О́nege

Juma, 4 mamyr 2012 7:47

Ádette, jurt joǵary qyzmet pen laýa­zymdarǵa ólermendikpen umtylatyn­darǵa saqtana qarap jatady. Oǵan sebep te joq emes shyǵar. Al sol qyzmet pen laýazym jaqsy adamnyń aldynan ózi ushyrasyp, jolyn ashyp jatsa, bul ujym úshin de, qoǵam úshin de kóbine-kóp olja ma deısiń. Qalaı bolǵanda da, esimi elimizdiń zııaly qaýy­my­na birshama tanys Muhambetqasym Qoıshy­baıuly Shákenov aǵamyzdyń ómiri men eńbek jolyna zer salsań, osy oıǵa bekı túsesiń.

Juma, 4 mamyr 2012 7:47

Ádette, jurt joǵary qyzmet pen laýa­zymdarǵa ólermendikpen umtylatyn­darǵa saqtana qarap jatady. Oǵan sebep te joq emes shyǵar. Al sol qyzmet pen laýazym jaqsy adamnyń aldynan ózi ushyrasyp, jolyn ashyp jatsa, bul ujym úshin de, qoǵam úshin de kóbine-kóp olja ma deısiń. Qalaı bolǵanda da, esimi elimizdiń zııaly qaýy­my­na birshama tanys Muhambetqasym Qoıshy­baıuly Shákenov aǵamyzdyń ómiri men eńbek jolyna zer salsań, osy oıǵa bekı túsesiń.

Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanyn­daǵy maldy aýylda týyp-ósken, bala kezden talapty Muhań sonaý 50-shi jyldardyń aıaǵynda mektep qabyrǵasynda júrgende-aq ár qııaǵa oı jiberip, kólik júrgizýshilikti de, fotoǵa túsirýdi de úırenip alǵan eken. Sapaly bilim alýdy oılap, oblys ortalyǵyn­daǵy mektepke aýysyp, sonda júrgende oblystyq radıoda balalar baǵdarlamasyn júrgizetin dıktor bolǵany da bar. Sońǵy synypta áskerı ýchılıshege oqýǵa túsýge talaptanyp, onyń da synaǵynan súrinbeı óte shyqqan. Bozbalany jýrnalıstik romantıka da qyzyqtyrǵan. Búginde biz biletin Muhań shyndap talpynsa jaqsy jýrnalıst bolyp ketýi de múmkin edi. Biraq balanyń kóńil qalaýyn «Qaraǵym, aýylda týyp-óstiń, kúnkórisimiz maldyń arqa­synda… Lajy bolsa, mal mamany bolǵa­nyń jaqsy» degen ákeniń talaby sheshipti. Qazaqy tárbıege qanyq aýyl balasy ákeniń aıtqanyn tilek emes, zań dep qabyldaıdy. Muhań 1959 jyly Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ıns­tıtýtynyń veterınarııa fakýltetiniń esigin ashady.

«Veterınarııa – óte qadirli mamandyq. Akademık Konstantın Ivanovıch Skrıa­bınniń: «Medısına adamdy emdeıdi, veterınarııa adamzatty emdeıdi» degen qanatty sózi bar, – deıdi Muhań. – Osy mamandyqty meń­ger­genime ókinbeımin».

Maldyń eti men sútinsiz kúnimizdiń ekibastan qarań ekeni óz aldyna, bul sol jeıtin etimiz ben ishetin sútimizdiń saý maldyń ónimi bolýy tıis deıtini shyǵar munysy. Al ony qaı kezde de durys, saýatty maldárigerlik qyzmetsiz qamtamasyz etý múmkin emes.

Taǵy bir mal mamanynyń: «Mal dárigeri bolý adam dárigeri bolýdan da qıyn. Adam qaı jeri aýyratynyn ózi aıtady, al maldyń aýrýyn óziń tabýyń kerek…» – degenin de estidik. Bul da jany bar sóz shyǵar…

Instıtýtta jaqsy oqyp qana qoımaı, osy oqý orny fýtbol komandasynyń qura­ma­synda oınaǵan, ári komsomol uıymynyń belsendisi bolǵan Muhań dıplomyn alǵan soń, óz aýdanyndaǵy «Kommýnar» keńshary­nyń shalǵaıda jatqan «Kókdala» bólimshe­sine mal mamany bolyp qyzmetke kirisedi.

Taǵdyr Muhańa ókinbesteı eńbek jolyn, eline, halqyna abyroımen qyzmet etý baqytyn buıyrtyp turǵan bolyp shyqty. Negiz­gi mamandyǵy boıynsha Sverdlov (qa­zirgi Baızaq) aýdanyna aýysyp, esepke turý úshin ol komsomol komıtetine soǵady. Sóıt­se, basshylyq oǵan bos turǵan uıym­das­tyrý bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin usynady. Obkomkomsomoldyń birinshi hatshysy Tasbolat Baıtalıev Muhańnyń uıym­dastyrý jumystaryna beıimdiligin Alma­ty­daǵy stýdent kezinen baıqaǵan eken. Reti kelip jatsa, Muhańdy qoǵamdyq qyzmetke tartýdy aýdan basshylyǵyna sol qulaq­qaǵys etip qoıypty.

Muhańnyń sodan keıingi eńbek joly jó­ninde az aıtýǵa da, kóp aıtýǵa da bolady. Az deıtinimiz: sydyrtyp óte shyqsań, ol jol aq paraqtyń jartysyna-aq syıyp ketedi. Joǵa­ryda atalǵan qyzmetten keıin ol jol bir jerde uzaqqa sozylyp, ekinshi bir jerde sholaqtaý qaıyrylyp, Jambyl aýdandyq komsomol komıtetiniń ekinshi hatshysy, Qa­zaqstan komsomoly OK nusqaýshysy, bólim meńgerýshisiniń orynbasary, Máskeý­degi BLKJO OK nusqaýshysy, Jezqazǵan oblys­tyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy, Aqtoǵaı aýatkomynyń tóraǵasy, Jańaarqa aýpartkomynyń birinshi hatshysy, Qazaqstan kompartııasy OK ınspektory, Torǵaı oblatkom tóraǵasynyń orynbasary, Qyzylqum aýpartkomynyń birinshi hatshysy, Qazaq tarıhı jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý qoǵamy Ortalyq keńesiniń tóraǵasy, QR Prezıdenti men Mınıstrler Keńesi Appa­raty­nyń bólim meńgerýshisi, respýblıka Joǵarǵy Keńesi Apparatynyń basshysy, el Úkimeti, keıinnen Mınıstrler Kabıneti bó­lim meńgerýshisiniń orynbasary, bas ınspektory bolyp jalǵasty. Zeınetkerlik jasqa jetkennen keıin de eńbekten qol úzbeı, búginde «KEGOC» ulttyq kompanııasynda jaýapty qyzmet atqaryp keledi.

Al kóp aıtýǵa da bolady deıtinimiz: bul jóninde tutas kitap jazsań da artyqtyq etpeıdi. «Jadymdaǵy jyldar» dep atalatyn ondaı kitapty Muhańnyń ózi 2009 jyly jazyp shyǵarǵany da ras.

Ol kitaptan «osylardy men istedim» degen bir joldy da tappaısyń. Biraq kitapty oqý barysynda atqarylǵan isterdiń tý syrtynda iske de, adamdarǵa da janashyr, aqyldy basshynyń turǵanyn sezinesiń.

Árıne, bir kitapta Muhań kórgen-bilgeni­niń bárin jaza qoımaǵan bolar. Sonyń ózinde de osy kitapty oqý barysynda Muhańnyń talaı-talaı taǵylymdy oqıǵalardy bastan ótker­geniniń kýási bolasyń. Onyń istiń kózin biletin basshy, tamasha uıymdastyrýshy, eljandy, ultjandy azamat bolǵanyna kóz jet­kizesiń. Túrli joǵary laýazymdy qyzmet­terdi atqara júrip, óz múmkindiginiń aıasynda máde­nıetimiz ben ónerimizge, dinimiz ben dilimizge qamqor bolǵanyn ańǵarasyń.

Al olar neden kórinedi?

Buǵan da Muhańnyń eńbek jolynda mysal eterlik derekter az emes.

– 1988 jyly Qyzylqum (qazirgi Otyrar) aýdanyn basqarýǵa barǵanymda qumdaǵy shopandardyń osy kezge deıin kıiz úılerde qystaıtynyn kórgende tańǵaldym, – dep eske alady Muhań. – Olardyń kópshiliginde elektr jaryǵy joq eken. Túnde maısham jaǵady. Jergilikti halyqtyń jartysynan azy ǵana taza aýyz sýmen qamtylǵan.

Jańa basshy eń aldymen shopandardyń osy áleýmettik jaǵdaıyn sheshýmen aınalysýdy qolǵa alady. Jarty myńnan astam malshyny úsh kúnge jınap, dárigerlik tekserýden ótkiz­diredi. Sóıtse, olardyń jartysynan kóbiniń densaýlyǵynda aqaý bar eken. Sodan soń, barǵan jyldyń kúzinde-aq jurtty jumyl­dyryp, jergilikti materıaldardy paıdalandyryp, eki aıda 28 úı, 28 qoı qora, 18 monsha saldyrady. Shopandardyń bárin de kıiz úıde qystaýdan qutqarady. Mamandar jiberip, ózge oblystardyń ozyq tájirıbesin zerttetip, solardy ózderinde qoldanýǵa kóńil bóledi.

Dinı nasıhatqa tyıym salynǵan sol kezdiń ózinde Arystan bab kesenesin paıda­lanýǵa bergizdiredi. Sondaı-aq, kóne Otyrar topy­raǵynda murajaıdy ashqyzyp, onyń aldyna ál-Farabı ǵulama babamyzdyń eskert­kishin ornatqyzady. Otyrar tóbesine beı-bereket qazba jumystaryn júrgizýge tyıym salýǵa qol jetkizedi. Aýdan jurtynyń eńsesin kóter­gen ózgerister, mine, osylaı bastaý alady.

Aıta berseń, sol eskertkishti ornatýdyń tarıhy da qyzyq. Buǵan deıin kóne Otyrarda ál-Farabıdiń atynda kóshe de, eskertkish te joq eken. Surastyryp baıqasa, Alma­tyǵa ornatý úshin jasalǵan bir eskertkish kelbeti kelmeıdi degen syltaýmen Shym­kent­tiń saıaba­ǵynda jatqan bolyp shyǵady. «Myń jyl buryn ony qaı qazaq sýretke túsirip aldy deısiń?» degen ýáj aıtyp, Muhań álgini aldyrtyp, unaǵan soń, Otyrar topyraǵyna ornattyrady. Sol eskertkish qoıylǵan jerinde jarasyp-aq tur.

Árıne, basshy bolý úshin adamǵa kemel bilim, bıik parasat kerek. Osylar tabylsa, qajet kezinde basshynyń basynan durys sheshim, aýzynan jurt qulaq qoıatyn kósheli sóz shyqpaq.

Muhań osy Qyzylqum aýdanyn basqaryp turǵanda, óziniń týǵan topyraǵyna Monǵo­lııanyń ǵaryshkeri Gýrragcha dosyn ertip aqyn Muhtar Shahanov kele qalady. Otyrar halqy óziniń qadirli perzentin qoshemettep qarsy alyp, «Aýdannyń qurmetti azamaty» ataǵyn beredi. Al Gýrragchanyń ıyǵyna shapan jabýmen shekteledi. Aqyn Muhań alǵa­shynda sońǵy sheshimge qatysty «tary­ný­dyń» sebebin túsinbeı qalady.

Sonda aýdan basshysy aqynǵa: «Muha, basqa jaqta ondaı qurmet kórsete bersin. Al bizde bolmaıdy, óıtkeni, myna turǵan Otyrardy onyń babalary 1219 jyly jermen jeksen etken» dep, máseleniń mán-jaıyn esine salady. «Men bul jaǵdaıdy qalaı oılamaǵanmyn?» dep, oryndy ýájge, árıne, aqyn da toqtaıdy.

Muhańnyń ómirindegi myna bir oqıǵa 1981 jyldyń sáýirinde Jańaarqa aýdanyn basqaryp júrgende bolypty. «Drýjba» keńsharynyń Rahmetjan Saljanov esimdi qyzmetkeri áıeliniń tolǵaǵy ustap, meıir­bıkeni ertip alyp aýdan ortalyǵyn betke alyp shyǵady. Biraq jolda mingen kólikteri buzylyp turǵanda, olarǵa óziniń qyzmet kóligimen kele jatqan aýdan basshysy Muhań jolyǵa ketedi. Jaǵdaıdy bilgen soń, ol kóligin solarǵa berip, ózi úıine jaıaý qaı­ta­dy. Erteńine perzenthanada dúnıege ul keledi de, Muhańnyń adamgershiligine súı­singen ata-ana nárestesine onyń esimin bermek bolady. Alaıda, sol arada kórshi áıel túnde tús kórgenin, túsinde osy Saljanov­tyń Aýǵanstanda soǵysta júrgen uly Nurlan qasyna Erlan degen balany ertip kelgenin aıtady. Sóıtip, yrymshyl qazaq endi náresteni Erlan dep ataıdy.

2009 jyly osy Erlanǵa túsinde bireý: «Mynany saǵan bir adam berip jiberdi», – dep jas náresteni usynady. Ol tańerteń kórgen túsin áke-sheshesine aıtady. Saljanovtar sol kezde Erlannyń ózi dúnıege kelerde bolǵan oqıǵany esterine alady. Sóıtip, 19 aqpanda Aıgúl kelinderi bosan­ǵan­da, nemerelerine Muhambetqasym degen at beredi. Astanada turatyn úlken uly Nurlanǵa: «Sol kisi bar ma eken, tabyńdar­shy, ózine aıtaıyq», – dep tapsyrady. Ol Muhańdy elordada ótken bir toı dastarqa­nynda ushyratyp, tanysyp, onysyn áke-sheshesine habarlap, qýantady.

Muhań sodan keıin joldastaryn ertip bir kezde ózi qyzmet atqarǵan Jańaarqaǵa baryp, kishkentaı attasyna batasyn berip qaıtady. Iá, adamǵa jasalǵan bir jaqsylyq keıinnen osylaısha «kıno oqıǵasyna» bergisiz bolyp jalǵasqany da bar. Adamǵa úlken abyroı osyndaı úlkendi-kishili is-áreketterińmen de keledi eken.

Árıne, osylarǵa qarap, Muhańnyń aldynan udaıy aq tań atyp turdy eken deýge de bolmas. О́mir bolǵan soń, taǵdyrdyń te­perishi men adamdar arasyndaǵy kúrdeli qarym-qatynastardyń san alýan shyrǵa­lańyn ol da bir kisideı bastan ótkerdi. Ási­rese, aqyldy da aıaýly, uldan jalǵyz Asqa­rynan qapyda kóz jazyp qalýy sózben aıtyp jetkisiz aýyr qasiret edi. Biraq ómirde kópti kórgen Muhań taǵdyrdyń bul syna­ǵyn da sabyr men tózim saqtap, kótere bildi. «Qaıteıin, halqym aman bolsa, jalǵyz bolmaspyn» dep jubatty ózin. Instıtýtta birge oqyp júrip, taǵdyryn qosqan jary Sheker tátemizdi de jubatyp, janyna súıeý bola aldy. Búginde olar úlken qyzy Gúlnara men kúıeý balasy Nurtýǵan­nyń, Asqar ulynyń jary Mádına kelininiń, nemereleri Jandos, Nurgúl, Esettiń jáne Ulybrıtanııada magıstratýrada oqıtyn qyzda­ry Aıgúldiń tileýin tilep, tirshilik keshýde.

…Talabymen de, talpynysymen de jastaı kózge túskenimen, Muhań joǵary qyzmet atqarýdy eshqashan jalań maqsat tutpapty. Jas­tar odaǵynyń Jambyl aýdandyq uıy­mynan Almatydaǵy komsomoldyń ortalyq komı­tetine qyzmetke shaqyrylǵanda da, birin­shi hatshy О́zbekáli Jánibekov marqum­nyń «partııadan shyǵartqyzbaq bolǵan qysymynan keıin» ǵana kelisken eken. Ol qyzmetti – árdaıym azamattyń halyq aldyn­daǵy mindetin abyroımen óteý múmkindigi dep uqty. Kórip otyrǵanymyzdaı, osy qarapaıym da uly maqsat ony jolynan jańyldyrǵan emes. Túsin­genge odan alatyn ónege de az emes sııaqty.

Ábdimútál ÁLIBEKOV.

Astana.