Tórt taǵannyń biri

Sársenbi, 22 aqpan 2012 8:03

Kózi tiri bolǵanda búginde qazaqtyń kórnekti kınorejısseri Májıt BEGALIN 90 jasqa tolar edi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan jaradar bolyp oralǵan maıdangerdiń keıingi ómir joly da máńgilik kúres pen otty ónerden turady desek, artyq aıtqandyq emes. Máskeýdegi Búkilodaqtyq kınematografııa ınstıtýtyn bitirdi. «Qazaqfılm» kınostýdııasynda rejısser óz zamandastary týraly «Bul shuǵylada bolǵan edi», «Tul­par­dyń izi», «Onyń zamany keledi áli», «El basyna kún týsa», «Mánshúk týraly án» sııaqty kóptegen kınotýyndylardy dúnıege ákeldi. Orta Azııa men Qazaqstan kıno óneri baıqaýynyń bas júldesin, Búkilodaqtyq kınobáı­ge­de KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń bas júldesin ıelendi, «Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi» ordenderimen marapattaldy.

Sársenbi, 22 aqpan 2012 8:03

Kózi tiri bolǵanda búginde qazaqtyń kórnekti kınorejısseri Májıt BEGALIN 90 jasqa tolar edi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan jaradar bolyp oralǵan maıdangerdiń keıingi ómir joly da máńgilik kúres pen otty ónerden turady desek, artyq aıtqandyq emes. Máskeýdegi Búkilodaqtyq kınematografııa ınstıtýtyn bitirdi. «Qazaqfılm» kınostýdııasynda rejısser óz zamandastary týraly «Bul shuǵylada bolǵan edi», «Tul­par­dyń izi», «Onyń zamany keledi áli», «El basyna kún týsa», «Mánshúk týraly án» sııaqty kóptegen kınotýyndylardy dúnıege ákeldi. Orta Azııa men Qazaqstan kıno óneri baıqaýynyń bas júldesin, Búkilodaqtyq kınobáı­ge­de KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń bas júldesin ıelendi, «Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi» ordenderimen marapattaldy.

Tulǵalardy osyndaı asa eleýli belesterde túgendep turýdyń ózi tarıh úshin zor taǵylym. Rejısserdiń ómiri men óneri jaıynda áńgimelegen jazýshy Ákim TARAZIDIŃ tómendegi oı-tolǵaýy bizdi sondaı oıǵa jeteleıdi.

Taǵy da Májikeń týraly

Taǵdyr maǵan ómirde jaqsy adamdardy kóp kezdestirdi. Solardyń ishindegi eń bir erekshesi, ózime jaqyny deýge bolady, Májıt aǵam edi. Meniń Májikeń týraly eki essem bar. Ol kisi týraly aıtylatyn oı áli támamdalǵan joq. Munan keıin de qazaqtyń Májıti jaıynda áli talaı syrlar aıtylyp, jadymyzda jańǵyra bermek. Sebebi, Májikeń sol kezdiń ózinde bolashaqqa bet alǵan, alysqa shabatyn dúldúl edi. Onyń Shoqan Ýálıhanov týraly túsirgen  fılmi «Onyń zamany keledi áli» dep ataldy. Sol aıtqandaı, qazaq kıno óneriniń negizin qa­la­ǵan Shákenniń, Májıttiń, Sultannyń, Abdol­lanyń shyǵarmalary arada qanshama jyldar ótse de sol zamanmen birge úılesimdi tirshilik keshe bererine ımanym kámil. О́kinishke oraı, olar dúnıeden ótkennen keıin sondaı tulǵalyq bıikke, olar salǵan dańǵyl jolǵa keıingi basqa urpaqtan, jas urpaqtan áli eshkim kóterile alǵan joq. Onyń birden-bir sebebi, tórteýi de halyqtyń ishinen qaınap shyqqan ardager adamdar edi. Ras, olardan keıingi býyn Máskeýde, Sankt-Peterbýrgte bilim aldy, tamsanyp, súı­si­nip, Batystyń  fılmderin kórdi. Kóbisi sol Batystyń, Amerıkanyń yńǵaıynan, yrqynan birjola shyǵa almaı qaldy. Men bulardy sóz etkende, ózgelerdi tómendetkeli emes, tek shyn­dyqqa ǵana júginip aıtyp otyrmyn. Sebebi, qaınaǵan halyqtyń ishinen shyqqan talantty dúnıe qashanda bólek bolyp kórinip turady. Mysaly, Sháken Aımanov eshqandaı kınonyń oqýyn bitirgen joq. Ony Ǵabıt Músirepov Semeıde júrgen jerinen taýyp ákelip, aǵalary­nyń arasyna toǵytyp jibergen. Biraq ol kisi keıin teatrǵa syımady. Keremet akter retinde tanylyp shyqqanmen, alaıda ǵajaıyp óner ıesine teatr ishi tarlyq etken soń, kıno salasyna qaraı bet burdy. Al Májikeń 1941 jyl­ǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa alǵash­qylar­dyń biri bolyp attandy. Kınonyń oqýyn oqyp júrgen jerinen. Bes-alty aıdan keıin Ýkraına maıdanynda oń qolyna oq tıip, qansyrap jatqan jerinen ýkraındyq bir qyz taýyp alyp, dárigerlerge ótkizgen. Sol derevnıada, ıaǵnı Zmeev hýtorynda Májikeńniń oń qoly shyntaqtan tómen jerlengen. Ol kisi maıdannan oralǵanda Máskeýdiń kınematografııa ınstıtýty Almaty­ǵa kóship kelgen bolatyn. Soǵysqa deıin ózi bilim alǵan oqý ornynyń sońynan maıdanger qýyp kelip, ózimen birge oqyǵan stýdentterdi taýyp aldy. Keıin sol VGIK-ti Sergeı Gerasımov sekildi uly rejısserdiń shákirti retinde bitirdi. Al S. Gerasımov ol ýaqytta Aleksandr Fadeevtiń «Jas gvardııa» romanyn ekranǵa laıyqtap shyǵarǵan bolatyn. Sonda Májikeń rejısserdiń assıstenti boldy. Al ómirlik jary Lıýdmıla (Olesıa) Ivanova osy  fılmde al­ǵash ret ózin aktrısa retinde tanytqan edi. Sergeı Gerasımov pen Tamara Makarovanyń she­berhanasynan dáris alǵan Olesıa jeńgeı keıin Májikeńniń «El basyna kún týsa», «Mán­shúk týraly án» fılmderine túskeni málim. Áke-sheshesiniń jolyn qýyp VGIK-ti támamdaǵan uldary Nartaı babalarynan básire etip alǵan talanty endi-endi ashylyp, «HH ǵasyrdyń teńiz qaraqshylary» degen  fılmde basty ról­derdiń birin oınap, Odaqqa áıgili bola bastaǵan kezinde qapyda qazaǵa ushyrap mıllıondaǵan kórermenderdi opyndyryp ketti.

О́mirge kelgen sátten bastap Májikeń tarıhı tulǵalardyń arasynda ósti, qysqasy, bilim, ǵylym, ónerdi jórgeginde-aq bilgen dep aıtýǵa bolady. Mine, osyndaı adammen jolyǵysýǵa jazǵan taǵdyrǵa rızamyn. Májikeń – Sapar­ǵalı Begalınniń uly. Ol kisi adamgershiligimen, óziniń zııalylyǵymen búkil qazaq jazýshy­larynyń qurmetti aǵasy bolatyn. Ol kisimen aqyldaspaıtyn qalamger, óner adamy bolmaıtyn. Kompozıtorlar, sýretshiler sol kisiniń úıinen tabylatyn ylǵı. Sondaı otbasynan, qasıetti uıadan shyqqan Májikeń de áke qa­sıetin boıyna molynan sińirdi.

Tanysý

1962 jyly kóktemde biz oqyp júrgen kýrs­tyń dırektory Mıhaıl Borısovıch Maklıarskıı meni bir kúni shaqyryp aldy. О́zi ataqty partızan bolatyn. Stalınniń kabınetiniń komendanty bolǵan. Stalın qaıtys bolǵannan keıin kınoǵa kelgen ǵoı. Sol kisi: «Aı, Akım, Akımom ty byl, Akımom ostalsıa» dedi. «Seni oqýdan shyǵarsaq pa degen oıymyz bar» dedi. «Nege?» dedim. «Myna balalardyń bári dıplom jumystaryn talqyla­typ, jón­deıtinin jón­dep, óz elderine aparyp tanystyryp, respýblıka basshylarynan batasyn alyp kelip jatqan joq pa? Seniń júrisiń mynaý» dedi. Olaı bolǵan sebebi, eki birdeı professor ustazymnyń tym bolmaǵanda bireýi maǵan «Áı, sen jaz» dep aıtpapty. Biri Mıhaıl Bleıman bolsa, ekinshisi Vasılıı Solovev. Olardan keıin qaljyńdap suraǵanymda: «Seni onsyz da jazady ǵoı dep senip júrgenbiz» dedi. Shynymen oqýdan shyǵyp ketý qaýpi tóngen sátte «Mıhaıl Borısovıch, shyǵaramyn deseńiz ózińiz bilińiz, biraq áli 30 kún bar ǵoı, on kúnniń ishinde dıplomdyq jumysymdy bitirip, alyp kelýge tyrysamyn» dedim. Sonymen on kún­de ssenarıı jazyldy, orys tilinde, árı­ne. Ol kezde Lenın atyndaǵy kitaphana Keńes Odaǵy boıynsha eń myqty kitaphana sanalatyn. Tań­ǵy 8-de kirgennen  jataq­ha­naǵa túngi on birler­de qaıtamyn. On kúnniń ishinde bitirip, álgi kisige aıtyp edim: «Sen másheń­kege bastyryp, áýre bolmaı-aq qoı. Qolyń­nyń ózi aıqyn eken. Ustazdaryńa ber» dedi. Olar oqyp shyǵyp, sodan dırektorǵa beredi. Dırektor oqyp shyǵady. On bes respýblıkadan eki-ekiden eseptegende bizdiń kýrsta bas-aıaǵy otyz eki tyńdaýshy bar edi. Báriniń joǵary bilimi bar, árıne.

Bizdiń kıno kóretin zalymyz shaǵyn ǵana, 50 shaqty adam syıady. Soǵan tús kezinde dırektorymyz kirip keldi. «Al, joldastar, – dedi, – búginnen bastap senderdiń aralaryńda nómiri birinshi kýrsantymyz Ákim Áshimov. Kórińder de turyńdar, osy jigit Qazaqstannyń Máde­nıet mınıstri bolady» dedi bir jaǵy qal­jyńǵa buryp. Sodan dańqy gúr ete qaldy ǵoı Ákimniń. Men ony keketińkirep aıtyp turǵan shyǵar dep oıladym. Mınıstr bolasyń dep, aldap-sýlap arqamnan qaǵyp shyǵaryp salaıyn degendegi túri ǵoı mynanyń dep ishimnen áli de sene qoımadym. Ile-shala eki oqytýshy ilese kirdi. Úsheýi birge oqyǵan eken.

Sonymen meniń dańqym birden Almatyǵa jetipti. Mınıstrge telefon shalypty. Sen­derdiń jibergen balalaryńnyń joly osylaı boldy dep. Bir aptadan keıin Almatydan Shá­rip Beısenbaev degen rejısser keldi. Sse­narııim­di surap oqyp shyqty da, «men alaıyn» dedi. Shynyn aıtqanda, men ol kisini buryn syrtynan ǵana biletinmin. Bir fılmin kór­genmin. Ony aıtyp, muny syltaýratyp, áıteýir qalaıda ssenarııdi bermeý úshin barlyq amal-aılany qarastyryp, sypaıylap, arqasynan qaǵyp attandyryp saldym. Endi bir aptadan keıin Sultan Qojyqov keldi. Ol kezde onyń «Qyz Jibegi» qaıda-a áli, oǵan da senip tapsyrýǵa qımaımyn. Keńeske qyzmet etetin taqyryptar bolýshy edi ǵoı sol ýaqytta. Sondaı fılmin kórgenmin, unatpaǵanmyn. Sodan da shyǵar, ekeýmizdiń áńgimemiz onsha jarasa qoımady. Taǵy bir apta ótkende zalda kıno kórip otyrǵanbyz. Bizdiń kıno kóretin zaly­myzǵa kiretin esik ekran jaqta bolatyn. Túlki tumaq kıgen qazaq kirip keldi. Qasynda orys áıel bar. Ústinde – sary tony tizeden keletin. Sheshpegen. Kóktem ǵoı. Kádimgi qazaqtyń saptama etigi bar. Keldi de shetke otyra ketti. Má­jikeńniń eshkimge uqsamaıtyn qyry basqa­dan ózgeshe kıinetin. Sosyn mindetti túrde kıim­derine qazaqy forma kirgizýge áýes edi. Sape­keń­niń tuıaǵy bolǵan soń, tamyrǵa bitken tek­tilik jibersin be?  Fılm bitkennen keıin qasyma kelip: «Áı, Ákim, men Májıt degen aǵań­myn. Mynaý Olesıa degen jeńgeń. Júr restoranǵa» dedi birden. Barǵan soń áńgimeni tótesinen qoıdy. Men ishimnen qıpaqtap otyrmyn. Sebebi, Májikeńniń bir  fılmin kórgen­min. Ol da jańaǵy qyp-qyzyl kommýnıstik  fılm. Oqıǵasy – bir gúldenip ketken aýyl. Jigitteri shetinen aqyldy. Aqyldy partorg kolhozdyń aqylsyz bastyǵymen tiresip jú­re­di. Jeńedi. Komsomol uıymy, partııa uıymy bar ishinde. Roman jazylsa da, povest jazylsa da partııanyń ókili jeńip shyǵýy mindetti edi onda. Artta qalǵan kolhoz bastyqtyń qyzy nemese kelinshegi partorgke ǵashyq bolady, kileń osyǵan uqsas oqıǵalar.

Biz endi Hrýshevtiń jylymyǵyna úırenip qalǵan kezimiz ǵoı onda. Onyń ústine Ekaterına Fýrseva degen Saıası Bıýronyń múshesi mınıstr bolǵan. Kórkemdik dárejesi bıik bolsa,  fılm­niń ıdeıasyna qaramańdar dep, sol kisi arnaıy buıryqpen mazmuny keńestik zamanǵa qaıshy keletin dúnıelerdi kórsetýge ruqsat bergen. Sonyń áseri bolsa kerek, biraz syny da bar, qoǵamǵa degen kijili de bar ssenarıı jazyp tastaǵanym. Aıtpaqshy, dıplomdy sol ataqty Fýrseva óz qolymen tabys etken. Ekeýmizdiń birge túsken sýretimiz saqtaýly. Nemistiń, Amerı­kanyń nebir fılmderin tama­shalaǵan maǵan sondaı erkindiktiń lebi qatty áser etken bolsa kerek, «Tulpardyń izin» dúnıege ákelýge ýaqyt, qoǵam qarsy tura almady. Sonymen ssenarııdi suramasa eken dep otyr edim. Bolmady. «Úıge kettik» dedi. «Ssenarııińdi alyp júr» dedi. Barǵannan keıin bir sháı iship aldyq. О́zim povest jazǵanda da qysqa jazatyn adammyn ǵoı. Ssenarııim de dál sol sııaqty qysqa, 40 bet bolatyn. Olesıa jeńgemiz zyryldatyp oqyp bitkennen keıin Májikeń ornynan turyp keldi de, sol qolymen meni ıyǵymnan qapsyra qushaqtap, súıip aldy. Ol kisiniń qýanǵanyn kórip, kóńilin qaldyra almadym. Kelistim. Biraq ishimde kúdigim bolyp júrdi. Almatyǵa keldik. Jazýshylar odaǵynda tuńǵysh ret kınossenarıı talqylandy. Júz shaqty adam jınaldy. Qalıhan «zyryldatyp» protokolyn jazyp otyrdy. Aldyn ala taratyp bergenbiz. Jurttyń bári maqtady. Meniń Májikeńe degen kúdigimniń saldary bolsa kerek, meni eki ret shaqyrdy, kıno túsirilip jatqan aýylǵa barmadym. Qorqyp júrdim. Biraq montajdap alyp kelip kórsetkende, shalqamnan tústim. Bir sózi­me tımegen. Sóz degende men dıalogty aıtyp otyrǵan joqpyn.  Fılmge, oqıǵaǵa qııanat ja­samaǵan. О́zim tań­ǵal­dym. Sodan keıin kóńilim ornyna tústi. Aldynda qaljyńdap: «Maǵan ruqsat berse ek­ranǵa Ákim Tarazı dep jazar edim» degenim bar edi. Biz oqý bitirip keletin jyly Qazaq­standa kóptegen jazýshylar famılııasyn ózgertip, Ábý Atyraýı, Tahaýı Ahtanı dep «ovtan» qutylýdyń amalyn izdeı bastaǵan kez edi. Men kelgen kezde jańaǵy­lar­dyń bárin Orta­lyq partııa komıteti shaqyryp alyp, «ovtyń» ishine qaıtadan kirgizip jibergen ǵoı. Al endi meniń «shirkin-aı» dep aıtqanym, maǵan ruqsat ber­meı­di ǵoı degen kúmánim edi. Bir kúni redak­sııa­nyń bólmesinde otyr edim, Májikeń kelip sol qolymen qushaqtap aldy da: «Áı, Búlkilbaı» dedi. (Ol kisi maǵan «Búlkil­baı» dep at qoıǵan. Osydan soń meni Shákeń de, Sultan da, búkil «Qazaqfılm» «Búlkilbaı» dep ketken edi) «Júr,  fılmińdi kór» dedi. Otyrmyz ekeýmiz zalda. Úlken ekran jarq etip «Ákim Tarazı» degen esim… shyǵa kelgende, júregim alqymyma tyǵylyp qaldy.

Áli esimde, kórkemdik keńes boldy. Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Dmıtrıı Snegın, Qyrǵyzstannan Shyńǵys Aıtmatov keldi. Bári keremetteı maqtady. Endi Májikeń ekeýmiz de alaqanymyzdy ysqylap qýanyp júrmiz ǵoı. Sodan úsh-tórt kúnnen keıin Ortalyq komıtetke dırektorymyzdy shaqyrady. Sol kisi alyp baryp kórsetken ǵoı. Dımekeń joq eken. Máskeýge ketip qalypty. Bilmeı baryp qalǵan. Ekinshi hatshy, umyt­pasam, Kozlov degen kisi bolatyn. Sol kóripti-daǵy Fedýlın degen mınıstrimizdi, kınostýdııa dırektoryn bala­ǵat­tap qýyp shy­ǵypty. «Myna oqıǵa Keńes ókimetinde bolyp jatyr ma, álde basqa elde me? Sovet ókimeti qaıda? Tym bolmasa elektr shamy qaıda?» deıdi ǵoı. Sóıtip, eki bastyq súmireıip qaıtyp keledi. Májikeń  fılmdi eriksiz ózgertýge májbúr boldy. Bir tikushaq kelip qonǵan sátte ishinen aq jeleńdi dáriger áıel men ushqysh shyǵyp: «Aýyryp qalǵan eshkim joq pa?» dep suraıdy. Sony ózi baryp túsirip keldi. Meniń tekstime kirgizgen epızody osy ǵana boldy. Biraq onymyzdyń da qýlyq ekenin Máskeý bilip qoıdy. Fılmdi qabyl­daýyn qabyldady-aý, biraq esh jerde kórset­pegenine qarap, ar ja­ǵyndaǵy jaǵdaıdyń neni meńzep turǵanyn bildim. Festıvalge de ji­bermeı qoıdy.  Fılm ekranǵa shyqpady.

Jáne bir qyzyq oqıǵany aıtaıyn. Osy jaqynda ǵana Satybaldy Narymbetov telefon soǵady. «Kóke, «Tulpardyń izi» degen  fılmi­ńiz­di buryn kórmegen ekenmin. Áligi ázirde ǵana teledıdardan kórsetti. Aǵa, mynaýyńyz sumdyq  fılm ǵoı!» dep aǵynan jaryla pikir aıtty.

«Onyń zamany keledi áli»

Men búgin Májikeńe adam retinde, qazaq retinde minezdeme berip otyrmyn. Birinshi  fılminiń qalaı túskenin aıttym. Ol kisi týraly meniń «Táj» degen kitabymda da estelikter bar ekenin joǵaryda aıtyp kettim. Al endi men Májikeńniń taǵy bir  fılmin taldap aıtyp bergim keledi. Ol  fılm «Onyń zamany keledi áli» dep atalady. Bul Shoqan Ýálıhanov týraly túsirilgen kınotýyndy. Sol kezde mynadaı  fılmdi Májikeń qalaı qoıdy eken dep tańǵaldym. Qylyshynan qan tamǵan Reseı patshasy Shoqandy qabyldap: «Iá, jas ofıser, ne tilegiń bar?» degende, Shoqan aıtady ǵoı: «Meni tolǵandyryp júrgen qazaq halqynyń taǵdyry. Sol týraly aıtsam dep edim» dep. Patsha burylyp, sóziniń aıaǵyn estimeı ketip qalady. Májikeń, mine, sol epızodty qalaı túsirgen dep tańǵalam. Májikeńniń Shoqany  fılmniń sońynda ólmeıdi ǵoı… Aýyryp jatqan adam: «Atty ákel» deıdi. Atqa minip, shaýyp ketip bara jatady. Muny kórgen qazaqtyń kózine jas úıirilmeýi múmkin be? Osy oqıǵany qalaı túsirgenin, muny «qyraǵy kózderdiń» qalaı jibergenin túsinbeımin. Sol  fılmde Taraz qalasyna shabýyl jasaıdy ǵoı patsha generaly, Shoqannyń óz dosy. Eki dostyń arasyna sol arada jik túsedi… Al, Q. Jandarbekov oınaǵan kóterilisshilerdiń basshysy qandaı súıkimdi adam. Intellektýal, zııa­ly adam. Jáne patsha úkimetiniń zeńbirekpen qarý­lanǵan dıvızııasyna atqa mingen qazaq­tardyń shabýylyn kórsetedi. Soǵys tásilin kórsetedi. Jeńilmegenin kórsetedi. О́ziniń dosyna: «Taraz qalasyndaǵy qarýsyz halyqty qyryp jiber­diń, senimen men endi dos emespin», dep teris aınalyp ketip qalatyn jeri bar Shoqannyń. Sony qalaı túsirgen?! Sony qalaı ótkize aldy dep oılaımyn. Al Shoqannyń demalysqa elge kelgeninde kókparǵa qosylyp ketip, – Abylaı! Abylaı! dep shabatynyn sol kezdegi qyraǵy kózderdiń qalaı ótkizip alǵany tipti, tań­ǵalarlyq jaı. Májikeńniń ózi jurtpen til tabysa biletin adam edi. Áıtpese mundaı  fılm sol kezde ekranǵa shyǵýy túgili sse­narııdiń ótýiniń ózi ońaı bolmaıtyn. Máji­keń­niń óz taǵdyry da Shoqannyń taǵdyryn eske túsiretin…

«Otqa oranǵan Oral»

Ol kezde men stýdııanyń bas redaktorymyn. Qolymyzdan kelgenshe áıteýir syndy azaıtyp, senzýranyń aldaýdyń amalyn izdeıtin kezimiz ǵoı. «Tekeni jezde dep, eshkini ápke» dep júrip, sol  fılmniń ssenarııin Máskeýge qabyl­dat­tyq. Májikeń  fılmdi Oral qalasynyń mańynda, Jaıyq ózeniniń jaǵasynda túsirdi. Oral qala­syn aqtardan azat etýge Alashorda atty ásker polki qatysqan. Qyzyldar qalanyń ekinshi jaǵynan shabýyl jasaǵan. Sol epızodtardy kórip otyryp  fılmniń áskerı keńes­shisi general-leıtenant daý shyǵarady. Alashorda degen páleni qaıdan taptyń?! – dep, ekeýi biraz sózge barady. Máskeýden kelgen general onda barǵan soń úlken bastyqtarǵa aryz jazyp beredi. Sodan «Otqa oranǵan Oral» qoımada otyz jyl jatyp qaldy.

Otyz jyldan keıin «Arman» kınoteatry­nyń zalynda «Otqa oranǵan Oraldyń» tu­saýyn kestik… Ǵajap  fılm. Batyl  fılm. «Otqa oranǵan Oraldy» qaıtadan tazalap, jurtshy­lyqqa kórsetip, festıvalin ótkizsek, jarar edi.

Meniń ózim onyń búgin 90 jyldyq mereıtoıy ekenin sál bolmaǵanda umyta jazdappyn. Maǵan Saýytbek telefon soǵyp aıtty. Ile-shala týǵan inisi Qasym habarlasty. Májikeńniń toıy jetim qyzdyń toıyndaı bolyp qalmasyn degen kúdikpen osy oılarymdy aıtyp otyrmyn. Kınogerler odaǵy, zııaly qaýym bolyp Májikeńniń 90 jyldyq toıyn jaqsylap ótkizý búgingi ur­paqqa paryz. Semeıde, Almatyda, Astanada ótkizý kerek. Májıt Begalın qazaq kıno­synyń negizin qalaǵan klassıgimizdiń biri ǵoı. Qazaq kınosyn ustap turǵan tórt taǵan. Esimderi ańyzdarda aıtylatyndaı, tórt tirek. Altyn dińgek. Sháken, Májıt, Sultan jáne Abdolla. Olardan keıingi jas rejıs­serlerdiń jolyn keseıin dep otyrǵan joq­pyn. Biraq jastarymyz aǵalar dárejesine áli jetken joq. Aımanovtan keıingi kıno­daǵy ekinshi altyn dińgek – Májıt Begalın ekeni esh kúmán týdyrmaıdy. Sultannyń «Qyz Jibegi», Abdollanyń «Meniń atym Qojasy» qaıtalanbas týyndylar. Qanshama bizde balalarǵa arnalǵan fılmder bar, biraq sonyń eshqaısysy «Meniń atym Qoja» fılmi­nen asqan joq. Ras, Shárip Beısen­baevtyń ssenarııim boıynsha «Arman-ataman» degen  fılmi bar. Teledıdardan jıi-jıi kórsetiledi. Biraq Sháriptiń bir kemshiligi boldy, akterlerdi oınata bilmedi. Abdolla Qarsaqbaevtyń  fılmi halyq arasyna nege keńinen tarap ketti? Sebebi, Abdolla akterlerge qatty senetin. Erik beretin. Rejısser avtorlarǵa erik berip, ózimen teń ustasa ǵana shyǵarma utady. Sháriptiń «Arman-atamany» da jaqsy dúnıe. Biraq rejıs­serdiń akter­lerdi qysyp ustaǵany sezilip tura­dy. Sondyqtan osy tórt taǵanmen shekte­lemiz. Men Sháripti tómendetip otyrǵan joqpyn. Ol kisiniń de aty atalyp, mereıtoıy ótki­zilýi kerek, otandyq kıno ónerindegi onyń eńbegi zor. Myna tórt tarlan klassıkalyq jol salyp berdi. Jáne bir aıta ketetin át­tegen-aıym bar. Zeıin Shashkınniń romany boıynsha Abdolla Qarsaqbaev túsirgen «Kú­ńi­rengen kúdikti tań» degen  fılm boldy. Ol ózi josparǵa orys tilinde kirdi de, orys tilinde túsirildi. Ydyrys Noǵaıbaev oınaıdy. О́te ǵajap shyǵarma. Qylyshynan qany tamyp turǵan keńestik dáýirde zamanyna qar­sy shyqqan qaıratkerdi aqtap alǵan  fılm. Sol  fılm bıik baǵasyn áli kúnge tolyq ala almaı júr. Osyndaı ólmes týyndy ákelgen Abdollanyń  fılmderine nege arnaıy festıval ótkizbeımiz? Oblystarǵa nege aparmaımyz? Osyndaı umyt bola bastaǵan dúnıe­lerdi qaıta tiriltsek, bizdiń qolymyzdan bireý qaǵyp otyr ma? Bul úlken suraq.

Sóz arqaýy Májikeń bolǵanymen qazirgi kıno, kınoǵa kelgen qazirgi jastar qaıta-qaıta oıyma orala beredi. Qazirgi jastardyń fılmi týraly aıtqanda, olardyń ishinde ilip alar túk joq dep aıta almaımyn. Biraq jas­tarymyz elikteý men solyqtaý dáýirinen shyǵa almaı júr. Rejısser halyq ómirinen qol úzbeý kerek. Aýylda turýy kerek. Bári qalany aınalsoqtap shyqpasa, aýyldyń shynaıy beınesin olar qalaı túsinedi, qalaı túsiredi. Bir jigit qyzǵa ǵashyq bolady, ol súıe me, súımeı me sony 30-40 serııaly etip shubyrtqannan túk utyp júrgen joqpyz. Uıat emes pe. Bir  fılm bar – 550 serııa. Ol serıaldardan ónerdiń «ısi» de shyqpaıdy. Mynaý jaqsy oınaǵan eken dep bir ártisti kórsete almaısyń. 550 serııaly  fılmniń sse­na­rııin kim jazdy, ol shubyryndyny kim túsirdi – belgisiz. Aty bar da zaty joq.

Qazaqtyń Májıti

О́zi zııaly otbasynda óskendikten bolsa kerek, Májikeń saýsaǵynyń ushynan bastap, jer basyp júrgen tabanyna deıin tutas qazaqy jan edi. Shet elderde júremiz, Máskeýde, Lenıngradta degendeı. Qaı jerde júrsin Májikeń eń aldymen, óziniń qazaqtyǵyn saqtaıtyn. Eýropasha kıingenniń ózinde ol kıimniń úlgisine halqymyzdyń oıýlaryn, qazaqtyń ulttyq mánerin qosýdan tanbaıtyn.

Májikeńniń ózi aıtyp bergen bir oqıǵa esimde. Lenıngradta Shoqan týraly  fılmniń bir kórinisi túsirilip jatqan kez. Basy-qasynda Májikeńniń ózi júr. Alashordanyń formasyn kıgen jigitteri. Bastarynda túlki tumaq, bórik, taqııa degendeı. Qoldarynda – qylysh, naıza. Qarý asynǵan álgi attyly áskermen Májikeń bastaǵan bir top qazaq qazirgi Sankt-Peterbýrg qalasyna kirip kele jatady. «Kele jatyrmyz. Kóshedegi mılısıonerlerdiń esi ketti. Sodan keıin jaı júrip qana qoıǵan joqpyz, aldyńǵy jigittermen kelisip qoıǵandaı, «Al, basta» deı bergenim muń eken, olar tura shapty. Halyq qyrylyp qala jazdady. Máshıneler toqtap qaldy. Bul ne sumdyq dep úreılengen jurt kóshede ne isterlerin bilmeı qaldy» dep Májikeńniń ózi sol oqıǵany bizge qyzyqtyra áńgimelep bergen. Osy jaǵdaıdan keıin Máji­keńdi shaqyryp alyp sóılesedi Lenıngrad­tyń basshylary. «Jáı qaljyńym edi» deıdi ol. «Jaraıdy» dep keshiripti álgiler amalsyzdan. О́ıtkeni, Májikeńdi bári syılaıtyn, jaqsy kóretin. «Otqa oranǵan Oraldyń» bir epızody bizge sonaý jyldardan osyndaı óshpes rýhty jetkizer edi. Osydan artyq onyń qazaqylyǵy men ultjandylyǵyna taǵy qandaı dálel kerek. Taǵy bir basynan keshken oqıǵasyn bilemin. 150 múshesi bar partııa uıymynan 2-3 delegat aýdandyq partııa konferensııasyna ótip ketedi. Onyń biri Májikeń. Aýdandyqtan qalalyqqa syrǵıdy, sol tizimmen oblystyq deńgeıge ótedi. Respýblıkalyq delegattardyń ishinde taǵy da ol kisiniń aty júredi. Sodan keıin baryp mınıstrge kirip aıttym deıdi: «Aleksandr Semenovıch, men partııanyń múshesi emespin ǵoı» dep. Mınıstrdiń sol jerde júregi ustap qala jazdapty. Partııanyń konferensııalary men sezine ataqty adam kerek bolǵan soń osylaı aty-jóni tekserilmeı, tizimnen tizimge ótip kete bergen ǵoı. Zmeev degen jerde oń qoly jerlengen dedim emes pe? Bir adamgershiligi bar jigitter, múmkindigi bar azamattar, kınony tóńirektep júrgen adamdar sol jerge Máji­keń­di qurmettep, bir baryp qaıtsa bolar edi-aý…

Májikeń jastarǵa at qoıýdyń sheberi bolatyn. Sháken Aımanovty «Drobskıı» deıtin. Nege olaı ataıtynyn eshkim bilmeıdi. О́zim aıt­qandaı, men «Búlkilbaımyn». Qalıhandy «Ketik» deıtin. Saıynǵa da qatyryp at qoıǵan. Oljasqa qoıǵan aty «Kosmıcheskıı» edi. Abdollaǵa da, Sultanǵa da qoıǵan japsyrma esimderi ózderine jarasyp turatyn jáne bul úshin olardyń eshqaısysynyń renjigenin kór­gen emespin. Bir ǵajaby, ákesimen, sheshesi­men qaljyńdasyp sóılesetin. Keıde anasyna: «Oý, Sapekeńniń kelinshegi, sháıińdi qashan beresiń maǵan?» deıtin. Issaparmen shyqqan kezde de adamdarmen tez til tabysyp ketetin. Sol barǵan jerindegi adamdardyń ózine at qoıyp alatyn.

Buryn kıno túsirip kórmegen Jantórınge rejısser retinde kómektesýge Qarataýǵa baryp, sol jaqtan aýyryp kelip, dúnıeden ozdy. Kómektesýge, bireýge qolushyn berýge daıyn turatyn edi. Ol kisi maǵan aqyl aıtatyn. «Áı, Búlkilbaı, eshkimge mindet qylma, ózińniń osy ómirge kelgenińdi áke-shesheńe de mindet qylma, maǵan nege kómektespeıdi degen sózdi múlde sanańnan alyp tasta. Keldiń be ómirge, óziń áreket jasa, óziń ós, óziń jetil. О́ziń shyǵatyn bıigińe óziń jetýiń kerek. Bireýdiń baldaǵyn paıdalanyp shyqpa» deıtin. Jaryqtyq aǵam-aı!

Jazyp alǵan Qarashash TOQSANBAI.