Baımoldın bıigi

Sársenbi, 18 shilde 2012 7:30

Qaı ǵasyr, qaı zamanda bolsyn aqyndar halqynyń qadirlisi, dańqty azamaty, týǵan eliniń aq betiniń ary sanalǵan. Naǵyz aqyndar ózinen buryn halqynyń qamyn oılaǵan, jur­tynyń joǵyn joqtaǵan, qashan da ádildikke arasha turyp, el múddesin qorǵaǵan. Al aqyndardyń aqyndyǵyn ǵana áıgilep qoımaı, olardyń qandaı adam, qandaı azamat ekenin tanytatyn tarazysy – azamattyq lırıka.
Azamattyq lırıkanyń shama-sharqy aqyn­dardyń shyndyqty aıtýynan kórinedi. Biraq aqıqattyń aldaspanyn jarqyldatyp shyndyq­ty aıtý qaı zamanda da ońaıǵa soqpaǵan.

Sársenbi, 18 shilde 2012 7:30

Qaı ǵasyr, qaı zamanda bolsyn aqyndar halqynyń qadirlisi, dańqty azamaty, týǵan eliniń aq betiniń ary sanalǵan. Naǵyz aqyndar ózinen buryn halqynyń qamyn oılaǵan, jur­tynyń joǵyn joqtaǵan, qashan da ádildikke arasha turyp, el múddesin qorǵaǵan. Al aqyndardyń aqyndyǵyn ǵana áıgilep qoımaı, olardyń qandaı adam, qandaı azamat ekenin tanytatyn tarazysy – azamattyq lırıka.
Azamattyq lırıkanyń shama-sharqy aqyn­dardyń shyndyqty aıtýynan kórinedi. Biraq aqıqattyń aldaspanyn jarqyldatyp shyndyq­ty aıtý qaı zamanda da ońaıǵa soqpaǵan. Ásirese, kúni keshe basymyzdan ótken keńes zamanynda shyndyq shyrǵalańǵa ushyrap, aza­mat­tyq lırıka bıikten kórine almady. Qazaq aqyndary qýdalaýdan taısaqtap, jasqanshaq­tap zamana shyndyqtaryn batyl ashyp jyr­laý­da dármensizdik tanytty, azamattyq únderi sańqyldap estilmedi.
Syrttaı qaraǵanda sol kezdegi aqyndarǵa aıyp-syndy asyra aıtyp otyrǵan sııaqty bop kó­ri­nýimiz múmkin. Biraq biz joqshysy bolyp otyr­­ǵan jyrlardy ózi de jaza almaı, basqa zamandas aqyndardyń da jazyp jarytpaı júrge­nin aqyn Sábıt Baımoldın kezinde jaqsy aıtypty:
Oısyzdyqty jek kórem-aý, jek kórem,
Kún keshemin oısyzdarǵa ókpemen.
Kóp bop tur da jalpy aıtylǵan óleńder,
Bolmaı tur ǵoı týra aıtylǵan tekti óleń!
Biz uzaq dáleldep jetkize almaı jatqan jaıdy aqynnyń ózi bir-aq shýmaq jyrmen qalaı tamasha dálme-dál aıtyp bergen.
S.Baımoldın – 1966-1988 jyldar araly­ǵyn­­da onnan astam úlkendi-kishili jyr jınaq­ta­ryn shyǵarǵan tanymal aqyndardyń biri. Ol 2000 jyly dúnıeden ozǵan. Sábıt óz óleń­derinde ózge zamandas aqyndarǵa qaraǵanda shyndyqty aıtýda batyldyq tanytqan, aqıqat­ty aıtý aqynnyń mindeti dep, sol jaýapker­shiligin sezine bilgen aqyn. Sondyqtan, sol ereksheligine arnaıy toqtalýdy jón sanadyq.
Men keshe ýaqytpen kelispedim,
Oǵan da teristerin teris, – dedim! – dep jazady aqyn kelesi óleńinde. Mine mundaı jyrlardy márt minezdi tekti óleńder tobyna qosýǵa ábden bolady. Meıli kim bolsa da, te­risin teris deýdi aqyn aıtpaǵanda kim aıtady.
Sóz etip otyrǵan «Besik jyry» kitabyna engen Sábıttiń bul jınaǵyndaǵy jyrlarynda minez bar eken. Bizdi sol qýantty.
Biz kógerip, ne tynady,
Tútetip ot, qazan ap.
Ǵumyr-kóılek jyrtylady,
Sen halqyńa baqyt áper, Azamat!
Mine, ózim dep ózeýrep turǵan ózimshil jyr emes, halqynyń qamyn oılap turǵan kópshil jyr. Jyrda azamattyq minez bar, arqasynda azamattyq júk bar. «Týǵan eldi súıińder» atty jyryndaǵy:
Atameken. Oı ǵyp oılap kúnin ár,
Jyr ǵyp terbep, tebirenedi turyp Ar.
Bizde kim bar, týǵan elden basqa, osy
Týǵan eldiń bizden basqa kimi bar?

Jyldar keler jyl artynan tıelip,
Úı tigiler úı artynan úı erip.
Úıreteıik súıýdi de balaǵa,
О́zimiz de kelistirip súıelik! – degen úzindi shýmaqtar aqynnyń týǵan elin ystyq júrek­pen, shynaıy sezimmen súıetininiń aıǵaǵyn­daı. «Týǵan eldiń bizden basqa kimi bar?» – qandaı qarapaıym, ári qandaı júrekke jyly sóz. Aıǵaılap aıtpasa da, sanaǵa sińirip tur. Elin, halqyn júrekpen emes, tilimen, qalamy­nyń ushymen súıetin adam aýzynan mundaı shynaıy sóz shyqpaıdy.
Joǵarydaǵy jyr joldary kezdeısoq týa salmapty. Aqynnyń aıqyn azamattyq pozısııa­synan bastaý alypty. Dara shýmaqtarynyń ishinde dara turǵan bir shýmaq bar:
Babam isi – baı esikte jalshylyq,
Meniń isim – ádiletke jarshylyq!
Semirýdi jaqtyrmaıtyn sulýdaı,
Meniń isim – tek baıýǵa qarsylyq.
Mine bul – Sábıt aqynnyń aqyndyq kredosy, keri sheginbeıtin azamattyq pozısııasy. Aqyn osy ózi qurǵan shepti janyn salyp, bar qarýyn jumsap qorǵaıdy. Qorǵap qana qoı­maı­dy, qarýlas qalamdastaryn kúreske kóte­rip, shabýylǵa da bastap shyǵady.
Sonaý kezde, qazaq qalyń uıqyda jatqan kezde, Mirjaqyp Dýlatov bar daýysymen uly dalany jańǵyrtyp «Oıan, qazaq!» – dep uran tastaǵan edi. Al Sábıt Baımoldın «Oıan, aqyn!» – dep jar salady.
Oıan, aqyn, tartqylaımyn jaǵańnan,
Men – el rýhy, tilekshiń de, alarman.
Aqyn bolyp júre berer túriń bar,
Aıda-jylda bir kórinip alańnan.
Oıan, aqyn, silkileımin men seni,
Qasyńda tur, dáýiriń tur eńseli.
Mysyq kózdi saǵattaıyn qaraısyń,
Taýyp alyp janǵa tynysh keńseni.

Oıan, aqyn kerek emes bultaǵyń,
Men sendeıge qııa almaımyn jyr taǵyn.
Toqshylyqqa tolarsaǵynan maıysqan,
Mynaý ózi qaı ǵasyrdyń urpaǵy?
Aqyndardyń toqshylyq zamanda toqyraýǵa ushyraǵanyn biz búgin aıtyp otyrsaq, Sábıt aqyn ony sol kezdiń ózinde, kóp jyl buryn aıtypty. Azamat aqynnyń qyran janarly qy­ra­ǵy kózi zamandas aqyndardyń ýaqyttan, za­ma­na aǵymynan qalyp qoıyp, janǵa jaıly jy­ly keńsede qalǵyp-shulǵyp otyrǵanyn, el-jurtynyń tilek-talabyn umytyp júrgenin kórip shydaı almaı olardy jaǵalarynan tart­qy­lap, silkilep oıatpaq bolady. «Mynaý ózi qaı ǵasyrdyń urpaǵy?» dep yza bolyp ashynady.
Eger aqyn ómirbaıany óleńderinde desek, aqyn S.Baımoldınniń ómiri tartysty bolǵa­ny, ádildik úshin alysyp, jamandyqpen jaýlasyp, jaǵa jyrtysyp, keselmen kúresip júr­geni baıqalady. Azamattyq pozısııasynan aınymaı adal júrip, anyq basqan adamgershiligi, kisiligi joǵary azamat ekeni ańǵarylady. Ony kez kelgen jyrynan kórýge bolady. Balalaryna arnaǵan jyrynda:
Qorqaq bolma, qaraǵym, qorqaq bolma,
Qosylyp kete kórme jortaqtarǵa.
Men sendermen kóbeıdim,– dep júrgende,
Qorqaq bolsań, asyma ortaq bolma, – deı kelip, kúnkóris úshin, laýazym úshin jaǵympaz bolyp ardy attama, qaltyramaı qashan da qas­qıyp ádilin aıt dep naǵyz azamat bolýdy talap etedi; aram bolmaı adal bolýdy ósıetteıdi. Aqyn ákeniń balalaryna aıtyp otyrǵan aqy­ly – jalań nasıhat emes, óz ómiriniń ónegesi men kórsetken azamattyq týra joly; bala­la­ry­nyń bolashaqta ustaýǵa tıis baǵyt-baǵdary.
Atalýyna qaraǵanda, «Besik jyry» bala­larǵa arnalǵan sııaqty kórinedi. Al shynynda, naǵyz azamattyq jyrlardy osy kitaptan taýyp oqydyq, qazirgi qazaq poezııasyndaǵy azamattyq ún, áýen, saryndardy osy kitaptan estip, qulaq quryshyn qandyrǵandaı boldyq.
Azamattyq poezııanyń arǵy bulaq bastaýlaryn aıtpaǵanda, bergi arnalary Abaı, Ahmet, Mirjaqyp, Sultanmahmut, Maǵjan jyrlaryn oqyp otyrsaq, olardyń halqy úshin qamyǵyp, jurtym dep jas tógip, elim dep et-baýyry ezilip, egilip, meıirimderi tógilip tura­tynyn kóresiń. Azamat aqyndardyń poetıka­lyq leksıkasynda halyq, el-jurt, ádildik, adaldyq, adamgershilik, erlik, eldik, ar-uıat, adamdyq, izgilik, jaqsylyq, birlik sekildi sáý­le­li sózder alfavıttiń basynda turatyn A, Á, B áripteri sekildi birinshi oryndarda turýǵa tıisti. Súıinishtisi sol, S.Baımoldınniń poetı­kalyq leksıkasynan joǵaryda sanalǵan jú­rek­ke jyly sáýleli sózder berik oryn alǵan. Ási­rese, halyq sózi aqynnyń aýzynan túspeıdi:
Halqymyzdan til aldyq, uzyn ári,
Sol halyqtyń úmiti, biz ulany.
Ádep desek halyqtyń densaýlyǵy –
Ádepsizdikten densaýlyǵy buzylady.
Kelesi shýmaqtarda halyq densaýlyǵynyń namyssyzdyqtan, ana tilin umytyp, bilmeýden de buzylatynyn aıta kelip:
Qyzyqtyrsa arman da óńge meni,
Halyq, halyq der edim eń keregi.
Men de oılaımyn halqymnyń densaýlyǵyn,
Joǵalmasyn, joǵalsa kim beredi? – dep aqyn halqymyzdyń burynnan qanyna sińgen ádep­tilik, namysqoılyq sııaqty asyl qasıet­teriniń sońǵy kezderi arzandap, quny kemip, al ádep­­siz­dik pen namyssyzdyqtyń beleń alyp bara jat­qanyna, ana tilin bilmeıtinderdiń kóbeıgenine qatty alańdaıdy. Sábıt kelesi bir jyrynda:
Ár betin ashqam tarıhtyń,
Daýylyn kórgem, yǵyn da.
Ulylyǵy halyqtyń –
Halyqtyń halyqtyǵynda, – dep jazady. Al halyqtyń halyqtyǵy onyń boıyndaǵy joǵarydaǵy asyl qasıetterinde. Sol qasıet­ter buzylyp joǵalǵan kezde, halyq halyq bolýdan qalady. Mine, aqynnyń shyrqyrap aıtyp otyrǵan shyndyǵy.
Al osy shyrqyrap jatqan shyndyqty ataq­tan ataq qoımaı, júldeden júlde qoımaı alyp júrgen ataqty laýreat aqyndarymyzdyń qaı­sy­sy Baımoldınnen buryn aıtypty? Aıtqan joq, aıta alǵan joq. Nege aıtpaǵan degen suraq týady.
Aqyn S. Baımoldınniń azamattyǵy sonda – toqtyqtan toqyrap qalǵyp ketpeı, sergektigin saqtaýynda; zamandas aqyndardyń aıta almaı júrgenin aıtyp berýinde. Bul jóninde de Baımoldın bylaı dep jyr tolǵaıdy:
Qarańdar qystaǵy izge, jazdaǵy izge,
Týypty jyr da túzde, saz da túzde.
Aıta almasa ýaqyt aýyrlaıdy,
Aıta almaıtyn qorqaqtar az ba bizde?!

Baqytsyzbyn – ýaqytty túsinbesem,
Kórmesem, tekke júrsem ishinde esen.
Kúreskenim úshin de baqyttymyn,
Baqyttymyn aıtqanym úshin de men.
Betiń bar, júziń bar demeı, shyndyqty aıtý, ózgeler basyn tómen salbyratyp ún qata almaı otyrǵanda, ornyńnan atyp turyp ádi­let­sizdik pen qııanattyń qurbany bolyp bara jatqan adamdy, múmkin joldas, múmkin qyz­mettes qalamdasyńdy qorǵap, ádil sóz aıtyp, oǵan ara túsý, sóıtip, laýazym ıesine qarsy turý ońaı emes. Adam men jaı pendeniń aıyr­mashylyǵy sondaı, ádildik úshin aqıqatty aıtar sátter de baıqalady. Azamattyń azamat­tyǵy, kisiligi sondaıda jarq etip kórinedi.
Baıaǵydan ómirdi maıdan degen,
Oıly sóz aıtatyndar oıdan kileń.
Adambyz degenderdi kórip júrmiz,
Aǵaıyn, adam ekenińdi qaıdan bildim? – dep bul tusta da Baımoldın adam ekendigińdi nendeı isińmen, qandaı adamdyq, azamattyq qı­myl-qylyǵyńmen dáleldep júrsiń degendeı, ózińe qarsy suraq qoıady. Bul – ara túsetin jerde, ádildikke arasha túsip júrsiń be? Shyn­dyqty taısalmaı aıtatyn jerde, aıta alyp júrsiń be degen sóz.
Eger biz til ótirik aıtsa da, jyr ótirik aıtpaıdy dep, jyrǵa sensek, Baımoldınniń lırıkalyq keıipkeri – «Shyndyqty aıtpaı eshqashan máz bolmaıtyn» kúresker tulǵa. Ol:
«Muńymyz da, áıteýir, eldiń muńy –
Baǵymyz da, áıteýir eldiń baǵy» – dep sol eliniń sózin sóılep, múddesin qorǵaıdy. Qorǵaı almaı qorqaq bop júrgenderdi:
…Adam-aqyn birazy bola almaı júr,
Bilgenin aıtpaǵan soń bilip turyp, – dep aıyptaıdy.
Men ómirge erterek qoıǵam tilek,
О́mir meni qalǵytpa, oılandyr tek.
Oılanbasaq, adamzat jańarmaıdy,
Júreıin men júdesem oıdan júdep, – dep aqyn-azamat jaǵyn taıanyp oı ormanyn aralap, oı teńizin keship ketedi. Oıdyń da oıy bar. Qara bastyń qamymen kúndelikti kúnkóris tirlikti oılap ta bas qatyrýǵa bolady. Joq, aqynnyń lırıkalyq qaharmany ózin emes, ózgelerdi oılap oı taýysady.
Oılanaıyq, alys boljap el úshin,
Biz el úshin is tyndyryp ketelik, – dep týǵan eliniń alys bolashaǵyn oılaıdy, eli úshin eleýli is tyndyryp ketýdi maqsat tutady, sony oı-armanynyń arqaýy etedi.
Men keýdemdi jel ótinen ap shyǵyp,
Ádiletti qushaqtaıyn qapsyryp.
Ádiletsizdikti óz atymen atamaı,
Kim adamǵa jasaı alar jaqsylyq, – dep aqyn úlken fılosofııalyq túıin túıedi.
Biz Baımoldınniń jyr kitabyn oqyp taýysa kelgende, aqynnyń azamattyq pozısııasy­nyń berik, myqty ekenine kóz jetkizdik. Oǵan birneshe emes, júz mysal keltirýge bolar. О́zge kóptegen jyr kitaptarynan bir mysal keltirý­diń ózi muń bolyp turǵanda, bir jınaqtan osynsha azamattyq jyrlar tabylýy aqyndar qalǵyǵan zamanda avtordyń zor azamattyq tabysy deı alsaq kerek. Myna bir jyrdy taǵy da aıtpaı, atamaı kete almadyq:
Joǵaryladyń, osy bolar toı basy,
Aıtyp júr ǵoı: ósedi ol áli, dep.
Irilendim deı kórmeshi, oılashy,
Iriliktiń aty jalǵyz – Ádilet.

Joǵaryladyń, osy bolar toı basy,
Razymyz qol soǵýǵa jarasaq.
Bıiktedim deı kórmeshi, oılashy,
Bıiktiktiń aty jalǵyz – parasat.

Kim bolsań da, basylasyń alqyna,
Kim bolsań da, sál nársege syıasyń.
Eser bolsań – dert bolasyń halqyńa,
Esti bolsań – qolyna sý quıasyń!
Osynaý qysqa ǵana úsh shýmaq jyrda qan­sha­ma tamasha ári azamattyq, ári tereń fıloso­fııa­lyq oı-túıinder jatqanyna eriksiz súısinesiz.
Aıaz bıdiń óz bosaǵasyna jaman bop júrgen kezindegi shoqpyt kıimin ilip qoıyp: «Aıaz álińdi bil, qumyrsqa jolyńdy bil», dep otyratyny sekildi Baımoldınniń joǵarydaǵy jyryn árbir mekeme basshylary kabınetteriniń mańdaıshalaryna jazyp qoıar ma edi deısiń. Shynynda, bastyq bola salyp, el basyna áńgir taıaq oınatyp, aqyryp-baqyryp kózi aqılanyp shyǵa keletin mansap ıeleri az ba? Halqynyń naǵyz qyzmetshisi bolyp, qolyna sý quıyp júretin basshy qashan da el armany bolǵan.
Biraq ondaı basshylar qashan da, qaı kezde de kóp bolmaǵan, az bolǵan. Bul Baımoldın aqyn­nyń da armany. О́ıtkeni, eldiń kógerip kók­­teı­tini de, jerdiń kógerip kókteıtini de bas­shylarǵa baılanysty. Baımoldınniń bul jyry mazmuny, ıdeıasy jaǵynan jazýshy Ǵabdol Sla­novtyń: «El degen – ári sábı, ári dana. Da­na­ly­ǵynan úırensek, sábıligine áke­lik kerek», – degen danalyq sózimen úndesip, mazmun­dasyp jatyr. Sábı elge áke bolyp, halqynyń qolyna sý quıyp ótken adamdar – naǵyz baqytty adamdar, naǵyz azamattar. Ondaı adamdar bul dú­nıe­de el-jurtynyń, hal­qy­nyń qurmetine bó­len­se, o dúnıede Allanyń rahymyna ıe bolady.
Sábıt Baımoldın bir jyrynda:
Shynshyldyǵymdy jigittigime ettim kórik,
Bul kúnge jalynymdy jettim berip, – dep aǵynan jarylady. Budan: «Jigittiktiń kórki – shynshyldyǵynda» degen tamasha qanatty sóz týyndap tur.
Azamat aqyn Sábıt Baımoldınniń joǵary­da biz toqtalyp, taldap sóz etken jyrlaryn­daǵy azamattyq pafostyń joǵary, azamattyq ún sarynynyń meılinshe anyq ta, asqaq ekeni daýsyz. Jáne olar qoǵamdaǵy, aınala orta­da­ǵy, adamdar boıyndaǵy kemshilikter men keselderge qarsy turyp kúresýge shaqyrǵan asa mándi maqsatty jyrlar; halyq, el múddesi úshin ádildik úshin ádiletsizdiktermen ashyq kúreske shyqqan er minezdi kúresker jyrlar.
Qoryta kelgende, Sábıt Baımoldın – ataqty Nekrasovtyń: «Aqyn bolý mindet emes, azamat bolý – paryzyń», dep barsha aqyndarǵa arnap aıtyp ketken ósıetteı qanatty sózin sanasynda berik saqtap, aqyndyqtan buryn aldymen ultynyń uly bolýdy, boratyp jaı óleńderdi jaza bermeı, sol óleńdi azamat aqyn bolyp, ádilettilik jolynda kúreske jegýdi, halqyna qaltqysyz qyzmet etýdi basty murat tutyp ótken azamat aqyn.
Juma-Nazar Somjúrek,
synshy.