ol shırek ǵasyrǵa jýyq bılik basynda bolǵan ýaqyt qanshalyqty kúrdeli, qarama-qaıshylyqta bolǵanymen, eldiń ekonomıkasyn, áleýmettik salasyn, ǵylymyn, óneri men mádenıetin damytý isinde aıtýly eńbek sińirdi. Sondyqtan da onyń jarqyn beınesi búginge deıin úlgi-ónege. Búgin biz asa kórnekti qaıratkerlik, kúreskerlik qasıetterimen halqynyń jadynda qalǵan Dımash Ahmetulymen uzaq jyldar taǵdyrlas, qyzmettes bolǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jıyrma bir jyl aýpartkomnyń birinshi, oblpartkomnyń ekinshi hatshysy, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy Tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan Sosıalıstik Eńbek Eri Vera SIDOROVAMEN dıdarlasýdyń sáti túskende, ol kisiniń kópshilik bile bermeıtin biraz qyrlaryna qanyqqandaı boldyq.
– Vera Vasılevna, áńgimemizdiń je­lisin búginde aty ańyzǵa aınalǵan Dı­mekeńmen tanystyqtan bastasańyz.
– Dımash Ahmetulymen jeke tanys­tyǵym 1967 jyly mamyr aıynan bas­taldy dep oılaımyn. Sol jyly Qos­tanaı oblysyndaǵy Taran aýpart­komy­nyń birinshi hatshysy bolyp taǵaıyn­dal­ǵan edim. Kóktemgi dalalyq jumystar júrip jatqan. Meni Nıkolaev sovhozy­nyń egis dalasynda júrgenimde rasııamen taýyp alyp, osy sharýashylyqtyń bir brıgadasyna oblpartkomnyń birinshi hatshysy A.M.Borodın men respýblıka basshysy D.A.Qonaevtyń kele jatqanyn habarlady. Qalaı bolady eken dep qatty qobaljydym. Árıne, birinshi hatshynyń oblysqa kelýi sol óńirdegi ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń eń ma­ńyzdy jumyldyrýshy faktory bolsa, al men úshin ol kisimen tanysýdyń jaýap­kershiligi joǵary edi. Sol jylǵy onyń aýyl, aýdan basshylarymen, eńbekker­ler­men iskerlik kezdesýi, kesimdi usy­nys­tary, keńesteri, soǵan oraı qatań talap qoıý bilýi – aýyl sharýashylyǵy ón­dirisinde basty baǵyttaǵy jumystardy atqarýda úlken kómegin tıgizdi.
– Dımash aǵa – búkil halyqqa or­taq, qasıetti de qadirli adam ǵoı. Endeshe, halqy, jurty nege jaqsy kórdi, osy ýaqytqa deıin nege qadirleıdi degen saýalǵa jaýap izdep kórińizshi?
– Birinshiden, Dımash Ahmetulyn ha­lyq­tyń bári bildi. Jalpy ol kisini qara­paıym adamdardan bastap oblys, kásip­oryn basshylary, memleket qaırat­ker­lerine deıin kórýge talpynatyn. Jıyndarda, keńsede, dalada bolsyn, qashanda birqalypty, esh ózgermeıtin. Ár iske asqan jaýapkershilikpen, al adamdarǵa óte iltıpatpen, yqylaspen qaraıtyn. Esh­qandaı tákapparlyq, aıbyn kórset­peı­tin, qara basyn oılamaıtyn. Eńbekti baǵalaıtyn, talantty tanıtyn. Qara­pa­ıym, ashyq júzdi, jumysqa qabiletti, patrıot, ınternasıalıst-tin. Sondyqtan Dı­mash Ahmetulyn áli birneshe urpaqqa úl­gi-ónege bolatyndaı dara azamat der edim.
– Dımekeńmen kezdesýdiń ózi bir ǵanıbet shyǵar. Este qalǵan áńgime­leri­ńizden syr sherte otyrsańyz?
– Ondaı oqıǵalar kóp qoı, bir-ekeýin aıtaıyn. Jas kezim. 1965 jyly SOKP Ortalyq Komıtetiniń aýyl sharýashy­ly­ǵyn hımııalandyrý men melıorasııalaýdy kúsheıtý máseleleri boıynsha pleným ót­ken bolatyn. 1967 jyly kóktemde Nıkolaev sov­hozynda kez­des­ke­ni­miz­de Dımash Ah­metuly aýdannan qansha mı­neraldy tyńaıtqysh jet­kizilgenin surady. Men aýdan qory­nan bólin­gen sandy aıttym da, qansha ákelingenin bilmedim. A.Borodın meni qutqaryp qalǵanmen, qat­ty uıal­dym. Sosyn sabyrly ún­men: «Sizdiń aýpart­kom­nyń bi­rinshi hatshysy bol­ǵa­ny­ńyzǵa eki apta bol­sa da, bul sandardy bilýi­ńiz kerek edi», dedi. Maǵan bul eskertý ómir boıyna sabaq boldy. Kór­dińiz be, ol kisi qolynda sondaı­lyq bılik bola tu­ra, esh­kim­di be­de­li­men bas­paı­tyn, bu­ıy­ryp sóı­le­meı­tin, kemit­peı­tin já­ne esh­qashan daýys kóter­meıtin.
Bizge óte tájirıbeli, ári aqylman partııa je­tek­shisin tyńdaý óte qy­zyq-tyn. Soltústik ob­lys­tarǵa ulttyq kadrlar daıyndap, joǵary laýazymdy jumystarǵa qoıý­dy ózi baqylap otyrdy.
Taǵy birde Qostanaı oblysyna kelgende birin­shi hatshy A.Borodınge: «Andreı, nege sizdiń oblysta aýpartkomnyń bi­rin­shi hatshylyq qyz­me­tin­­de jergilikti birde-bir ult ókili joq?» – dep surady. A.Borodın únsiz turyp qaldy da: «Qa­zaqtar – aqyldy halyq. Olar bar­lyq jer­de bas esepshi, aýyldyq, aýdan­dyq keńestiń tóraǵalary. Olardyń birinshi hatshylyqqa taǵaıyndalmaıtyny – das­tarqan basynda jaılanyp otyryp sháıdi kóp ishedi. Al astyq, jem-shóp daıyndaý naýqany ony kótermeıdi», – degeni. Jaýapty asyqpaı tyńdaǵan soń jáıimen: «Andreı, sen dastarqan basynda kóp otyrmaıtyndaryn iriktep al», – dedi. Biraz ýa­qyt­tan keıin A.Borodın birinshi hatshy­lyqqa jergilikti ult ókilderin qoıa bastady.
Meniń ómirimde mynadaı da jaǵdaı bolǵan. 1979 jyly keńes áıelderiniń qu­ra­mynda Amerıkaǵa jol tústi. Kezdesýler Nıý-Iork jáne Oklahoma-Sıtıde ótti. Sondaı bir kezdesýde amerıkan­dyq­tar­dyń bireýi: «Siz Eńbek Erisiz, bir ba­sy­ńyzda qanshama marapatyńyz bar, Jo­ǵarǵy Keńestiń depýtatysyz, Qazaqstan KP OK múshesisiz. Sizdi osylaı kóter­me­lep otyratyn «túkti qolyńyz» bar ma?» – degen saýal qoıdy. Olar Reseıde týyp ósken basqa ult ókiliniń Qazaqstanda týystary bolmasa da osyndaı dárejege qol jetkizýine senimsizdikpen qaraǵan ǵoı. Al men bolsam: «Iá, meniń «túkti qolym» bar», – dedim. Zal siltideı tyndy. Sosyn: «Ol – asa mártebeli eńbek, Qazaqstan Kompartııasy jáne onyń basshysy Dımash Ahmetuly Qonaev» dedim. Maǵan dý qol shapalaqtady.
– Qazaqstanda Eńbek Eri ataǵyn al­ǵan sanaýly áıelder qatarynansyz. Bul marapat qandaı eńbegińiz úshin berildi?
– Ol kezde Qostanaı aýpartkomynyń birinshi hatshysymyn. 1976 jylǵy as­tyq­ty jınap jattyq. Dımekeń kelip, A.Borodınmen egindikti aralady. Egis dalasy tap-taza – aram shópten ada. Sol jyly aýdanda keremet astyq shyqty. Bul sharýashylyq basshylarynyń, ma­man­dardyń óz isine degen jaýap­ker­shi­li­gi­niń, tehnıkalyq baza­nyń jaqsarýy men mehanızatorlardyń she­berliginiń, eń­bek­ker­lerdiń eren eńbe­gi­niń arqasy edi. Jaı­qalǵan egindi kórgen Dı­mash Ah­met­uly dala batyrlarynyń eń­begine qatty súısinip, endigi jerde qalaıda astyqty tókpeı-shashpaı jınap alýdyń ońaı sharýa emestigin túsindi. О́ıtkeni, aý­dandaǵy kólemdi dándi daqyl tanap­tary­nyń arasy on eki kún aıyrmashylyqpen sebildi. Biraq aýa raıynyń jaǵdaıyna baılanysty egis dalasyndaǵy astyq jınaý mer­zimi bir ýaqytqa keldi. Sondyqtan bar­lyq tehnıka jáne adam kúshi egindi destege túsirýge jumyldyryldy. Dımash Ahmet­uly agregattardyń egin sabaq­taryn jarym-jartylaı alyp jatqanyn kórdi. Kóp­tegen alqaptarda egin jatyp qalǵandyqtan jatkalardy bir baǵytta júrgize otyryp, masaq kótergishterdi paı­dalanýǵa týra keldi. Bir kezde Dıme­keń eginniń masaqty sabaqtaryn qu­shaq­tap turyp: «Memleketke qansha astyq ótkizesizder?» dedi. Men: «25 mln. put» dep jaýap berdim. «О́te jaqsy. Eger sóz­derińizde turyp, osynshama astyq ótki­z­seńizder, Qazaqstanǵa bir Eńbek Eri jul­dyzy bólinse, ol – sizdiki», – dedi. Bas­shy­myzdyń eńbegimizdi joǵary baǵa­la­ǵanyna rahmet aıttym da: «Sol jul­dyz­dyń ornyna aýdan ortalyǵyna Mádenıet úıin salýdy josparǵa engizýdi suraýǵa bola ma?» – dedim. «25 mln. put bolsa, juldyz da, Mádenıet úıi de bolady» dedi. Sóıtti de, kómekshisin shaqyryp ótinishimdi qabyldaýǵa tapsyrma berdi.
Dereý iske kiristik. Rýdnyı qalasyn­daǵy Sokolov-Sarybaı ken-baıytý kombınatymen kelisip, olar aýyr salmaqty kólikterin júk tıeıtin qondyrǵy­lary­men jiberdi. Sóıtip, olar egistik alqap­ty jalap-juqtap, bir dán qaldyrmaı jınap berdi. Árıne, biz de eńbekkerlerdiń dala qosynda jumys jasaýyna barlyq jaǵ­daı jasap, eldiń bárin shaqyrdyq. Kelgen adam jyljymaly monshaǵa túsip, demalyp, tamaqpen qamtamasyz etildi. Eń bastysy, egis dalasynda astyqty qal­­dyr­maý úshin adamdarmen qalaı ju­mys isteýdiń ádisin taýyp aldyq.
1976 jyldyń kúzinde Qazaqstan dı­qan­­darynyń memleketke 1 mlrd. 100 mln. put astyq ótkizýge arnalǵan respýb­lı­kalyq jıynyna men de shaqyryldym. Onda Qostanaı aýdany qazaqstandyq mıllıardtyń tórtten bir bóligin, ıaǵnı 25 mln. puttyń ornyna memleketke 39,4 mln. put tapsyrǵanyn aıttym. Dımash Ahmetuly qolyn kóterip, zaldy ornynan turǵyzdy. Uzaq dý qol shapalaqtaý!..
– Elbasy N.Nazarbaev: «Asa kór­nek­ti memleket jáne qoǵam qaıratkeri D.A.Qo­naevtyń tarıhtyń tórinen oryn alary daý týdyrmaıdy. Dıme­keń óz zamanynyń perzenti bolǵan tul­ǵa. Qonaev esimi Qa­zaq­stan halqy­men birge jasary anyq, aqı­qat. Ol kisi bárimizge ustaz bolǵan uly adam», dep jazady. Siz de «Qonaev shek­pe­ni­­nen» shyqqan kadrsyz. Iаǵnı, Dı­me­keń ulaǵatty ustaz, úlken tárbıeshi de ǵoı…
– Ol endi aqıqat. Birde ol kisi ózine shaqyryp: «Oralǵa oblpartkomnyń ekin­shi hatshysy bolyp barasyz», – dedi. Al men: «Sizden ákem retinde ótinip suraı­myn, otbasym, balalarym bar. Baýyr basqan Qos­tanaı oblysynda qala bersem. Onyń ústi­ne oblpartkomnyń ekinshi hatshysy kúr­deli, ári jaýapty qyzmet. Senimińizden shyǵa almasam qaıtem», – dedim. Dımekeń bolsa: «Maǵan bári de belgili jaıt, al sen qyzym retinde, ózińe tapsyrylǵan min­de­tińdi atqar», – dep jaýap berdi. Sodan esh tanys emes oblysqa barýyma týra keldi. Ol oblysta da bel sheshpeı adal qyzmet ja­sadym. Odan keıin Dımekeńniń usynýy­men Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmy Tóraǵa­sy­nyń orynbasary bolyp taǵaıyn­dal­dym. Biraq, ol jumysty D.Qonaevpen emes, jańadan taǵaıyndalǵan birinshi hatshy G.Kol­bın­men isteýge týra keldi. Ol da M.Gorbachev sııaqty respýblıka Jo­ǵar­ǵy Keńesi Tóraǵasy qyz­metin qosa atqar­ǵy­sy keldi. Birde maǵan: «Shamasy bizder («dva rýsaka») bir-birimizge kedergi jasap júr­gen sııaq­ty­myz», dedi. «Men sizdi túsin­be­dim. Eger men sizge kedergi keltirip júr­sem, qazir-aq ketemin. Al siz maǵan qan­daı kedergi jasaýyńyz múmkin, jumbaq­ta­maı ashyq aıtyńyz», – dedim. Sodan bul máse­lege M.Esenálıev aralasyp, Kolbınge: «Gennadıı Vasılevıch, Qazaqstan hal­qy, onyń ishinde zııaly qaýym qazaq emes ulttyń ókili endi Joǵarǵy Keńestiń Tór­aǵasy bolýyn kótere almaıdy. Onyń shet jaǵyn ózińiz Jeltoqsan oqıǵasynan baı­qa­dy­ńyz», – dep sheship berdi. Mine, sodan keıin G.Kolbın bıýronyń qaı otyrysynda bolsyn meni ár másele boıynsha ornymnan turǵyzbaǵan kúni bolmaǵan shyǵar. Onyń ústine oǵan Qonaevtyń kadr­lary kerek emes edi. «Qonaev­shy­lar» degen sózdi Kolbın óte jıi qoldanatyn.
Asa kórnekti memleket jáne saıası qaı­rat­ker Dımash Ahmetuly – árqashan ha­lyq­tyń esinde saqtalady. Maǵan ol kisi dúnıeden ótkende uly adamnyń tabyty­nyń qasynda qurmetti qaraýylda turý qurmeti buıyrdy. Kırov kóshesiniń boıymen jyljyǵan jerleý sherýi kezinde D.A.Qonaevtyń denesi salynǵan kóliktiń astyna qarapaıym adamdar gúl destelerin laqtyryp jatty. Al olardy eshkim de ba­ǵyt­tap, úgittep turǵan joq edi. Almatylyq qazaq, orys, uıǵyrlar kózderine jas alyp, kópultty Qazaqstan halqynyń kósh­bas­shysyna óz qurmetterin kórsetip jatty…
Sóz sońynda aıtarym, Dımash A­h­met­uly uly Adam boldy, uly bolyp qala bermek.
Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.