Qos ýys topyraq

Juma, 24 aqpan 2012 7:59

– Maǵan myna aq qaǵazǵa bir ýys to­py­raq salyp ákep be­riń­dershi, – dep Arqa­lyq­tan kelgen Musa jeńil máshıneniń ishinen syrtqa shyǵa almaı, óz demine-ózi býlyǵyp, aıaz qaryǵan áı­nek­ten jas qabirdiń mańynda úski­rikte áreń shydap, shalt qımyl­dap, sońǵy paryzdaryn ótemekke umtylyp júr­genderge kóziniń jasy sorǵalap, egile qarap kúızelip otyr. «Qaıran, jan aǵam-aı! Sen de baqılyq bol­ǵa­nyń ba?» Musa keńkildep ketti. Týǵan aǵasy Myrzabaıdyń, ká­dim­gi qazaq baspasóziniń arda­ge­ri, kórnekti kó­sem­sózshi Keńbeıi­lovtiń, ómirdegi jalǵyz tire­giniń júzi topyraqqa jasyrylar sát ja­qyndaǵan saıyn júregi at­qylap, demik­pesi búkil denesin býyp, álsiretip, azapqa sa­la bastady.

Juma, 24 aqpan 2012 7:59

– Maǵan myna aq qaǵazǵa bir ýys to­py­raq salyp ákep be­riń­dershi, – dep Arqa­lyq­tan kelgen Musa jeńil máshıneniń ishinen syrtqa shyǵa almaı, óz demine-ózi býlyǵyp, aıaz qaryǵan áı­nek­ten jas qabirdiń mańynda úski­rikte áreń shydap, shalt qımyl­dap, sońǵy paryzdaryn ótemekke umtylyp júr­genderge kóziniń jasy sorǵalap, egile qarap kúızelip otyr. «Qaıran, jan aǵam-aı! Sen de baqılyq bol­ǵa­nyń ba?» Musa keńkildep ketti. Týǵan aǵasy Myrzabaıdyń, ká­dim­gi qazaq baspasóziniń arda­ge­ri, kórnekti kó­sem­sózshi Keńbeıi­lovtiń, ómirdegi jalǵyz tire­giniń júzi topyraqqa jasyrylar sát ja­qyndaǵan saıyn júregi at­qylap, demik­pesi búkil denesin býyp, álsiretip, azapqa sa­la bastady. Sál qımyldasa boldy, qıy­lyp keterdeı. Onyń ústine qyryq gradýs tilimen mańaıyn jalap, qaltyratyp turǵan ús­ki­rik aıazdan syrtqa shyǵa almaı, búrisken kúıi mynaý. Osy dár­mensizdigine nalıdy. Uzaq jyl kúıdirgideı qaryp kelgen osy dertten jany qýyrylyp, kóki­regi apshylyp bitti. Aǵasynyń qazasyn estirt­ken­de: «Baramyn, baramyn, baýyryma qalaı to­­pyraq salmaı tiri júrmekpin», – dep bas­tyr­­­malatyp, órekpı sóılep, áreń basylǵan-dy.

Poıyzben qur janyn súıre­tip kelgen. Kesheli beri aǵasy­nyń qadirin tipten jete bile túskendeı me. Astanasy qaıǵy­ryp jatyr. Bılik organdarynan da laýazymdy adamdar kelip, Myrzabaıdy qımastyqpen soń­ǵy saparǵa shyǵaryp salýda. Ja­q­synyń jaqsylyǵy osyndaıda kózge badyraıyp kórinedi eken. Ǵumyryn tekke súrmepti jan aǵasy. Baqytty, maǵynaly, óne­geli iz tas­tapty artyna. Jambyl oblysynyń aýdan­dyq gazetindegi qoltańbasyn sol jaqtan kóńil aıtýshylar tynymsyz tizbelep jatty. Týǵan Torǵaıynda oblys­tyq gazettiń redaktory bol­ǵan­da, osy óńirdiń rýhanı jylnamasyn kórkem jazýdaǵy eńbek­teri talaı áńgime arqaýyna aınaldy. Ataqty jazýshy S.Mu­qanov, kórnekti aqyn S.Máý­lenov elge kelgende Myrzabaıdy ertip ala kete­tin. «Qarymdy qalamger» dep onyń jaýyrynynan meıirlene qaǵyp qoıatyn. Al Torǵaı oblpartkom hatshysy О́.Jánibekov bolsa, qandaı jaýapty mindetti de oǵan se­nimmen tapsyratyn. Aıtýly synshy Z.Se­rikqalıulymen dostyǵy – úzilmeıtin ónege ispetti. Únemi aıtyla beretinine kóz jete tú­se­di. Taldyqorǵan aımaǵyndaǵy bas­pasóz sarbazy retindegi tyndyrymdy isteri óz aldyna bir tóbe. Al elimizdiń baspa, polıgrafııa salasyndaǵy basqarý apparatynda at­qarǵan uzaq jylǵy jemisti eńbegi ár­daıym elene bermekshi. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda, «Qazaqstan» baspasyn­da­ǵy ózindik iskerlik, adamgershilik órshil beınesi urpaqtar jadynan óshpek emes. О́zi bas bolyp shyǵarǵan qanshama kitaptar keleshek kádesine jaraı beretin bolady. Aǵasynyń osyndaı eń­bek­te­ri týraly tıip-qashyp aı­tyl­ǵan saıyn Mu­sanyń júregi bir sýyp, bir ysyp: «О́mir­ge tekke kelmegen ekensiń ǵoı, baýyrym», dep ıile túsken eńsesin tikteýge tyrysady.

О́miriniń sońǵy jyldarynda, zeınette júrse de shákirtteri «Egemen Qazaqstan» gazetine qyz­metke alyp, qart jýrnalıs­tiń tájirıbesin paıdalanyp, ekinshi jaǵynan rýhanı tirligine qoldasýdy nıet etip, adam­ger­shilik jasaǵan edi. Osy qara­sha­ńyraqpen 70 jasqa tolǵanda toıyn jasap qoshtasyp, biryń­ǵaı shyǵyrmashylyqpen aınalysa bas­taǵan. «Tóleýbaı Ydyrysov aǵamnyń qyzmet etken qa­sıetti bosaǵasynda júrsem degen armanym júzege asty», – dep bir joly ózine syryn ashqan edi. Tóleýbaı aǵa­larynyń qazaq bas­pasózindegi róli erekshe ǵoı. Eldegi bul ekeýin stıpendııasymen oqy­typ, adam qylǵan adam­gershiligin aıtsaıshy. Kóp ke­shikpeı taǵdyr soqqysy da aǵa­syn aıamaı qyspaqqa alǵan. Aldymen uzaq jyl sal aýrýyna shaldyqqan zaıyby kóz jumyp, keıin qyzy men kúıeý balasy jol apatynan baqılyq boldy. Shydap júr­gen bárine kónbis júrek. Kúızelisin syrtqa shashpaıtyn myqty júrek bunyń aldynda talmaǵa ushyraǵan.

«Egemeni» de egilip, basshylary túgel jınalyp, ujym bolyp qoshtasyp júr, áne aǵa­sy­men. «Bilgendigi ǵoı, qasterli uj­ym­nyń» dep, Musa qabir ba­syndaǵy qarba­lasqa kózi tuman­da­nyp, sharasyzdana qarap qoıady.

О́mirden ozaryn boljaǵandaı Myrzabaı aǵasy sońǵy kúnde­­rinde ózgeshe kúıbeńge túsipti. Qaǵazdaryn qaraǵyshtap, áldene jazýlar jazyp qaldyryp, óziniń «Dala raýany» men «Zamandastar zańǵary» kitaptaryn qoly­na alyp sıpalap, uzaq aqta­rys­tyryp, tynshymasa kerek. Demi úzileriniń aldynda ǵana balalaryn shaqyryp, ósıet aıtqan… О́mirdegi adamgershiliginiń, aza­mattyǵynyń, adaldyǵynyń soń­ǵy meziretin solyńqy­ra­ǵan janarynan ystyq tamshymen sor­ǵa­­latyp syrtqa shyǵarǵan Myr­za­ǵań sóıtip jónele beripti-aý!..

Myrzabaı aǵasynyń jambasy áne-mine jerge tıgeli jat­qanyn Musa kólik ishinen ba­qy­lap otyr. Baıyrǵy, baıypty Márııa­gúl jeńgesiniń janyna jaı­ǵaspaq. Oǵan da shúkirlik etti. Qyzyqty ǵumyr keshti, biri erte, biri kesh ozdy ómirden. En­di máńgilikke qaýyshqandaı ma? Osylaı jany kúızelip otyrǵan Musaǵa aq qaǵazǵa oralǵan topy­raq jetkizildi. Demine yshqyna shashalǵan ol qaltasynan ózge bir býma shúberekti alyp, ishinen shókim topyraqty saýsaq ushy­men shymshymalap búrip, álgi jas topyraqqa qosa berip, ál­dekimge umsyna túsip, sereıip, sulq ketti… Qos ýys topyraq qana eleske aınalyp, basylǵan eńsesi ózine baǵynbaı bara jat­qan. Tý-ý alystan qulaǵyna ana­sy­nyń: «Balalarym-aý, mynaý meniń topyra­ǵym ǵoı… topy­raqtan jaratylǵan edik, endi sol topyraq Myrzabaıymdy da tartqany ǵoı!.. Topyraǵymyz qosylǵany ma!» – degen ýili úskirikten talyp jetipti…

…Kólik ornynan qozǵalǵanda ǵana Musa qybyrlap esin jı­ǵan­daı bolyp, qos qolyn duǵaǵa jaı­ǵan qalpyn buzbaı, Quran sózin ishteı bastyrmalata qaıtalady!

Eı, sholaq dúnıe! Qosaq­tal­ǵan qos ba­ýyr edi!.. Syńarsyz qaldy…

Qaısar ÁLIM,

Astana.