Bıik parasat ıesi

Senbi, 11 tamyz 2012 7:15

Qazirgi kúni el ıgiligine, ulttyq múddege qyzmet etip júrgen fılosoftarymyz barshylyq. Degenmen, olardyń arasynan ultymyzǵa eń jaqyny – jerlesimiz, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, QR Parlament Senatynyń depýtaty Ǵarıfolla Esimniń esimin bóle-jara atasaq eshkim talaspasy anyq. Sebebi, ol – ulttyq tárbıe, bolmys-bitim, dilimiz ben dinimizdiń, memlekettik tilimizdiń ózekti máselelerin tereńinen qaýzap, astaryn ashyp kórsetýde qashanda aldyńǵy shepten kórinip júrgen ǵalym. Ári uly fılosoftardyń sheberlik mektebinen ótip, óreli oılaryn el kádesine jaratyp, halyqtyń sanasyn oıatýǵa bir kisideı atsalysyp kele jatqany anyq.

Senbi, 11 tamyz 2012 7:15

Qazirgi kúni el ıgiligine, ulttyq múddege qyzmet etip júrgen fılosoftarymyz barshylyq. Degenmen, olardyń arasynan ultymyzǵa eń jaqyny – jerlesimiz, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, QR Parlament Senatynyń depýtaty Ǵarıfolla Esimniń esimin bóle-jara atasaq eshkim talaspasy anyq. Sebebi, ol – ulttyq tárbıe, bolmys-bitim, dilimiz ben dinimizdiń, memlekettik tilimizdiń ózekti máselelerin tereńinen qaýzap, astaryn ashyp kórsetýde qashanda aldyńǵy shepten kórinip júrgen ǵalym. Ári uly fılosoftardyń sheberlik mektebinen ótip, óreli oılaryn el kádesine jaratyp, halyqtyń sanasyn oıatýǵa bir kisideı atsalysyp kele jatqany anyq.

Akademık aǵamyz, ásirese, Tá­ýelsizdik alǵan kezden bastap ulttyq qundylyqtarymyzdy tú­­­gendeýge bi­lek sybana kiris­kenin jaryq kórgen eńbek­te­rinen aıqyn baıqaýǵa bolady. Ol elimizdiń egemendigin baıandy etý jolynda basa mán beretin qajetti tustardy, naqtyraq aıt­saq, ha­lyq­tyń sanasyn jań­ǵyr­týdy der kezinde birinshi orynǵa qoıa bildi. Iаǵnı, keńestik ıdeologııa quryǵynan shyǵyp, egemen elimizde halyq sanasyn ja­ńa eńseli bıikke kóterýdiń aıla-tásilderin izdestirýge kiristi. Sebebi, kez kelgen eldiń ulttyq rýhynyń asqaqtyǵy dál osy sanaǵa tikeleı baılanysty bolsa kerek. Fılosoftyń «Sana bol­mysy» degen atpen jaryq kórgen toǵyz kitaby osy sózi­mizge aıqyn dálel bolmaq. Adam­­dar sanasyndaǵy ózge­ris­ter jaıyndaǵy fılosofııalyq oılary toptastyrylǵan bul jı­­­naqtarda qa­zirgi zaman týraly tereń tujy­rymdar jasal­ǵan. Avtor aınaladaǵy túıtkil­derge baılanysty tushymdy oılaryn ortaǵa salady. Sana azat­tyǵy­nyń, táýelsizdiginiń má­­nin tú­sindirýge, onyń ońy men solyn tanytýǵa kúsh salǵan. «Bógde sana» men «tól sana­nyń» arajigin ajyratyp berýi de kópke kómek ekeni sózsiz.
Árbir eńbeginen ulttyq bol­mystyń bólshegin kóremiz. Má­selen, «Búgingi kúnniń beder­le­ri», «Halyq­tyń dúnıetanymy», «Ult­­­­tyq sana jáne ultshyldyq týraly» degen máselelerge keńi­nen toqtalǵan eńbek­terinde ult­tyq dúnıeler keńinen kórinis tapqan. «Taǵy da qazirgi zaman týraly», «Sýfızmge kirispe» degen eńbekteri de halyq úshin qundy. Mysaly, «Taǵy da qazir­gi zaman týraly» materıalynda Abaıǵa júgine otyryp, «zaman» uǵymy jaıynda ózinshe tyń oı túıdi.
Ol Abaı, jyraýlar, kóne aqyndar da qoǵam demeı, zaman degenin, bul uǵym halyqtyq tú­sinik ekenin alǵa tartady. «Qo­ǵam keńes zamanynda «qoldan jasalǵan uǵym» degen túıinge keledi. Árıne, talas týdyratyn oı. О́ıtkeni, ýaqyt jańa ter­mın­derdi ákeletini belgili. Bi­raq, avtor­dyń tujyrymy oqyr­manǵa oı salary anyq.
Sana bolmysyn túptep tanýdy maqsat etken Ǵarıfolla Esim kez kelgen taqyryptyń tamyryn dóp basýymen erekshe­le­nedi. Qaısybir uǵym­nyń kók­jıegin keńeıte otyryp, maqa­la­laryna ózek etetini ózgege úlgi. Zaman jaıynda oı aıtý – ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin jaýapty ári kúrdeli is. Bul oraı­da, fılosof ábden qalyp­tasqan, tıisti baǵasyn alǵan zamandy sóz etpeıdi, ol árdaıym ıini qanbaǵan, sheshimin kútken dúnıelerdi nysanasyna alady. Ári kúrdeli taqyrypqa qalam sermegende parasattylyqpen, bı­ik paıym, berik baılam tur­ǵysynan kirisedi. Jurtshy­lyq­tyń kókeıindegi túıtkilderdi, jahandaný sııaqty kúrdeli uǵym­­­dar tóńireginde, halyq taǵ­dyry, ulttyq múdde, el erteńi jaıynda aıtylǵan kez kelgen túıini azamattyq turǵydan ja­salǵany seziledi.
Ǵarı­fola Esim Táýelsizdik tańy at­qannan beri hal­qymyzǵa jańa oılaýdy qalyp­tas­tyrý jolynda óz ǵulamalarymyzdyń tereń oılaryna júgindi. Iаǵnı, Abaı men Shákárim sııaqty ǵulama­lardyń kórsetken ba­ǵyt-baǵ­da­ryn ne­gizge alyp, jurtyna jón siltedi. Máselen, ǵalym­nyń ózgeden erekshelenip tu­rýyna yqpal etken, ǵylymǵa qosqan úle­sin eseleı túsken shyǵar­ma­sy «Hakim Abaı» desek, artyq aıt­qandyq emes. Avtor dál osy týyndysy arqyly qazaq sanasyn jańasha jańǵyr­týǵa kiristi. Iаǵnı, Abaı­dyń fı­losofııalyq oılaryn jańa qy­rynan zerttep, keńestik dá­ýirde basqasha kóri­nis tapqan tus­ta­ryn tarazylady. Uly babamyz Abaıdyń oı­shyldyq tul­ǵasyn jan-jaqty ashý­dyń amaldaryn qoldandy. Sol arqyly halyqty «bógde sanadan» aryl­týǵa eńbek etti. Ke­zin­de qazaq­tyń sana bolmysyna kereǵar áser etken ıdeologııany ashyp kórsetti.
Fılosof-ǵalym Qorqyt, Ál-Farabı, Iаsaýı, Qashqarı, Jamı syndy Shyǵys shaıyrlarynyń, XX ǵasyr basyndaǵy ulylar legi – Ahmet Baıtursynov, Mir­jaqyp Dýlatov, Maǵjan Juma­baev, Qoshke Kemeńgeruly, áde­bıetimizdiń aldas­pan aqyndary Abaı, Mahambet, Shákárim, Jam­­­­byl, Ilııas, Muqaǵalı shy­ǵar­­malarynan oı túıip, olardy ultymyzdyń injý-marjandary dep kórsetedi. Ári olardyń rýhanı-tarıhı baı dúnıelerin zert­­­tep, urpaq sanasyna jetki­zýdi basty paryzy sanaýy – danalyqtyń belgisi ekeni haq.
Kim-kimdi de tereń oıǵa je­te­leıtin Ǵarıfolla Esimniń etıýd­teri erteń-aq úlken-úlken bir týyndyǵa aınalary anyq. Sebe­bi, onda aıtyl­ǵan árbir túıinde fılosofııa­lyq oı jatyr. Qor­qyt, Abaı, Alber Kamıý, Muh­tar Shahanovtardyń shy­­ǵarmala­ryna jasaǵan fılo­sofııalyq kóz­qarastary eriksiz oı tuńǵıy­ǵyna súńgýge jete­leıdi. Ási­rese, Alber Kamıý­diń «Bógde» dep atalatyn shy­ǵarmasyna ja­saǵan tereń taldaýy tánti etedi. Taldaýǵa qarap, akademık dúnıe­tanymnyń keń­digine tań qala­syń. Astarly sa­ýaldarǵa jaýap iz­deýde ózindik sheberligi baı­qalyp-aq turady. Buqara halyq úshin tosyn ta­qyryptarda zertteý júrgizgende ǵa­lym aldyna jan salmaıdy. Máselen, «Qı­yn», «Torǵaı», «Jar jaǵasy», «Báribir, adam nege razy?», «Rahat», «Núkte», «Adam tarıhy», «Bógde sezim», «Shaıtan», «Soń­ǵy suraq» sııaq­ty taqyryptardy túp-tamy­ry­men zerdelep, bol­mys-bitimin aı­shyq­taıdy. Bul uǵymdardyń qaı-qaısysy da adamdy elik­tirip áketedi. Atalmysh eń­bekterine úńilgen jan ózin, qor­shaǵan ortany jan-jaq­ty tanyp, bilgen-túıgenin te­reń­dete túsýge qushtarlanady. «Núkte», «Jar jaǵasy», «Shaıtan» degen etıýdterde buryn aıtylmaǵan oqshaý oılardy kez­destiresiz. Munda «núkte» arab­tardyń tú­siniginde fılosofııa­lyq uǵym ekeni aıtylǵan. Avtor núktesiz sana, ol – mıfologııa degen toq­tamǵa keledi. Onyń paıymdaýynsha, adam bolmy­syn­­­daǵy núk­te – ólim. Demek, Núkte degen – taǵdyr. Al taǵ­dyr kimniń qolynda, kimniń yrqynda bolsa, sol adam Núkte de qoıa biledi. «Jar jaǵasynda» talqylanǵan oılar adamdardyń jaqsylyq pen jaman­dyqtyń, izgilik pen zulymdyqtyń ara­syndaǵy aıyrmany túısinýine jol bastaıdy. Munda adam­gershiligi mol adam adal joldan taıyp, ja­mandyq pen zulym­dyqqa boı aldyrsa, ol bir qadam jasap-aq qurdymǵa quldılaı­tynyn aıtady. Osyndaı tereń fıloso­fııa­lyq túıini arqyly halqyn ja­mandyqtan jırenýge jeteleıdi.
Ǵarıfolla Esimniń qolǵa alǵan árbir týyndysy ulttyq mádenıeti­mizdegi shoqtyǵy bıik shyǵarma­lardyń qataryna jatady. Máselen, «Bostandyqtyń ba­ǵasy» eńbegi el táýelsizdigi ıdeıasyna arnalǵan. Avtor oqyr­­­­manyna bostandyqtyń má­nin jiti túsindirýge kúsh salǵan. Mun­da ol parasattylyq pen izgilik bostandyqtyń shynaıy bolmysy degen túıin jasapty. Iаǵnı, bul qos qasıet bolmasa, bostandyqtyń bola­shaǵy bu­lyń­ǵyr, irgesi berik bolmaıdy degendi alǵa tartady. Osylaısha, halqyn azattyqtyń aq ta­ńyn baǵalaı bilýmen qatar, onyń kele­shegin bekemdeýge kúsh jumyldyrýǵa shaqy­rady. Al elimiz Táýelsizdik alǵan alǵash­qy jyldardaǵy toqyraý kezeń­deriniń sebebin ǵalym «bostan­dyq pen naryq birge kelgenimen, egemen memleket retinde táji­rıbemizdiń bolmaǵanynan» dep túsindiredi. Ǵa­rıfolla Esimniń tarıhı kezeńderdiń qatparla­ryna úńilip, kez kelgen qıyn­shy­lyqtyń sebep-saldaryn dóp basýy onyń parasattylyǵynyń bı­iktigin, paıymynyń beriktigin bildirse kerek.
Jerles ǵalym dúnıetanýmen qatar ádebıetke de qomaqty úles qosyp keledi. Fılo­so­fııa­lyq týyndylarynda basta­ǵan tereń oılaryn ádebı shy­ǵar­malarǵa úılesimdi ushtas­tyra bilýi ǵalymnyń ózindik erek­sheligi, sheberligi dep tú­singen jón bolar. Sondaı-aq, bir shyǵar­masy ekinshisiniń zań­dy jalǵasy re­tinde dúnıege kelýi, alǵashqy­synda aıtylǵan oı­lardyń te­reńdeı túsýin fı­losoftyń kóp­tegen týyndylarynan ańǵarýǵa bolady. Máse­len, «Sosıalızm. Kúná men kiná týraly roman» shyǵarmasynda aıtylǵan oılar bertin jaryq kórgen «Aq óleń – aqqýly meken» atty roman-essesinde jal­ǵasyn tapqan. Bul týyndylaryn oqyǵan adam ǵa­lymnyń Otanǵa degen súıis­pen­shiligin, elimizge kelgen tá­ý­els­iz­diktiń mán-mańy­zyn jiti túsi­netini anyq. О́ıt­keni, avtordyń ony ádebı tásil­men árlendire, ás­petteı berýi oqyrmandy ózine eriksiz tartady. Dálirek aıtsaq, Ǵarıfolla Esim – ǵylymdaǵy jo­lymen qatar erkin shyǵarma­shylyq, oı­shyl­dyq tabıǵa­ty­men erekshe tulǵa.
Shyny kerek, zamandastary­myz­dyń arasynda ótkendi ań­sap, búgingi isterden kinárat izdep álek­tenetinder az emes. Osy oraıda, mundaı jan­darǵa ǵa­lymnyń «Saıası fılosofııa» shy­ǵarmasyn oqyǵan durys bolar. О́ıtkeni, bul týyndyda barsha hal­qymyzdy erteńgi kúnge senimmen qa­rap, jarqyn bola­shaqtan úmit kútýge shaqyrady. Optımıstik sana­nyń qa­lypta­sýyna osylaısha úles qosqan. Qosa da bermek. Ǵalymnyń eń­bek­teri boıamasyz, shynaıy ómir negizimen tartymdy.
Ǵalym jan-jaqtylyǵynyń arqa­synda, qaı máseleni qolǵa alsa da, asqan yjdahattylyq­pen atqaryp, bıikten kórinip júr. Máselen, bú­ginde máde­nı­et, din, saıasat, antropologııa ja­ıynda danalyq eńbekteri ar­qyly kópshilikke oı salýda. Ási­rese, ultynyń fılosofııasyna úńi­lip, onyń tarıhy men teorııasyn tereńinen zerdeleý nátı­jesinde hal­qyna jol tart­qan «Hakim Abaı», «Falsafa tarıhy», «Rarıtet», «Qa­zaq fılo­so­fııa­­sy­nyń tarıhy», «Sa­na­daǵy tańba­lar», «Sana bolmysy» degen ki­taptary ultymen birge jasaı bermek. Sebebi, atal­mysh shy­ǵar­malarda aıtyl­ǵan aqyl, túı­gen oı ómirsheń­digimen erek­she­lenedi.
Fılosof-ǵalymnyń mádenı qun­dylyqtarymyzǵa da aıryq­sha mán berip, osy baǵyttaǵy atqaryp júr­gen jumystary da bir tóbe. Týǵan jerine degen perzenttik paryzyn umytpaýy da akademık aǵamyzdyń dana­lyǵy dep bilgen jón. Sonyń bir dáleli – óziniń kindik qany tam­ǵan jeri Lebıaji aýdanynyń rý­hanı-mádenı ómirine úles qos­paq maqsa­tynda uly Abaıdyń bıýstin ornatýǵa degen nıetin tanytty. Mundaı sheshiminiń syryn ǵalym kóp jyl abaıtanýmen aınalysqanymen, son­daı-aq, týǵan jeri Kereký men Semeı arasynyń qaq ortasy ekendigi­men túsindiredi. Uly aqynǵa ornatylatyn bıýsttiń janynda túrli mádenı sharalar uıymdas­tyrý arqyly urpaq tár­bıesine mán berýdi maqsat tutady. Osylaısha fılosof-ǵa­lym taǵy da parasattylyǵyn pash etti.
Jalpy alǵanda, búgingi tá­ýel­siz urpaqtyń azat sanasyn qalyptas­tyrýda jerles ǵalym­nyń atqarǵany kópke deıin rýhanı azyq bolary anyq. Ári bul baǵyttaǵy ómirsheń ıdeıalary, baıypty baǵyt-baǵdar­lary, keleshekke degen senimdiligi el ıgiligine jarap, egemendigimiz­diń irgesin bekemdeı túsýge oń yq­pal etetini aıqyn. О́ıtkeni, fı­losof-ǵalymnyń rýhanı baı dúnıesi, shy­ǵarmashylyq áleýe­ti, jarqyn bola­shaq, ult múd­desi úshin qyzmeti áli de sarqyl­maıtynyna senemiz. Endeshe, oıshyl aǵamyzdyń eńbegine je­mis, jańa shyǵarmashylyq beles tileımiz.
Erlan ARYN,
Pavlodar oblysynyń ákimi,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.