Daryndy dekan edi

Senbi, 2 maýsym 2012 7:45

«Pálenbaımenińtaǵdyrymayqpaljasady», – depjatadyjurt. Osypikirasa-kópdáıektiemes. Deıturǵanmen, qoǵamdairili-usaqtybolsada, basqabireýlerdińarqasyndaózizinqaldyrǵandardasol «basqabireýler» jóninde: «…menińtaǵdyrymayqpaljasady», deýgehaqyly. Al, osynaqtyqazirgisáttemenúshinqoǵamdaǵy, turmystaǵyornyńdybelgileýgesondaı «Ideıalarkatalızatory», «tezdetkishreaktor» bolabilgentulǵalardyńbiri – sol, Taýkeń.

Senbi, 2 maýsym 2012 7:45

«Pálenbaımenińtaǵdyrymayqpaljasady», – depjatadyjurt. Osypikirasa-kópdáıektiemes. Deıturǵanmen, qoǵamdairili-usaqtybolsada, basqabireýlerdińarqasyndaózizinqaldyrǵandardasol «basqabireýler» jóninde: «…menińtaǵdyrymayqpaljasady», deýgehaqyly. Al, osynaqtyqazirgisáttemenúshinqoǵamdaǵy, turmystaǵyornyńdybelgileýgesondaı «Ideıalarkatalızatory», «tezdetkishreaktor» bolabilgentulǵalardyńbiri – sol, Taýkeń.

Ol kisiniń atyn bilip, júzin tanyǵanym da 1959 jyl edi. Týǵan qudam – qurdasym Bolat ekeýmiz ýnıversıtetke oqýǵa túsýge kelgenbiz. Ábe (qazirgi tiri klassık Nurpeıisov) aǵamyzdyń úıine turaqtadyq. Úıdi bılep-tósteıtin Ábeniń Saǵıra jeńe­shesi (maǵan salsa, Ábeniń klas­sık-jazýshylyq taǵdyryna yq­pal jasaǵan sol altyn adam der edim): «Ábe, jaqynda ǵana ol kisimen shataqtasyp qalyp edi. Qaıdam…» – dep, bizderge «qara­ly habardy» jetkizdi. Bolat ekeýmizdiń de záremiz zár túbine ketti. Biraq, ne qylasyń?.. Ishteı: «Kórermiz da», – dep, biz otyrmyz.

Birazdasyn Ábe keldi. Bizdiń boıymyzdaǵy Otanynyń ısi murnyn jaıly qytyqtady ma, mol ezýi jaıylyp, sala berdi. Ar jaǵyn jaý shaýyp jatsa da, «bylq» ete qoımaıtyn ornyqty, qońyr daýsymen, aýyldyń anaý-mynaý jańalyqtaryn surap jatyr. Kelesi kúni osy úıde turatyn, keıin halyq sharýa­shylyǵy ınstıtýty bop, «enshi alyp» shyqqan ekonomfaktyń stýdenti – nemere qaryndasy – Kúnzııa, jolbasshylyq jasap, ýnıversıtetke apardy. О́z qoly­men qujattarymyzdy tapsyrdy. Endigi baǵyt – dekan. Kabınetiniń aldyndaǵy keń bólmege kirgen boıda oń jaqtaǵy esikti ashyp, syǵaladyq.

– Kir, dedi. Sosyn eki birdeı basty kórgesin: – Kirińder, – dedi.

Artymyzdan bireý jelkelegendeı, ishke áreń-áreń endik. Bólme tarlaý. Tórde – ózi. Oǵan qarsy tikeleı qoıylǵan qysqasha stoldyń eki qaptalyna eki-ekiden oryndyqtar ázer syıyp tur. Ol: «Otyryńdar» degen joq. Bizge de kerek emes edi.

– Kimsińder? – dedi onshama jylylyǵy joq daýyspen.

– Ábeniń balalary edik…

– Endeshe, erteń on ekide kelińder…

Boldy, sózdiń taman bolǵanyn bildik. «Rahmet» joq, «saý boly­ńyz» joq, keri burylyp, qazdaı túzilip júre berdik.

Kúnde on eki men birsypyra ýaqyt ol kisige kelip-ketýmen júrdik. Bir kúni:

– Jaqsy. Bara berińder. Em­tıhanǵa daıyndalyńdar, – dedi.

Sodan keıin, emtıhandardy tap­syryp bitkesin rektor T.Darhanbaev qabyldaý jónindegi buı­ryqty oqyǵasyn, kóńilimiz or­nyq­qasyn, bir-eki kúnnen soń, bir top oqytýshylarmen ol kisini biz­­ge jataqhana berý kezinde kórdik…

Arada birshama jyldar ótke­sin, ekeýimizdiń taǵdyrymyz taǵy toqaılasty. Ol meni jýrnal redaksııasynan oqytýshylyqqa fakýltetke aldyrdy. Sosyn Taý­keń ekeýmiz 1971 jyly kýra­torlyqqa taǵaıyndaldyq. Ol – mektep bitirgennen keıin kemi eki jyl jumys jasap kelgen eresekter tobyna, men – kúni keshe ǵana kámelettik attestat alǵan «saryaýyzdar» tobyna. Olardyń basym kópshiliginiń aty búgingi tańda jýrnalıstıka men kórkem ádebıette, tipti kınematogra­fııaǵa búgingi tańda myǵym oryn alǵandaryn men atap jatpasam da, ózderińiz jaqsy biledi dep esepteımin.

1976 jyly osy qasıetti sha­ńyraǵymyzdyń bosaǵasynan tir­shiliktiń muhıtyna qulash sermegen túlekterimiz ózderi jóninde «О́mirdastan» kitabyn shyǵarǵan-dy. Soǵan oraı «qandykóılek» áriptesteri menen ıntervıý al­ǵan-dy. Sondaǵy «arnaýly til­shisi» – búgingi tańda daryndy pro­zaık dárejesinde belgili bop qalǵan Qýanysh Jıenbaev qoıǵan saýaldyń birimen ózimniń jaýabymdy esteligimniń qorytyn­dysy retinde qaıtalaǵym kelip otyr.

Qýanysh Jıenbaev: О́zińiz aıtqandaı, Taýman aǵamyz qatar­daǵy jaı ǵana oqytýshy emes edi. Qabaǵynda sus ta, ózgege uqsa­maıtyn jylylyq ta qatar júre­tin. Sus adamdy úrkitýge, qor­qytýǵa, ózin ózgelerden bıik qoıýǵa arnalmasa kerek. Tártip pen talapshyldyqqa bir búıregi burylyp turatyn ári uzaq jyldar jýrfakqa dekan bolǵan kisiniń tula boıy suńǵyla tekti­likten turatyn sekildi kórinetin bizderge. Jas boldyq pa, ańǵyrt­taý boldyq pa, álde Taýman aǵa­myz bizdiń janymyzda júre beretindeı boldy ma, so kisi jaıly keıin, azdap óz-ózimizge kelip, oı túzegen, boı túzegen tusta da tushymdy, aýyz tol­tyrarlyqtaı bir nárse túrt­peppiz. Ol – bizdiń kemshiligimiz, árıne. Shama kelse, ol olqy­lyqtyń da orny tolar. Ardaqty aǵamyzdyń arýaǵy rıza bolsyn. Taýkeń aǵa jaıly bilge­nińizdi aıta otyrsańyz.

Meniń aıtqanym: Amandosovpen sender túgili bizdiń ózimiz asa saqtyqpen, asa syılastyqpen amandasatynbyz. О́ziń aıtqandaı, Amandosovtyń júzindegi sus ózine qandaı jarasymdy deseń­shi! Jýrfakty bılegen adam ońaı bolsyn ba? «Bıledi» degenim – bergi jaǵy ǵoı. Jýrfaktyń atalmysh ýnıversıtet fakýltet­te­riniń aldyńǵy sapynan kóri­nýine, ataq-dańqy jer jaratyndaı zor bedelge ıe bolýyna Tá­keń baryn salyp eńbek sińirdi. Boıyndaǵy barlyq jiger-qaı­ratyn osy shańyraqqa arnady. Qyzmetine sonsha jan-táni­men berilip isteıtin adamdar da sıreksip barady ǵoı bul kúnderi. Sender, baıqaımyn, «tulǵa», «tul­ǵa» degen teńeýdi tym jıi qoldanyp barasyńdar, «zııaly» degen qasterli sózdi de búginderi kim kóringenge «tarata» beretin boldyq. Qazaq baspasózin ashyp qalsań, óńsheń qaptaǵan «tulǵa», «zııalylar»… olardyń qaıdan shyǵyp, qaıdan tabyla bere­tindigin taǵy túsinýden qaldym. О́ńsheń ınkýbatordan órip jatqan – tulǵalar, zııalylar… Keliser­siń, kelispessiń, biz osy bir asa sırek aýzymyzǵa alýǵa tıisti qundylyqtardyń baǵalaryn tatymsyz, arzandatyp jibergeni­mizdi moıyndamaýǵa bolmaıdy.

Al, qazaqtyń mańdaıyna Alla­nyń rahymy túskeni shyǵar, jazylǵan naǵyz tulǵa, zııaly­lardyń biri – jaryqtyq tap osy Salyqbaıdyń uly Taýman. Qysqa baldaǵyn jerge sál-pál tirep, jartylaı kúlimsirep, anadaıdan kóringende-aq, stýdentter qaýy­my da, oqytýshylar qaýymy da bir silkinip qalatyn, Amandosov arqyly kóbisi boılaryn túzeı­tin. Qaıda júrgenderin, qandaı jerden bilim alyp jatqanyn birden sezine qoıady dese de bolatyn. Tálimgerliktiń mán-maǵyna­sy da sol ma eken?..

Men úshin, bir qyzyǵy – Taýkeń dekan bolý úshin jaralǵan sekildi. Árıne, qandaı da shynaıy mamandyq ıeleriniń o basta «shyr» etip dúnıege kelgende-aq sol salaǵa «talaǵynda bıti bar» bolýy kerek. Al, mamandyq ataýy menińshe, eki túrli: biri – jeke-dara, kásippen jalǵyz aınalysý, ekinshisi – qoǵamnyń qaınaǵan ortasynan tabylý. Olardyń sanyn tizip aıtyp jatpaı-aq qoıa­ıyn. Olardyń alǵashqysyna jazýshylyq kásipti aıtsaq ta jeter. Onyń naǵyz saıaq ketetin dúnıe ekenine eshkimniń talasy bolmas. Al, ekinshisi, árıne, biz­diń tap qazirgi áńgimelep otyrǵan – dekandyq. Álemdegi eń qıyn da kúrdeli, jaýapkershiligin eshte­ńege teńeı almaıtyn júk – adam tárbıeleý. Onyń qııamet ekenin mánisin túsine bilgen jan ǵana «táýekelge» barǵany jón. Mine, Taýkeń soǵan barǵan. Men ózimniń mysalymnan alyp, salystyryp kórsem, orystyń uly fantast jazýshysy Aleksandr Belıaev: «Fantast-jazýshy – kvadrat dá­re­jesindegi qalamger», – degen-di. Sondaı-aq, professor Amandosovty «kvadrat dárejesindegi dekan» degim keledi. О́ıtkeni: álemniń bar syr-qupııasyn, rýhanı qýanysh-kúızelisin bir boıyna jınaýy tıis jýrnalısti tár­bıelep, baýlyp shyǵarý sharýa­synyń bas buıdasyn ustaı bilgen – sol!…

Birsypyra ýaqyt fılologııa fakýltetiniń «jasandy seri­gine» aınalǵan mamandyq jeke-dara «shańyraq kóterýine» qam­shy bolǵany sózsiz. Bul – uıym­dastyrýshylyq qyry delik. Sonymen qosa, ádisker-pedagog Aman­dosov – qazaq tilinde jýr­nalıstıkanyń janrlary teorııasy boıynsha tuńǵysh oqýlyq jazǵan avtor. Týǵan topyraǵy­myzda osy salanyń eń alǵashqy professory.

Bıologııalyq turǵyda ómir opasyz ǵoı. Búgin tabıǵattaǵy tiri jan bitkendi bútin jaryq dúnıege ákelse, erteń ár alýan sebeppen o dúnıege alyp ketip jatqany. Kún júıesiniń úshinshi planetasyndaǵy eń gomo sapıens – sanaly adam – jaratylys­­tyń sol jańylmas ta qatal za­ńyn eleı bermeıdi. Sol esker­meýdiń bir túri – zulymdardyń, qaraq­tardyń adal azamattardy aıaǵyn­an shalýy. Meniń keıip­kerim de sondaı qııanatty basynan keshir­geniniń talaı kýágeri de bolǵan­byz. Biraq, biz keshi­rimpaz halyq­pyz ǵoı. «Qaı­temiz? Bári ótti-ketti. Qudaı jazasyn bu dúnıede bolmasa, o dúnıede berer» – dep otyra beremiz. Onyń da qısyny bar shyǵar. Alaıda sondaı-sondaı qa­raqtyqtar Taýkeń tárizdes óz isine adal jannyń erterek kóz jumýyna «úles qospaǵanyna» kim kepil?!..

Bu jalǵanǵa kim kelmedi? Kim keledi? Áli de talaı Taýman keler… Biz, óz basymyz sondaı qaraq qylýdan abaı bolaıyq ta! Osynyń dálelin qaıran Qadyr Myrza Álıdiń: «Tas jaratyn talaby // Talantqa kóz talady. //Izdemeı-aq // Myqtylyq // Dush­pan taýyp alady!» – degen jal­ǵyz-aq jyr shýmaǵynan taba alarmyz-aý!..

Ánsheıinde jazý sharýashy­ly­ǵynda oza shyqqandardyń aty-jóniniń aldyna «daryndy» de­gendi qosa aıtatyn jaıymyz bar. Al bizdiń Taýkeńniń jaǵ­daıynda «Daryndy dekan edi» desek she?..

Abdýl – Hamıd MARHABAEV, fantast-jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor.