Kúltegin – bizdiń babamyz

Juma, 25 mamyr 2012 6:50

Halqymyzdyń betke ustar asyl azamattarynyń biri, orda buzar otyz jasynda jemisti ǵylymı-zertteý eńbekterimen qazaq ádebıetiniń tarıhyn bir myń eki júz jylǵa tereńdetip, erlik jasaǵan, totalıtarlyq júıe kúıremeı turyp-aq Shákárim Qudaıberdıev, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Júsipbek Aımaýytov, Mirjaqyp Dýlatov syndy Alash arystaryn, ardaqty aqyn-jazýshy­lary­myzdy halqymyz­ben qaıta qaýyshtyrýǵa aıtarlyqtaı úles qosqan, táýelsizdiktiń alǵashqy qıyn jyldarynda elimiz úshin shybyn janyn shúberekke túıgen kóregen Kóshbasshymyz Nursultan Ábish­uly­nyń janynan tabylyp,

Juma, 25 mamyr 2012 6:50

Halqymyzdyń betke ustar asyl azamattarynyń biri, orda buzar otyz jasynda jemisti ǵylymı-zertteý eńbekterimen qazaq ádebıetiniń tarıhyn bir myń eki júz jylǵa tereńdetip, erlik jasaǵan, totalıtarlyq júıe kúıremeı turyp-aq Shákárim Qudaıberdıev, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Júsipbek Aımaýytov, Mirjaqyp Dýlatov syndy Alash arystaryn, ardaqty aqyn-jazýshy­lary­myzdy halqymyz­ben qaıta qaýyshtyrýǵa aıtarlyqtaı úles qosqan, táýelsizdiktiń alǵashqy qıyn jyldarynda elimiz úshin shybyn janyn shúberekke túıgen kóregen Kóshbasshymyz Nursultan Ábish­uly­nyń janynan tabylyp, ultymyzdyń rýhyn oıatýǵa, elimizdiń eńsesin kóterisýge at­salysqan, Naýryzdyń ulttyq rýhanı sıpat alyp, qaıta oralýyna, ana tilimizdiń mem­lekettik mártebege ıe bolýyna, eldik salt-sanamyzdyń, ádet-ǵurpymyzdyń jańǵyrýyna zor úles qosqan Myrzataı Joldasbekovtiń esimi elimizge keńinen belgili.

Sońǵy ýaqytta men ult muraty jolynda ǵumyr boıy jan aıamaı qyzmet etip kele jatqan Myrzataı Joldasbekov aǵamyzdyń kúreske, ǵıbratqa, qyzyqtarǵa toly ómiri týraly syr-suhbatqa qurylǵan jańa roman jazýǵa kiristim. Búgin sol kitaptan alǵashqy «súıinshi» úzindini ult gazeti «Egemen Qazaqstan» arqyly kópshilikke usynýdy jón kórdim.

 Avtor.

Avtor: Myrzeke, «Otan úshin otqa tús, kúımeısiń» degen edi Baýyrjan Momysh­uly. Otan úshin, el úshin, halqyń úshin eńbek etý – eńbek ataýlynyń mándisi. Hal­qymyz ózi úshin aıanbaı eńbek etken aıaýly ul-qyzdarynyń esimderin de, atqarǵan qyzmetterin de bilýge tıis. Osy turǵydan kelgende sizdiń ýnıversıtet bitirgen soń áýeli birer jyl ózińizdi oqytqan oqý ornynda dáris bergenińizdi, artynan aspı­ran­týraǵa túsip, «Kóne túrki ádebı eskert­kish­teri jáne olardyń qazaq ádebıetine qaty­sy» atty dıssertasııany meılinshe sátti qorǵaǵanyńyzdy bilemiz. Siz ǵylymnyń ózińizge deıin eshkim zerdelemegen, oı sáý­lesin túsirmegen, aıaq baspaǵan tyń alqabyn óte muqııat, tereń, tyńǵylyqty zerttedińiz. Suńǵylalyqpen ıgerdińiz. VIII ǵasyrdaǵy tasqa qashalyp jazylǵan Orhon eskert­kish­teriniń túrki jurtyna, qazaq ádebıetine ortaqtyǵyn jan-jaqty dáleldedińiz. Tuń­ǵysh ret Kúltegin, Tonykók kesheni mátin­deriniń búgingi qazaq tilindegi ádebı-ma­ǵy­nalyq aýdarmasyn (jańashasyn) jasap, olardy 1967 jyly jaryq kórgen «Ertedegi ádebıet nusqalary» atty kitapta jarııa­ladyńyz. «Bul kitaptyń shyǵýyna oraı qazaq ádebıeti tarıhynyń kókjıegi on eki ǵasyrdan árige keńeıdi», – dep jazǵan edi sol kezde Máskeýdiń óte bedeldi «Voprosy lıteratýry» jýrnaly. Qazaqta «otyzynda orda buzbaǵan qyrqynda qyr aspaıdy» degen maqal bar. Búgin oılap qarasaq, siz sol kezde tup-týra otyz jasta ekensiz. Sizdiń ol eńbegińiz halqymyzdyń tarıhyn, ádebıetin zertteýdegi orda buzǵanmen teń deıtindeı barynsha aıtýly eńbek boldy. Sizdiń sol Orhon eskertkishteri týraly zertteýlerińiz engen «Asyl arnalar» atty kitabyńyzdy oqyǵan ádebıetimizdiń aýzy dýaly abyz aqsaqaly Ábdilda Tájibaev «myna Myrzataı bir ózi bir ınstıtýttyń jumysyn jasap júripti ǵoı» dep qýanyp, «Qazaq ádebıeti» gazetine úlken maqala jazǵanyn da bilemiz. Bulardy men, Myrzeke, búgin sizben ádeıi osy taqyrypta emin-erkin otyryp, ashylyp bir áńgimelessek degen usynyspen aıtyp otyrmyn.

Myrzataı: Jaraıdy. Durys. Ol zert­teý­lerimdi men rasynda da óz ómirimdegi, adamǵa alynbaıtyn bıikter joq sııaqty kórinetin jalyndaǵan jastyq shaǵymdaǵy birneshe jyl damyl tappaı izdenip, tyndyrǵan, nátıjesin, jemisin kózben kórgen, ózime úlken rýhanı qanaǵattanýshylyq sezimin ákelgen, elime, halqyma da paıdasy tıgen eńbegim dep sanaımyn. Sen osy taqyrypta áńgimeleseıik degen soń, ózimniń sol zertteýlerimdi osydan birer kún buryn ǵana qaıtadan oqyp shyǵyp, shynymdy aıtaıyn, rıza boldym. Sanamda qaıta jańǵyrttym. Sol kez úshin múlde jańa, tosyn, sonysymen birge baısaldy, oryndy, shynshyl pikirlerdi aıta bilgen ekenmin-aý dep qýandym. (Myrzekeń osy tusta maǵan mereılene qarap, kózinde jastyq ushqyny jarq ete qalǵandaı bolyp, jumsaq jymıyp qoıdy).

Avtor: Osy turǵydaǵy áńgimemizdi áýeli sol kezdegi ómirdegi, ǵylymdaǵy, ádebıet­tegi oryn alǵan jaǵdaılardan bastasaq. Qazaq ádebıeti tarıhynyń zerttelýi ol ýaqytta qanshalyqty deńgeıde edi?

Myrzataı: Ár zamannyń ózine beıim­deı­tin óz ıdeologııasy, óz saıasaty bolady. Biz ja­­laýlatqan, urandatqan kommýnıstik jalań ıdeologııanyń yqpalynda tárbıelenip ósken ur­paqpyz. Ol halyqtyń óz tarıhyn, ózi jasaǵan asyl muralaryn ózine jat qylǵan zaman edi. Asa kórnekti delinetin, qazaq áde­bıeti tarıhyn zertteýge ólsheýsiz úles qosqan akademık Qajym Jumalıev aǵamyzdyń: «Qazaq ádebıetiniń tarıhy HVIII ǵasyrdan, sol kezde ómir súrgen jyraýlardan basta­la­dy» deıtin jańsaq tujyrymy kommýnıstik sananyń sal­qy­nymen qalyptasqan edi. О́ki­nishi, onyń bul tujyrymdamasy oqýlyq ar­qy­ly mektep oqý­shy­­larynyń zerdesine quıy­lyp, sanasyna si­ńip jatty. Baıaǵy taptyq kózqaras deıtuǵyn eski dert aıaq-qoldy birdeı tusap, bizdiń ta­lant­ty qazaq halqynyń ǵa­syrlar boıyna tý­dyrǵan baıtaq epostarynyń ózi oqytylmady. О́ıtkeni, Qobylandy, Alpa­mys, Tólegen bar­lyǵy baı­dyń balalalary ǵoı. Sonymen, oqý oryn­dary­nyń bárinde tek Qambar batyr jyryn ǵana oqytty. О́ıtkeni, Qambar toqsan baýly qyp­shaqtan shyqqan kedeı, ańshylyqpen áýletin asyrap júrgen adam. Mundaı túsinik bútindeı ádebıet týra­ly júıeli, qısyndy uǵymdardyń byt-shytyn shyǵardy.

Jalpy, álem tarıhynan bizdiń biletinimiz halyq bolǵan jerde onyń mádenıeti bolady, ta­rıhy bolady. Al tarıhy bolǵan jerde onyń mádenıetiniń tarıhy bolady, ádebıetiniń ta­rıhy bolady. Qazaq halqy da solaı.

Avtor: Osy turǵydan kelgende qazaq ádebıetiniń tarıhy jaıynda, onyń túp-tórkini jaıynda ne aıtýǵa bolar edi?

Myrzataı: Qazaq halqy bir kúnde paıda bolǵan joq. Eger biz qazaq halqynyń basynan keshken formasııalarǵa zer salsaq, onda sol árbir dáýirdiń ózi týdyrǵan mádenıetiniń, áde­bıetiniń úlgilerin ańǵaryp, tanyǵandaı bolar edik. Kez kelgen halyqtyń ádebıetiniń tarıhy sol halyqtyń ózimen birge týady, birge qalyp­tasady, birge damıdy. Qazaq ádebıeti de bir ǵasyrda týa qalǵan joq. Ol baıyrǵy zaman­dardan beri qalyptasyp, damyp keledi. Ár dáýir ózine laıyqty mádenıet, ádebıet qalyp­tastyrǵan. Qazaq ádebıeti tarıhynyń baıyrǵy saq, ǵun, túrk dáýirinen bastaý alatynyn búginde dáleldep jatýdyń esh qajeti joq.

Avtor: Sol ertedegi kezderden bizge jet­ken óner týyndylary – halqymyzdyń qymbat jádigerleri ǵoı. Al til máselesine kelgende osy jóninde ne aıtar edińiz? Siz el tanyǵan kórnekti ádebıetshi ǵalymsyz. Qazirgi qazaq tilinde, ádebıetinde sol kez­derden, rýlyq dáýirden bizderge jetken qanatty sózder, ádebı muralar bar ma?

Myrzataı: Osy óziń aıtyp otyrǵandaı, ertedegi rýlyq dáýirdiń shyndyǵynan týǵan, kúni búginge deıin bizge jetken óleńder, ertegiler, jumbaqtar, maqal-mátelder az emes. Halyq týdyratyn qanatty sózder jyldap emes, ǵasyrlar boıy jasalyp, birte-birte ush­talyp, ótkirlenip, ásemdene beredi. Qalypty tirkesterge, qanatty sózderge, maqal-mátel­derge aınalyp ketedi.

Avtor: Osyǵan naqty mysaldar keltirý­ge bolar ma edi?

Myrzataı: Árıne. Máselen, óte ertede týǵan, bizge jetken «Súńginiń jarasy biter, til jarasy bitpes», «Otyz tisten shyqqan sóz otyz rýly elge taralar», «Ulyń – Urymǵa, qyzyń – Qyrymǵa», «Barar jeriń Balqan taý, ol da bizdiń barǵan taý», «Jazǵan qulda sharshaý bar ma», «Túıege mingen qoı ishinde jasyryna al­mas», «Dıirmende týǵan tyshqan dúrsilden qoryqpas», «Jol silemin túıe biler, jer jap­saryn túlki biler, balasynyń kimnen týǵanyn anasy biler», «Taǵdyrdy táńirim jasar», «Adam balasynyń bári ólýge jaralǵan», «О́lim­nen uıat kúshti» degen sııaqty, basqa da kóptegen maqal-mátelderdi aıtýǵa bolady. Bulardy biz sonaý túrk dáýiri kezinde, odan da erte týǵan halyq oıynyń kórkem eskertkishteri dep bilemiz.

Sol VII-IH ǵasyrlarda túrki jurty ara­synda búgingi bizdermen týystas túrki tektes halyqtardyń bárine ortaq alǵashqy ádebı dástúrler qalyptasa bastaǵan. Sonyń nátı­je­sinde ádebıettiń kesek úlgileri týǵan. Oǵan aqyndyq tásil men dástúrdiń eń ertedegi týyn­dysy bolyp esepteletin, búgingi ózimiz sóz etip otyrǵan Orhon jazbalaryn zerttegen kezimde kózimdi anyq jetkizgenmin. Tasqa qashalyp jazylǵan Kúltegin, Tonykók týraly jyrlardy sol dáýirdegi jazba ádebıetiniń jarqyn belgi­leri dep te qarastyrýǵa bolady.

Avtor: Al sodan keıinirek, toǵyzynshy ǵasyrdan bastap osy kúngi Orta Azııa men Qazaqstandy arabtar jaýlaı bastady emes pe?

Myrzataı: Iá. Sonyń saldarynan osy aımaqty meken etken halyqtardyń burynǵy mádenıeti talqandalyp, túrki rýlary paı­dalan­ǵan álippeler, jazý-syzýlar múlde joıyl­dy da, olardyń ornyna arab tili, arab álippesi, arab mádenıeti kelip ornyǵa bastady. Bul kezde oqý, ǵylym, ádebıet – barlyǵy da arab mádenıetiniń yqpalymen damydy.

Eger tarıhqa úńilsek, H-HII ǵasyrlarda Orta Azııa men Qazaqstanda qalalardyń órken­degenin, jergilikti halyqtan da talaı uly ǵu­lamalar, ǵalymdar shyqqanyn kóremiz. Mysal­ǵa álemge aty belgili babamyz Farabı – Oty­rar qalasynan shyqqan. Sol kezde bizdiń baba­larymyz, jergilikti halyq týdyrǵan túrli-túrli ádebı shyǵarmalar, ǵylymı eńbekter bolǵany belgili.

Avtor: Solar týraly da qysqasha aıta ketýge bola ma?

Myrzataı: Árıne. Bul endi seniń surap otyrǵanyń halqymyzdyń tarıhynyń ıslam dáýiriniń kezi ǵoı. H-HII ǵasyrlar. Osy kezderde ómir súrgen, jańaǵy aıtqan Farabı babamyzǵa qosa Muhammet Horezmı, Abýraıhan ál Bırýnı, Ábý áli ıbn Sına (Avısenna), Rab­ǵýzı, Mahmut Qashqarı, Qoja Ahmet Iаsaýı, Ahmet Iýgnakı, Súleımen Baqyrǵanı, Omar Haııam, Júsip Balasaǵun tárizdi qazirgi túrki halyqtarynyń birazyna ortaq oıshyldardy, ǵalymdardy, aqyndardy aıtýymyzǵa bolady. Bulardyń bir ereksheligi – atalǵan ǵulamalar túrki halqynan shyǵa tura sol ýaqyttardaǵy arab ádebıetin, arab ǵylymyn, sonymen birge dúnıe júzi ǵylymyn damytýǵa úlken úles qosty.

Odan bergi tarıhqa kóz salatyn bolsaq, HIII ǵasyrdyń basynda Orta Azııa men Qazaqstan mońǵol shapqynshylyǵyna tap boldy. Olar Qytaı, Rım aralyǵyndaǵy keń baıtaq jerlerdi túgelimen jaýlap alyp, on úshinshi, on tórtinshi ǵasyrlarda Altyn Orda memleketin qurǵanyn bilemiz. Bul dáýirdegi ádebıet týyndylary aralas tilde, kóbinese qypshaq tilinde jasal­ǵan. Arab basqynshylary da, mońǵol shapqyn­shylary da ólkemizdi ábden oırandap, ertedegi epostarymyzda aıtylatyndaı «qalanyń aýzyn qan qylyp, qaqpanyń aýzyn shań qylyp», el men sharýashylyqty ábden kúıretip, kúızeltip jiberdi.

On besinshi ǵasyrda Altyn Orda memleketi qulaǵanda onyń ornyna jeke-jeke handyqtar quryldy. Solardyń biri – Kereı han men Jánibek han qurǵan Qazaq handyǵy edi.

Avtor: Myrzeke, endi búgingi áńgi­me­mizdiń taqyrybyna qaıta oıysyp, QazGÝ-dyń aspırantýrasynda oqyp júrgende «Kóne túrki ádebı eskertkishteri jáne olar­dyń qazaq ádebıetine qatysy» atty taqy­rypty nelikten jáne qalaı tańdaǵanyńyz jóninde aıtyp berseńiz.

Myrzataı: О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyl­dary­nyń aıaǵynda, 60-shy jyldarynyń basyn­da qazaq ádebıettaný iliminde jańa bir lep, jańa bir talpynys, jańa pikir paıda boldy. Ol: halyq bolǵan jerde ádebıet bolady, onyń tarıhy bolady, qazaq ádebıetiniń tarıhy da tereńde, ol – qazaq halqynyń tarıhymen, aza­mattyq tarıhymen bite qaınasady, birge qalyptasady, birge damıdy degen ustanym edi. Bul pikir buryn da bolǵan. Biraq aıtylyp, jana almaǵan ot sııaqty byqsyp, sónip qala beretin edi.

Osyny batyl kóterip, kún tártibine qoıǵan qazirgi ál-Farabı ýnıversıtetiniń qazaq áde­bıeti kafedrasynyń sol kezdegi professory Beısenbaı Kenjebaev bolatyn. Ol kisi meniń ustazym. Beısekeń osy máseleni zertteýdi qolǵa aldy. Qolǵa alǵanda ózi tikeleı aına­lys­qan joq, shákirtter jınap, tóńiregine toptas­tyrdy. Ýnıversıtetti úzdik bitirip jatqan jas­tardyń arasynan iriktep, ózine aspıranttar belgileı bastady. Máselen Muhtar Maǵaýındi aspırantýraǵa qabyldap, oǵan bertindegi XV-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq handyǵy dáýiriniń ádebıetin berdi. Maǵan kóne dáýirdi berdi. Ol kezde qazaqtyń kóne tarıhy, ádebıeti, máde­nıeti bolǵan degen sózdi aıtýdyń ózi qyl­mys­pen birdeı sanalatyn. Alǵashynda kóp oıla­nyp, tolǵanyp:

– Men buǵan bara almaıtyn shyǵarmyn. Otbasym, bala shaǵam bar. «Pálen aqynnyń ómiri men tvorchestvosy» dep qorǵaı salsam qaıtedi. Ǵylym kandıdaty bolyp, kúnimdi kórýim kerek qoı. Bul taqyrypty almaımyn, – dep bir kúni Beısekeńe keldim. Jaman ýaıym­dap, júni jyǵylyp, kóńili túsip, páseıip qaldy.

– Myrzataı, bul taqyryptyń keleshegi óte zor. Sen qazir solaı oılap otyrsyń ǵoı. Al túbinde bul óte baıandy bolady, – dedi.

– Beıseke-aý, kim biledi, túptiń túbinde baıandy bolsa bolar. Biraq taıaý bolashaqta buǵan jol ashylatynyn kórip otyrǵanym joq qoı. Bul taqyrypta maǵan dıssertasııa qorǵat­paıtynyna kózim jetip otyr ǵoı, – dedim.

– Qıyndyq, kedergiler bolady. Biraq sen moıyma, jaltaqtama. Túbi maqsatqa jetemiz. Bul ózekti taqyryp. Báribir buǵan, qazaq ádebıetiniń tarıhyn zertteýshi bolsań, erteli-kesh kelýiń kerek bolady, – dedi.

– Orhon eskertkishteriniń mátinderi osy kúngi tilimizge áli aýdarylmaǵan, – dedim.

– Sen aýdarasyń, – dedi Beısekeń.

– Ol jazbalardyń bizderge, qazaq halqynyń tarıhyna qatysy bary dáleldenbegen.

– О́ziń dáleldeısiń, – dedi Beısekeń. – Bul jumystardy búgin biz istemesek, kim isteıdi? Jaǵdaıdy jaqsy bilesiń. Ádebıetimizdiń tarıhy kúni keshegi on segizinshi ǵasyrdan emes, ertedegi túp-tamyrymyz bolyp tabylatyn Túrik qaǵanaty kezinen bastalatynyn dálel­deı­tin betashar úlken maqala jazyp, qazaq ádebıetiniń hrestomatııalyq oqýlyq kitabyn shyǵaramyz. Oǵan sen barsyń, Muhtar Maǵaýın bar, Hanǵalı Súıinshálıev aǵalaryń bar, men barmyn, bárimiz birigip at salysamyz. Hrestomatııasyn, baǵdarlamasyn áýeli osylaı bir jarııalap alsaq, oqýlyǵyn jazýǵa jol ashylady. Odan soń ol qıyn bolmaıdy. Oqýlyqty biz jazarmyz, múmkin basqalar jazar, ol ekinshi kezektegi áńgime, – degen edi qadirli ustazym sonda.

Shynymdy aıtsam, bir jaǵy Beısekeńe janym ashyǵandyǵynan, ol kisiniń maǵan qansha­lyqty senim artyp júrgenin sezinip, qatty qınalǵanyn kórgendikten, usynysyna amalsyz kóndim. Aspırantýraǵa túsip, osy taqyrypty aldym.

Birinshi jyly úsh aı, ekinshi jyly bes aı Máskeýde Lenın atyndaǵy ortalyq kitap­hana­da otyrdym. Eski ádebıet týraly, Kúltegin týraly jazylǵan kitaptardyń, qoljazbalardyń barlyǵyn, olardyń mıkrofılmderin túgel derlik aqtaryp shyqtym. Sonda, shynynda da, Beısekeńniń aıtyp júrgeni durys eken-aý, munyń ózi rasynda da erteli-kesh biz qolǵa alatyn taqyryp eken-aý degen qorytyndyǵa kelip, odan arǵy zertteý jumystaryna burynǵydan da qulshyna kirisip kettim.

Endi ádebıetimiz úshin, onyń tarıhy úshin ótkendegi bul jaǵdaılardy qazir bizdiń aıtýymyz kerek. Alǵashqy kezde, partııanyń zamanynda «ejelgi qazaq ádebıeti», «kóne dáýir­degi qazaq ádebıeti» dep aıtýǵa bizdiń aýzymyz da barmaıtyn. Tilimiz baılanǵan kez. Ony bizge aıtqyzbaıtyn. Sondyqtan biz «ejelgi áde­bıet» dep atadyq. Bir jaǵy, kókeıimizdegini aıttyq, ekinshi jaǵy, kókeıdegi oıdy partııadan, bizdi synaıdy deıtin shovınısterden búrkemelep, ádeıi solaı atadyq. Endi qudaı úshin, tarıh úshin, onyń shyndyǵy úshin aıtýymyz kerek, qazaq ádebıeti zertteýshileriniń ishinde kóne dáýirdegi ejelgi ádebıetti, qazaq ádebıetiniń eń erte dáýirin, erte kezeńin menen buryn zerttegen bir adam da bolǵan joq. Muny tarıh biledi.

Avtor: Ábdilda Tájibaevtyń «bul Myrzataı bir ınstıtýttyń jumysyn bir ózi istep júripti ǵoı» dep súısingeni de sondyqtan shyǵar.

Myrzataı: Bul istiń basynda Muhtar Ma­ǵaýın, Rymǵalı Nurǵalıev, Alma Qyraýbaeva, men sııaqty shákirtterin tárbıelegen Kenjebaev turdy. Jıyndarda jarqyrap kózge de túspeıtin, jurtshylyqtyń nazaryn aýdarmaı, aqyryn sóılep, aqyryn ǵana júretin, sonshama kishipeıil, kishkene qara shal. Biraq qazaq áde­bıetine sińirgen eńbegi ǵalamat… VII ǵasyrdan ári barýǵa ol kezde bizdiń batylymyz jetpedi, áıtpese saq, ǵun zamanynan kele jatqan ańyzdar bar edi. Ol óristerge barmastan, álemdi úsh ǵasyr boıy bılegen, dúnıeniń tórt buryshyn túgel alǵan áıgili Túrik qaǵanaty kezeńinde týǵan, babalarymyzdyń tasqa qashap, óshpesteı etip, bir kózinen qan, bir kózinen jas aǵyp turyp urpaqtaryna arnap jazyp, qaldyryp ketken tarıhı jyrlarynan bermen qaraı bastadyq.

Avtor: Endi búgin táýelsizdik aldyq. Ejelgi saq, ǵun zamandarynan kele jatqan ańyzdardy, ózge de qazynalarymyzdy zertteýge jol ashylǵan, múmkindiktiń bári týǵan kez ǵoı.

Myrzataı: Bul endi búgingi jáne keleshek jastarymyzdyń, mamandarymyzdyń isi bolar.

Sonymen Muhtardy, meni aspırant etip alǵan Beısekeńniń ózi de «qazaq ádebıetiniń tarıhy on segizinshi ǵasyrdan bastalmaıdy, áde­bıet ár halyqtyń ózimen birge týady, birge qa­lyptasady, ósip-órkendeıdi» degen tujyry­myn ártúrli ádebı ortada, árqalaı jıyndarda, ǵylymı konferensııalarda sharshamaı, talmaı, jaltaqtamaı aıtyp júrdi. Osynysy úshin talaı taıaq ta jedi, neshe túrli sóz de estidi. Biraq ádildik úshin, ádebıetimizdiń aqıqat tarıhy úshin aıanbaı kúresti. О́zi uıań, momyn, bas kóterip kisige qarsy sóılemeıtin bııazy Beıse­keń­niń muzdy muhıtty buzýǵa, sanaǵa sińip ketken qaǵıdany ózgertýge sol zamannyń ózinde qalaısha taısalmaı qarsy shyqqan batyrly­ǵyna óz basym áli kúnge deıin tántimin.

Osyǵan baılanysty mynadaı bir epızod eske túsedi. Myń toǵyz júz alpysynshy jyldardyń ortasynda ol kezdegi pedagogıka ınstıtýtynda, Abaı atyndaǵy búgingi ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtette ótken konferensııada ádebıet tarıhy máselesi talqylandy. Beısekeń osynda óziniń buryn da aıtyp júrgen pikirlerin júıelep, kóptiń talqysyna saldy. Biz Muhtar Maǵaýın ekeýmiz ol kezde Beısekeńniń aspırantymyz. Beısekeńdi qoldap, biz de sóıledik. Bizdiń de sózimiz ýájdi, dáleldi boldy ǵoı deımin, kópshilik yqylaspen tyń­dap, qoldap, qoshemettep otyrdy. Jap-jas aspıranttardyń akademıktiń tujyrymyna ashyq qarsy shyqqany batyńqyrap ketti me, men minbede sóılep turǵanymda akademık Qajym Jumalıev aǵamyzdyń:

– Beısenbaı, tart úrgizbeı myna kúshik­terińdi! – dep aıqaı salǵany áli esimde.

Qajekeń adýyndy kisi edi, uıań ustazymyz basyn sıpalap otyra berdi.

Osylar sııaqty talaı talqydan soń, myń toǵyz júz alpysynshy jyldardyń ortasynda Beısenbaı Kenjebaevtyń tujyrymy eldiń sanasyna sińip, ádebı orta qazaq ádebıetiniń tarıhy áriden bastalady deıtin pikirge ılana bas­tady. Ol kezdegi KazGÝ, búgingi ál-Farabı ult­tyq ýnıversıtetinde men tuńǵysh ret «Ejelgi ádebıet» dep atalatyn kýrsty negizdep, joǵary oqý mınıstrligine onyń baǵdarlama­syn bekittirip, leksııa oqı bastadym. Beısekeń ıdeıasynyń alǵashqy jeńisi edi bul. Túptep kelgende bul qazaq ádebıeti tarıhynyń da daýsyz jeńisi bolatyn.

Avtor: Beısekeńniń, sizderdińjoǵary oqý oryndarynyń fılologııa fakýltette­ri­niń stýdentterine arnap daıyndaǵan «Ertedegi qazaq ádebıeti hrestomatııasy» atty kitaptaryńyz 1967 jylǵy «Mektep» baspasynan basylyp shyqty ǵoı.

Myrzataı: Ol kitaptyń qoljazbasynKazGý-diń qazaq ádebıeti kafedrasy myń toǵyz júz alpys besinshi jyly ázirlep, baspaǵa usynǵan bolatyn. Onyń avtorlary – Beısenbaı Kenjebaev, Hanǵalı Súıinshálıev, Myrzataı Joldasbekov, Muhtar Maǵaýın, Qabıbolla Sydıqov edi. Ádebıetimizdiń ejelgi dáýirin men jazdym, kirispesin jazystym.

Kitaptyń talqylanýy, daýy eki jylǵa sozyldy. Aqyry onyń taǵdyry sol kezdegi Kazgoskomızdattyń tóraǵasy Zazýlınniń (aty-jóni esimde joq) kabınetinde talqylanyp sheshildi. Zazýlın uzyn boıly, ajarly kisi edi, qazaqsha bilmeıdi eken. Bizdiń áńgimemizdi bir kisi oǵan aýdaryp otyrdy. Aıtylǵan sózdiń bárin stenografıstka qaǵazǵa túsirip otyrdy.

Baıaǵy daý-damaıy bitpeıtin qazaq emespiz be, bir jaǵynda akademık Álkeı Marǵulan, professor Esmaǵambet Ysmaıylov, professor Beısenbaı Kenjebaev, professor Hanǵalı Súıinshálıev jáne men – aspırant, ekinshi jaǵynda akademık Qajym Jumalıev, ǵylym doktorlary Ysqaq Dúısenbaev, Ánýar Derbi­s­álın jáne bireý (esimde joq) eki jar bolyp qoljazbany talqyǵa saldyq.

Talqylaýǵa bári de qatysty, sóılemegen kisi qalǵan joq. Kenjebaev bastaǵan top bul kitapty shyǵarý kerek dedik, Jumalıev bastaǵan top qarsy shyqty.

Men óz sózimde túrk dáýirinde jazylǵan muralardyń bári de – Orhon eskertkishteri de, ertede ómir súrgen ózge de túrk tektes halyqtar tárizdi qazaq halqyna da ortaq dep, ejelgi muralardan mysaldar keltirdim. Qajym Jumalıev ta, Ysqaq Dúısenbaev ta sol jerde Orhon eskertkishteriniń, Iаsaýıdiń qazaq ádebıetine esh qatysy joq, aıtyp otyrǵanyń qısynsyz dep, betimnen qaıtaryp tastady. Sol jıynda bataly sózdi, tórelikti akademık Álkeı aǵa Marǵulan aıtty. Ata murasyna qar­sy shyqqan, halqymyzǵa jat sanaǵan Qajym, Ysqaq aǵalarǵa aýyr sózder aıtty. «Ájepteýir ǵalymsyńdar, ǵylymı ataqtaryń bar, aspırant qurly paıym-túsinikterińniń bolmaǵany ókinishti. Myrzataıdyń myna kitapta jazǵan taraýlary erlikke bara-bar» degen sózi áli kúnge deıin qulaǵymda. Aty ańyzǵa aınalǵan uly akademıkten ondaı baǵa alamyn dep eshqashan oılaǵan emes edim. Keıin men dıssertasııa qorǵaǵanda bas tóreshim Álkeı aǵa, ekinshi tóreshim dıssertasııasyn menen buryn qorǵaǵan halqymyzdyń asa daryndy perzent­teriniń biri Muhtar Maǵaýın áriptesim boldy.

Dıssertasııa qorǵaýym uzaqqa sozylyp, akademık Marǵulannyń qaıta sóılep, meniń kandıdattyq dıssertasııama ǵylymı keńesten doktorlyq ataq suraǵany esimnen ketpeıdi.

Qysqasy, sonymen «Ertedegi ádebıet nusqalary» Goskomızdattyń sheshimimen «Mektep» baspasynan, jańaǵy óziń aıtqandaı, 1967 jyly basylyp shyqty. Sodan bastap ádebıet tarıhy, onyń túp-tórkini jaıyndaǵy daý-damaı sý sepkendeı basyldy. Kitaptyń ózi baıaǵy­nyń hıssalaryndaı qoldan qolǵa kóshti. Más­keýde shyǵatyn «Voprosy lıteratýry» jýrnaly mana óziń aıtqandaı «s vyhodom v svet etoı knıgı ıstorııa kazahskoı lıteratýry ýglýbılas na selyh dvenadsat vekov» dep jazdy.

Sóıtip, professor Beısenbaı Kenje­baev­tyń ádebıet tarıhy jaıyndaǵy jańa tujy­rymdamasy saltanat qurdy.

Avtor: Siz Orhon jazýlaryndaǵy Kúl­tegin, Tonykók týraly muralardy ataqty orys ǵalymdary Radlov, Malov sııaqty qarasóz túrinde emes, jyr retinde aýdaryp, hrestomatııaǵa jyr retinde kirgizdińiz ǵoı.

Myrzataı: Osy eskertkishterdiń janrlyq sıpatyn durys anyqtap, alǵashqy pikir aıt­qandar halqymyzdyń asyl uldary, akademık Álkeı Marǵulan men uly jazýshymyz Muhtar Áýezov bolatyn. Á. Marǵulan 1957 jyly shyqqan «Qazaq SSR-y tarıhy» 1 tomynyń 117 betinde: «VI-VIII ǵasyrlardaǵy halyq folklorynda epostyq poezııanyń Orhon eskert­kish­terinde jazylyp qalǵan eń ertedegi aqyn­dyq tásilderi men dástúrleri belgilene basta­ǵan. Bul poezııanyń elementterin Kúltegin men Bilge-hannyń basyndaǵy qulpytastaryna jazylǵan jazýlardan kórýge bolady. Bul jazý­lardyń teksi epostyq áńgime stılinde jazylǵan», – dep kórsetken edi. Al Muhtar Áýezov 1952 jylǵy 8 shildede «Manas» eposyn zertteýge arnalyp Frýnze qalasynda ótken búkilodaqtyq konferensııada: «Orhon jazýlary» degen ne? Bul kúnge deıin olardy til tarıhynyń eskertkishi retinde zerttep júr. Soǵan qosa ol folklordyń meılinshe kóne úlgileriniń de eskertkishi emes pe? Sol jazýlarda epostyq ańyzdardyń shaǵyn da yqsham fabýlalyq jelileri bar ǵoı», – degen bolatyn.

Kúltegin men Tonykók jazbalaryn arnaıy zerttegen ǵalym I. V.Stebleva Máskeýden 1965 jyly shyqqan «Poezııa tıýrkov» degen monografııasynda: «Týǵan eliniń táýelsizdigi men quldyqqa qarsy kúresin, halqyna jáne onyń erlerine degen súıispenshiligin aqyndyq shabytpen jazǵan Orhon tekstilerin jalań tarıhı (tarıhı-ómirbaıandyq) derektemelerge jatqyza qoıýǵa bolar ma eken? Kerisinshe, belgili bir aqyndyq dástúrdiń ortasynda týǵan osy jazýlardy tarıhı-erlik poema dep taný áldeqaıda oryndy bolar edi», – dep jazady.

Men óz zertteýlerimde Steblevanyń aıtqan­daryna negizinen qosyla otyryp, bul eskert­kishterdiń janryn odan ári naqtylaı tústim. Rasynda da bular Stebleva aıtqandaı biregeı aǵyl-tegil jyrdan turmaıdy. Orhon jyrlary tek qana óleńge qurylmaǵan. Onyń baıandaý tásilinde ózimizdiń «Alpamys», «Qobylandy» tárizdi epıkalyq jyrlarymyzdaǵydaı, qara sóz de aralasyp kelip otyrady…

Bolat BODAÝBAI, jazýshy,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń ıegeri.