О́tkirdiń júzi

Beısenbi, 16 aqpan 2012 8:11

Seıdázim de pende ǵoı. Oıǵa oısyraı mú­jiledi. О́mirge ne úshin kelgenine keı-keıde ókinip te qalady… Alashtyń arystary qata­ryn­­­da ıyqtasa aqyl qosyp, keleshek qamy úshin basyn qandaı qaterge tigip júrse de, joǵary bıliktegilerdiń: «Qıyn ýchaskege Qa­dyrbaevty jiberý kerek»,– dep qysylǵanda ózine senim artyp, qansha baǵalaǵanymen-aq, sol mindet­ter­diń údesinen árdaıym shyǵyp júrgenin ishteı medet tutqanymen de keıde kóńil kejegesi keri tartyp, jan ıirimi san qubylyp, berekesi qashady. Tosynnan túte­le­nip, túp-tamyrymen tııanaqtalsa da áste túge­silmeıtin jumys. Ultynyń bolashaǵy úshin de, osynsha qam-qareketi. Qanaǵaty da sodan. Al endi ne jet­peıdi? Qabyrǵasyn qaqyrata qamyqty­ra­tyn óksigi bar… О́mirden tuldyr ótip barady. Tu­qymsyz qalypty… Sońynan urpaq ermegen.

Beısenbi, 16 aqpan 2012 8:11

Seıdázim de pende ǵoı. Oıǵa oısyraı mú­jiledi. О́mirge ne úshin kelgenine keı-keıde ókinip te qalady… Alashtyń arystary qata­ryn­­­da ıyqtasa aqyl qosyp, keleshek qamy úshin basyn qandaı qaterge tigip júrse de, joǵary bıliktegilerdiń: «Qıyn ýchaskege Qa­dyrbaevty jiberý kerek»,– dep qysylǵanda ózine senim artyp, qansha baǵalaǵanymen-aq, sol mindet­ter­diń údesinen árdaıym shyǵyp júrgenin ishteı medet tutqanymen de keıde kóńil kejegesi keri tartyp, jan ıirimi san qubylyp, berekesi qashady. Tosynnan túte­le­nip, túp-tamyrymen tııanaqtalsa da áste túge­silmeıtin jumys. Ultynyń bolashaǵy úshin de, osynsha qam-qareketi. Qanaǵaty da sodan. Al endi ne jet­peıdi? Qabyrǵasyn qaqyrata qamyqty­ra­tyn óksigi bar… О́mirden tuldyr ótip barady. Tu­qymsyz qalypty… Sońynan urpaq ermegen.

Bas shaıqap, barmaq tistegenmen, qaıtip pe­sheneńe baq daryta alarsyń. Túsinedi osyny Seıdázim. Ishteı tynshıdy. Báribir kózge tús­ken súıeldeı bop arakidik kúıikten kúıip kete jazdaıdy. Bárin sapalastyratyn qynýly eń­bek eken. Eliniń bolashaǵy úshin, táýelsizdik úshin kún-tún qatyp júrgende, oı-sanasyn sar­sylt­­­qan sýsymaly óksikten sál aryl­ǵan­daı bolady. Áıteýir, bilimi qaltarysta qal­dyr­maı júr. 1913-1918 jyldary Orynborda­ǵy sot keń­selerinde túrli jaýapty qyzmet at­qarǵannan keıin, 1921-1929 jyldar araly­ǵyn­da Qazaq AKSR Ádilet halyq komıssarıatynda zań shyǵarý bólimin basqardy. Mundaı óte kúr­de­li mindetti ekiniń birine senip tapsyra ber­meı­tin edi. Tańdaý ózine túskenin jalań már­te­be kórmeı, sapaly eńbekpen úmitti aqtapty.
Seıdázim ózinen tórt jas kishi Seıdahmetten týǵan Baqytjan esimdi nemere inisin ámanda oı-eleginen ótkizip, balasyndaı balap, onyń keleshegi týraly kóp oılanyp, tol­ǵa­na­tyn edi. Zińgitteı bop jaqsy ósip kele jatqa­ny­na qýana túsip, oqytyp, tárbıelep, adam qataryna qosýdy arman etetin. Osyndaı oıy pisip-jetiletin de kún týǵanda, Seıdahmet aǵasyna hat joldap, Baqytjandy Orynborǵa aldyrtyp, jasóspirimder mektebine túsirtken. Oqý ornyn Baqytjan úsh jyl ishinde, 1931 jyly, jıyrma jasynda oıdaǵydaı támamdap shyqty. Alǵashqy eńbek jolyn ol Qaraǵandy qalasyndaǵy kómir shahtalarynda tirkeýshi bolyp bastap, normalaýshy, desıatnık, taý-ken sheberi mindetterin laıyqty jalǵastyrdy. О́kinishke qaraı Baqytjan inisiniń oqý bitir­genin Seıdázim kóre almady. Saıası qýǵyn-súrginniń qurbany bop, atylyp ketti.
Baqytjan balanyń esinde Seıdázim aǵa­sy­nyń kóp ósıeti jattalyp qaldy. Sonyń bári saıyp kelgende, bilimdi azamat atanyp, elge qaltqysyz eńbek etýge yntalandyrypty. Aǵa úmitin aqtapty. 1938 jyly ol Almaty qala­syndaǵy Zań mektebine túsip, ony 1940 jyly támamdaǵan soń, partııa qataryna ótip, Qara­ǵandy oblysynyń Oktıabr aýdanynda halyq sýdıasy bolyp qyzmetke ornalasqan. Jas talap odan ári únemi ósý baspaldaqtarymen órleı berdi. Biraq onyń ekpindi, jańashyl, týrashyl joly kenetten úzilip, 1943 jyly Jańaarqadan Keńes armııasy qataryna shaqy­ryldy. Odan ári Orta Azııa áskerı okrýginde (Osh qalasy) saıası qyzmetkerler daıarlaıtyn mektepke kýrsant bop qabyldandy. Sóıtip, beıbit elde Seıdázim aǵasyndaı zań salasy­nyń bilgiri bolamyn dep armandaǵan jastyń talaby soǵys dalasynda qıyldy.
Biraq alapat maıdanda halqyn jaýdan qor­ǵaýdyń azabyn bastan ótkergen Baqytjan Seıdahmetov eliniń erteńi úshin janyn pıda etýge daıar ekenin oılaǵanda, ózindeı jaýyn­ger­lerge kóp nárse baılanystylyǵyn jan-júregimen sezindi. Basyn oqqa baılap, jaýmen erlikpen shaıqasa bildi. Ol 1943-1945 jyldary ekinshi Ýkraına maıdanynda 227-atqyshtar dıvızııasy 779-atqyshtar polkiniń vzvod ko­man­dıri bolyp, Ýkraına men Rýmynııany, Chehoslovakııany fashısterden azat etýge qa­tysty. Uly Jeńisti 1945 jyly 9 mamyrda nemis qalasy Leıpsıgte qarsy aldy. Omyraýyna birneshe jaýyngerlik medaldar taqty, túrli marapattaýlarǵa ıe boldy. 1945 jyldyń shildesinen qyrkúıekke deıin Qıyr Shyǵysta japondardyń Kvantýn armııasyn talqandaýǵa qatysqan. 1946 jyldyń tamyzynda Shyǵys Sibir áskerı okrýgindegi qyzmetinen bosap elge oralǵan soń ol, beıbit eńbekke bel sheship aralasyp ketken edi.
Soǵys adam sanasyn oqpen kúlparsha etip tastaıdy eken-aý. Mıǵa bóten oı kirikpeıdi: ómir men ajal arpalysy! Eli úshin jan alyp, jan berisip, neden de qaımyqpaıtyn shartpa-shurt kezeń. Sondaı qııametten ótip kelgen Baqytjan endi-endi Seıdázim aǵasynyń: «Sen men sekildi zańger bolýyń kerek», – degen sonaý bir kezdegi ósıet sózin esine jıi alatyn bolǵan. Iá, sol aǵa jolyna endi túse bastaǵan­da ǵoı, soǵys órti tutanyp ketkeni… Bárin basynan bastaýǵa týra kelip turǵany.
Sóıtip, Baqytjan bárin qaıta bastady. Yntyǵa, zor ekpinmen túıile shúılikti. Partııa qaıda jiberse, sol jerden tabyldy. Qaraǵan­dy oblysynyń Oktıabr, Jańaarqa, Shet, Uly­taý, Jezdi aýdandarynda halyq sýdıasy qyz­met­terin asqan jaýapkershilikpen atqardy. Ol 1972 jyly Jezqazǵan aýdandyq halyq sýdıasy laýazymynda júrip, ómirden ozdy. Aǵasy Seıdázimniń amanatyna adal boldy. Búkil sanaly ǵumyryn ádildiktiń saltanat qurýyna arnady. Seıdázim aǵasy ótkirdiń júzindeı týabitti shynshyldyǵymen, daýly istegi qara qyldy qaq jaratyn tóreligimen el aýzynda qalsa, sol kisige Baqytjan da uqsap baqqan eken. Kózi jumylǵansha sondaı mártebeli isine máz bolyp ketipti.
Baqytjan da ar bezbenindegi oryndalmaı qalǵan bir paryzyn baqıǵa alyp ketken kúr­deli ómir ıesi eken. Orynbordaǵy oqýyn bitir­meı jatyp, Seıdázim Qadyrbaev Voronejge jer aýdarylyp, 1938 jyly sonda naqaqtan atyldy. Ol kezde Baqytjan nebary 27 jasta eken. Qatty qaıǵyrdy. «Meniń zańger bolǵa­nym­dy kóre almaı kettińiz-aý!», – dep kúńi­re­ne bozdady. Onyń ústine Seıdázimniń týǵan-týystaryna «halyq jaýynyń» urpaǵy degen kesapat tirkes qonjıdy. Qara kir, las dattaý. Tutas bir áýlettiń abyroıyn tókken qatal buıryq. Kónip júrgen bárine. Báribir qýǵyn­daý tolastamady. Seıdázimniń Seıdahmetten keı­ingi inisi Asqarbek te jazyqsyz ustalyp, KarLAG-ta tutqynda otyrdy. Bul zaýal toq­taýsyz jyljyp, basqa da urpaqtaryna tusaý salǵaly turǵanyn sezgen Asqarbek el ishine habar jiberip: «Famılııalaryńdy ózgertýge tyrysyp baǵyńdar, sosyn Qaraǵandy shah­­ta­larynyń birine jumysqa turyp alyńdar»,– dep kóregendikpen eskertipti. Baqytjannyń ákesi Seıdahmet amalsyzdan aǵa aqylymen nemereles aǵaıyndarynyń atyna kóship, «Omarov» bolyp shyǵa kelgen eken. Omar degen kisi – Qazaqstannyń halyq ártisi Ánýar Boran­baev­tyń atasy bolyp keledi. Negizi S.Qadyr­baevtyń tegi erekshe bilimdi, zııalylyǵymen aıryqsha sıpattalady. Mysal úshin osy tekten taraǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Asqar Zakarındi, Qorǵanys mınıstri bolǵan Álibek Qasymovty aıtqanymyz jón.
Belgili zańger Baqytjan Seıdahmetov qaı­tys bolarynan alty jyl buryn ómir óksiginiń sál de bolsa seıilgenin sezip, shattyq kúıge ene bastaǵandaı edi. Onyń da mynadaı sebebi bar. 1966 jylǵy 28 sáýirde S.Qadyrbaevtyń isin qaıta qaraǵan Voronej oblystyq soty­nyń tóralqasy qylmys quramy bolmaýy se­bep­ti burynǵy shyǵarylǵan úkimniń kúshin joı­yp, isti toqtatý týraly qaýly qabyldady. Sóıtip S.Qadyrbaev zańdy negizde tolyǵymen aqtalǵan edi. Onyń týǵan-týystary da sol kezden bastap aqıqattyń aq týyn júrekterinde jelbiretip, ómirge qaıta týǵandaı, asa bir iń­kárlikpen qarap, lázzattanǵan. Sol tátti ǵu­myr, erkin de eren úderis búginge shekti sáti­men jalǵasyp kele jatyr. Átteń… ıá, átteń…
Til ushyndaǵy sol «átteń» Baqytjannyń da janyn jegideı jegen-tin. Kózi jumyl­ǵan­sha, janyn kúıdirgideı qaryǵan. Seıdázim aǵasynyń atylǵan jeri Voronejge bara almady. Basyna belgi qoıyp, duǵa oqytqysy kelgen edi. Qursaýlanǵan qytymyr Odaq ondaı ımandy oıyn júzege asyrýǵa pursat bermedi. Shermende jan sońǵy demi taýsylarda, urpaq­taryna: «Seıdázim aǵamyzdyń basyna qulpy­tas ornatyp, rýhyna taǵzym etińdershi»,– dep ósıet aıtypty.
Bul ósıet 2010 jyly oryndalǵan. Baqyt­jannyń inisi Isanyń ul-qyzy Jasulan men Gaýhar Seıdahmetovter Voronejge baryp, onyń irgesindegi Dýbovkada ornalasqan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý memo­rı­al­dyq kesheni alleıasynda atalary S.Qadyr­baevtyń basyna eskertkish-qulpytas ornatyp, duǵa baǵyshtatyp qaıtty.
– Aǵam Baqytjannyń rýhy razy bolsyn dep balalarymdy uzaq saparǵa attandyryp edim, – dep eske alady sol ımandylyq paryz týraly Isa Seıdahmetov. – Shúkir, eki ul, úsh qyz tárbıelep, ósirdim. Bári de eline hal-qaderinshe eńbek etip júr. Eki balamnyń ata­larynyń ósıetine adaldyq tanytyp, mundaı ónege kórsetýin búgingi jastardyń qoǵamdyq ómirdegi ózindik berik ustanymy bar ekendigin aıǵaqtaıtyn jarqyn kórinis dep baǵalaımyn.
Isa qart maǵynaly ómir súrip jatqan adam. Mamandyǵy – zańger. Qaraǵandy obly­sy­nyń ishki ister organdary salasynda jemis­ti eńbek etti. Búkil ǵumyrynda mıneraldy tas­tardyń kolleksııasyn jınap, qolyndaǵy baı qoryn memleket menshigine tapsyrǵan. О́ziniń ıeliginde de biraz tas jaquttary jınaqtalǵan. Qazir zeınet jasyndaǵy Isekeń osyndaı jádigerlerin kórermenderge nasıhattaýmen birge, óz aǵalarynyń – Seıdázim Qadyrbaev, Álmaǵambet Qasymov sııaqty Alash arys­ta­ry­nyń ómirinen áserli áńgimeler aıtýdan áste jalyqpaıdy.
Seıdázim aǵasy úmit etken, balasyna ba­la­ǵan Baqytjan Seıdahmetovtiń de urpaǵy ata ornyn ońaltyp, ormandaı bop ósip, órkendep kele jatqany kóńilge medet. Sońynda, ómi­ri­niń jalǵasyndaı bolyp 3 ul, 4 qyz qaldy. Tuńǵyshy Serik bastaǵan bul áýlettiń ór­ken­deri Táýelsiz Qazaqstannyń kerege kergen ba­qytty otbasylaryn ustap otyr. Aldyndaǵy ata-baba ónegesi olardyń ár qadamdaryn aqyl­men saraptaýǵa keńinen múmkindik bere­tindeı. Eshqaısysynyń da qatelesýge, shalys basýǵa quqy joq. Qazaq eliniń muratty azamattary retinde táýelsizdikti baıandy etýge zor úles qosýda. О́nege kózi – áriden, laıyqty is-qımyl – beriden eken-aý!
Tegine tartyp týǵan Baqytjannyń ómir­de­gi ustanymy qandaı taǵylymdy ári berik bolsa, búgingi urpaǵynyń el qamyn oılap, bola­shaq qamyn jeýdegi qımyl-áreketi sondaı maz­mundy da elgezek, sypaıy da syndarly, sa­lı­qaly qalpymen syrt kózdi de qyzyqtyryp, yntyqtyratyny beker emes qoı. Olardyń osy abyroıy ústemelene bersinshi, laıym!
Qaısar ÁLIM