Aqynjandy azamat
Senbi, 11 tamyz 2012 7:14
Qytaıdyń ǵulama ǵalymy, danagóı fılosofy Konfýsıı: «Baıyptylyq, jomarttyq, keńpeıildilik, adaldyq jáne meıirmandylyq – asqan adamgershilikti kórsetetin bes qasıet», – dep túıindegen eken. Shúkir, ómirge degen jaýapkershilik ustanymy, aınalasyndaǵylarǵa degen darqan kóńili, aıtqan sózi men is-áreketterin shyndyqqa, naqtylyqqa negizdeıtin talmaıtyn talpynysy men izdengishtigi, kimge bolsa da múmkindiginshe kómek kórsetýden qashpaıtyndyǵy sııaqty qasıetterge ıe azamattar elimizde joq emes, barshylyq.
Senbi, 11 tamyz 2012 7:14
Qytaıdyń ǵulama ǵalymy, danagóı fılosofy Konfýsıı: «Baıyptylyq, jomarttyq, keńpeıildilik, adaldyq jáne meıirmandylyq – asqan adamgershilikti kórsetetin bes qasıet», – dep túıindegen eken. Shúkir, ómirge degen jaýapkershilik ustanymy, aınalasyndaǵylarǵa degen darqan kóńili, aıtqan sózi men is-áreketterin shyndyqqa, naqtylyqqa negizdeıtin talmaıtyn talpynysy men izdengishtigi, kimge bolsa da múmkindiginshe kómek kórsetýden qashpaıtyndyǵy sııaqty qasıetterge ıe azamattar elimizde joq emes, barshylyq. Solardyń biri – osy kúnderi alpys degen asýdy alǵan, esimi elge belgili, qazirgi kezde Batys Qazaqstan oblysynyń prokýrory laýazymynda Elbasynyń senimin aqtaýǵa barynsha kúsh salyp júrgen Jaqsylyq Baıtuqbaev der edim.
Áriptestigimiz, dostyǵymyz búginderi tonnyń ishki baýyndaı aǵaly-inili baýyrǵa aınalǵan Jaqańmen tanystyǵymyz sonaý 1989 jyly, ómir baspaldaqtarymnyń umytylmas kezeńderiniń birinde bolyp edi. Áli esimde, sol kezde Respýblıka prokýrorynyń orynbasary Ǵalıhan Erjanov (ózi menen eki-aq jas úlken edi) meni qyzmetke ala otyryp, úlken senim artatynyn ashyq aıtqan edi. Sol senimdi aqtaýǵa jańa bastyǵym Jaqsylyq Baıtuqbaevtyń adamı qasıetteri birden-bir sebep boldy. Jaqań menen 10 jas kishi bolǵanmen, prokýratýra salasynyń qyr-syryn jetik meńgergen maman ekendigin birden baıqatty. О́zi basqaryp otyrǵan qurylymnyń mártebesin kóterýde jańa qadamdarǵa seskenbeı baryp júrdi. Qysqasha aıtqanda, óziniń reformatorlyq, ıaǵnı jańa baǵyttarǵa umtylý arqyly jasaǵan jumysyn jandandyryp, prokýratýra júıesiniń sottardy qadaǵalaý salasyndaǵy kórsetkishterdi jaqsartý jolynda kóptegen sharýalar atqaryldy. Kóp uzamaı-aq, tókken teri bos ketpeı, bizdiń basqarma kórsetkishi joǵarylaı túsip, mártebesi kúnnen kúnge kóterile berdi.
Sol bir jyldardyń quqyq salasyndaǵy, ásirese, prokýratýra qyzmetkerleriniń jaýapkershiligin eń joǵary deńgeıge kóteretin eki másele asa mándi boldy. Birinshisi – 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty, tipti Joǵarǵy Sot deńgeıinde bekip ketken qylmystyq isterdiń de jappaı qaıta qaralýy, al, ekinshisi – 1985 jyly Máskeýde qabyldanǵan «Memlekettik jáne qoǵamdyq múlikterdi zańsyz ıemdenýmen kúresti kúsheıtýdiń keıbir máseleleri» degen Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń qaýlysyn oryndaý barysyndaǵy sot sheshimderine sonaý Máskeý arqyly kelip jatqan baqylaý aryzdardy tekserý edi. Jaqsylyq Baıtuqbaev halqyna, óz eline degen súıispenshiligin, adaldyǵyn tek zańdy durys paıdalanyp qana qoımaı, sol zańdy durys paıdalaný barysyndaǵy qıyndyqtarǵa aspaı-saspaı tótep bere aldy. Tikeleı bastyǵymyzdyń bul ustanymy qatardaǵy bizderge áser etpeı qoıǵan joq. Tek meniń ózimniń ǵana qolymnan Jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty sottalǵan azamattarymyz ben azamatshalarymyzdyń isterin qysqartý jónindegi onnan astam prokýror narazylyǵy daıyndalyp, keıin Joǵarǵy Sot deńgeıinde qoldaý taýyp jatty.
Qandaı da bolsyn qylmystyq isterdi ne azamattyq daýlardy qaraǵan kezde, ásirese, sheshim qabyldaǵanda quqyq qorǵaý salasyndaǵy qyzmetkerler memlekette júrgizilip jatqan sol saladaǵy saıasatty negizge alyp, istiń dáleldený deńgeıi men dáleldengen is-árekettiń zańdylyq baǵalanýyn umytyp ketpeý kerek. О́kinishke oraı, qazirdiń ózinde de keıbir sot sheshimderi prokýrordyń qoldaýymen saıası kózqarastyń basymdylyǵy turǵysynda sheshilip jatatyndyǵy jasyryn emes. Al, sonaý Keńes ókimeti zamanynda ondaı qadamdarǵa memleket turǵysynda qabyldanǵan keıbir saıası sheshimder tikeleı jol ashyp beretin. Ondaı kezde «shash al dese, bas alýǵa» daıyn turatyn, óz jaǵdaıyn jaqsartýda adam quqyǵyn aıaqqa basyp, zańsyz sheshimderge baratyn jaǵympazdar da tabyla qalady. Men aıtyp ketken SOKP Ortalyq Komıtetiniń qaýlysy da sondaı qujattardyń biri boldy. 1985-86 jyldary sol qaýlyny negizge alyp, memlekettik jáne qoǵamdyq menshikti «ıemdenýshilermen» jappaı kúres bastaldy. Ol kezde basqa menshik joq qoı. Iаǵnı kez kelgen laýazym ıesin qoıyp, aǵa shopan, dúkenshilerdi, qoıma meńgerýshisin shetinen jaýapqa tarta berýge jol ashyldy.
Respýblıka Joǵarǵy Sotynda bekip ketken zańsyz sheshimderge túsken aryzdardy tekserý de az bolmady. Tek meniń ózim qaraǵan kóptomdyq ister boıynsha, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy bir keńshar dırektory (esimi esimde joq) jáne Qyzylorda oblysynyń Aral aýdandyq avtokólik mekemesiniń dırektory bolǵan O.Erekeshovtiń isteri boıynsha Bas prokýrordyń narazylyǵy daıyndalyp, olar jóninde Joǵarǵy Sottyń aqtaý qaýlylary shyqty. Árıne, narazylyqtyń qoldaý tabýynda qatardaǵy qyzmetkerlerdiń tujyrymdamasymen eń alǵash tanysatyn Jaqsylyq Baıtuqbaev bolatyn. Jaqań óziniń osyndaı erlikke tán áreketterimen, adam taǵdyryn durys sheshýdiń birden-bir joly tek ádilettikte ekendigin berik ustanǵan maman ekendigin dáleldeı bildi.
Jaqańnyń osy qasıetteri 1995 jyly qabyldanǵan Ata Zańymyzdaǵy prokýratýra júıesine arnalǵan 83-bapty is júzine asyrýda, ózi qyzmet atqarǵan salada kóp paıdasy tıdi dep oılaımyn. Árıne, búkil prokýratýra júıesiniń túbegeıli ózgerýine negiz bolǵan Ata Zańymyzdyń 83-babyn oryndaý úshin, eń aldymen, Prokýratýra týraly jańa zań qabyldanýy qajet. О́ıtkeni, buryn-sońdy negizinen qaralaý fýnksııasyn arqalap, tek aıyptaýshy esebinde elge belgili prokýror qyzmetkerleri endi negizinen quqyq qorǵaýshy, ıaǵnı tipti aq-qarasyn tekserip, kózi jetip jatsa aqtaýshy jaǵyna tura alatyn laýazym ıesine aınalýy tıis edi. Men ol kezde Elbasymyzdyń sheshimimen memleketimizdiń Bas prokýrory bolyp taǵaıyndalyp edim. Atalǵan talaptarǵa saı zań jobasyn daıyndaýda jáne sol zańdy is júzine asyrýda bilek sybanyp, ádilettiliktiń aq jolyn zańdylyq negizinde salýǵa kirisken júzdegen áriptesterimniń ishinde Jaqsylyq Baıtuqbaev ta turdy. Sondaı eńbektiń arqasynda búgingi tańda bizdiń memleketimizdegi prokýror el aýzynda aıyptaýshy emes, quqyq qorǵaýshy esebinde tanylyp, árkim óz quqyǵyn qorǵaýda, eń aldymen, prokýrorǵa júginýdi jón kóretindigi de sondyqtan.
Aıta berse, Jaqańnyń kásibı eńbegindegi eren is-áreketteri jetip jatyr. Menińshe, memlekettik qyzmette júrgen azamattardyń eń joǵarǵy baǵasy – onyń ózi istegen saladaǵy ótken joly. Osy maqalany jazar aldynda Internetti ashyp, Jaqańnyń ómirbaıanyn pash etetin resmı qujatty izdedim. Baqandaı otyz bes jyl istegen qyzmet tizbesi tek bir salada bolǵandyqtan, bar-joǵy bir-aq betke syıypty. Osy otyz bes jyldyń ishinde Jaqań Semeı oblysynyń eki aýdany men bir qalasynda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasynda on bes jyl qyzmet istese, 1992 jyldan bastap, Semeı, Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı oblystarynyń, Almaty qalasynyń prokýrory bolyp, 2009 jyldan Batys Qazaqstan oblysy prokýrory qyzmetin atqaryp keledi. Kásibı, adamı turǵydaǵy tájirıbesin jerde qaldyrmaı, zańgerlik mamandyqty tańdaǵan jastarǵa paıdasy tısin degen maqsatta ǵylymmen de shuǵyldanyp, zań ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı ataǵyn qorǵap shyqty. О́z qalamynan týyndaǵan eki kitap pen alpystan astam ǵylymı maqalalardyń avtory.
El aldynda, memleket aldynda atqarǵan eren eńbekteri joǵarǵy baǵaǵa ıe bolyp, Jaqań «Qurmet», ekinshi dárejeli «Dańq» ordenderimen, alty medalmen, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń, Premer-Mınıstrdiń, Bas prokýrordyń madaqtaý qaǵazdarymen marapattaldy.
Jaqańnyń adamı turǵydaǵy qasıetterin, otbasyna, jan jary Raıhanǵa degen kirshiksiz sezimin 33 jyl tyǵyz qarym-qatynasta júrgen biz ǵana emes, búkil dos-jarandary, áriptesteri de biledi. Jýrnalıstıka salasyndaǵy belgili qalamgerlerdiń biri bola tura, óziniń eń negizgi mindeti Jaqańnyń jary bolýdy tańdaǵan Raıhannyń, asqar taýdaı Jaqańnyń ósip-órkendeýine, aǵaıyn-týysqandary men áriptesteriniń ortasyndaǵy mártebesiniń joǵary bolýyna qosqan úlesi zor.
Jaqańnyń taǵy da bir erekshe qasıeti, keıbir prokýror áriptesterimiz sııaqty zańnan basqa áńgime aıtpaı, «túp-túzý taqtaıdaı qatyp qalmaǵan», shyǵarmashylyqqa kóp kóńil aýdaratyn, ádemilik pen náziktikke, adam ómirindegi sulýlyq pen páktikke bas ıip júretin, ózi qyzmet jasap júrgen salada sırek kezdesetin, aqynjandy azamat. Sodan da bolar, Jaqań elimizdiń qaı túkpirinde júrse de ózine uqsaǵan darhan kóńildi azamattardy aınalasyna jınaı júredi.
Maqsut NÁRIKBAEV,
Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor .
